બ્રહ્મ પુરાણ · અધ્યાય 5

મન્વન્તરાણિ સર્વાણિ વિસ્તરેણ મહામતે
તેષાં પૂર્વવિસૃષ્ટિં ચ લોમહર્ષણ કીર્તય ॥

યાવન્તો મનવશ્ ચૈવ યાવન્તં કાલમ્ એવ ચ
મન્વન્તરાણિ ભોઃ સૂત શ્રોતુમ્ ઇચ્છામ તત્ત્વતઃ ॥

ન શક્યો વિસ્તરો વિપ્રા વક્તું વર્ષશતૈર્ અપિ
મન્વન્તરાણાં સર્વેષાં સંક્ષેપાચ્ છૃણુત દ્વિજાઃ ॥

સ્વાયંભુવો મનુઃ પૂર્વં મનુઃ સ્વારોચિષસ્ તથા
ઉત્તમસ્ તામસશ્ ચૈવ રૈવતશ્ ચાક્ષુષસ્ તથા ॥

વૈવસ્વતશ્ ચ ભો વિપ્રાઃ સાંપ્રતં મનુર્ ઉચ્યતે
સાવર્ણિશ્ ચ મનુસ્ તદ્વદ્ રૈભ્યો રૌચ્યસ્ તથૈવ ચ ॥

તથૈવ મેરુસાવર્ણ્યશ્ ચત્વારો મનવઃ સ્મૃતાઃ
અતીતા વર્તમાનાશ્ ચ તથૈવાનાગતા દ્વિજાઃ ॥

કીર્તિતા મનવસ્ તુભ્યં મયૈવૈતે યથા શ્રુતાઃ
ઋષીંસ્ ત્વ્ એષાં પ્રવક્ષ્યામિ પુત્રાન્ દેવગણાંસ્ તથા ॥

મરીચિર્ અત્રિર્ ભગવાન્ અઙ્ગિરાઃ પુલહઃ ક્રતુઃ
પુલસ્ત્યશ્ ચ વસિષ્ઠશ્ ચ સપ્તૈતે બ્રહ્મણઃ સુતાઃ ॥

ઉત્તરસ્યાં દિશિ તથા દ્વિજાઃ સપ્તર્ષયસ્ તથા
આગ્નિઇધ્રશ્ ચાગ્નિબાહુશ્ ચ મેધ્યો મેધાતિથિર્ વસુઃ ॥

જ્યોતિષ્માન્ દ્યુતિમાન્ હવ્યઃ સવલઃ પુત્રસંજ્ઞકઃ
મનોઃ સ્વાયંભુવસ્યૈતે દશ પુત્રા મહૌજસઃ ॥

એતદ્ વૈ પ્રથમં વિપ્રા મન્વન્તરમ્ ઉદાહૃતમ્
ઔર્વો વસિષ્ઠપુત્રશ્ ચ સ્તમ્બઃ કશ્યપ એવ ચ ॥

પ્રાણો બૃહસ્પતિશ્ ચૈવ દત્તો ઽત્રિચ્ચ્યવનસ્ તથા
એતે મહર્ષયો વિપ્રા વાયુપ્રોક્તા મહાવ્રતાઃ ॥

દેવાશ્ ચ તુષિતા નામ સ્મૃતાઃ સ્વારોચિષે ઽન્તરે
હવિઘ્નઃ સુકૃતિર્ જ્યોતિર્ આપો મૂર્તિર્ અપિ સ્મૃતઃ ॥

પ્રતીતશ્ ચ નભસ્યશ્ ચ નભ ઊર્જસ્ તથૈવ ચ
સ્વારોચિષસ્ય પુત્રાસ્ તે મનોર્ વિપ્રા મહાત્મનઃ ॥

કીર્તિતાઃ પૃથિવીપાલા મહાવીર્યપરાક્રમાઃ
દ્વિતીયમ્ એતત્ કથિતં વિપ્રા મન્વન્તરં મયા ॥

ઇદં તૃતીયં વક્ષ્યામિ તદ્ બુધ્યધ્વં દ્વિજોત્તમાઃ
વસિષ્ઠપુત્રાઃ સપ્તાસન્ વાસિષ્ઠા ઇતિ વિશ્રુતાઃ ॥

હિરણ્યગર્ભસ્ય સુતા ઊર્જા જાતાઃ સુતેજસઃ
ઋષયો ઽત્ર મયા પ્રોક્તાઃ કીર્ત્યમાનાન્ નિબોધત ॥

ઔત્તમેયાન્ મુનિશ્રેષ્ઠા દશ પુત્રાન્ મનોર્ ઇમાન્
ઇષ ઊર્જસ્ તનૂર્જસ્ તુ મધુર્ માધવ એવ ચ ॥

શુચિઃ શુક્રઃ સહશ્ ચૈવ નભસ્યો નભ એવ ચ
ભાનવસ્ તત્ર દેવાશ્ ચ મન્વન્તરમ્ ઉદાહૃતમ્ ॥

મન્વન્તરં ચતુર્થં વઃ કથયિષ્યામિ સાંપ્રતમ્
કાવ્યઃ પૃથુસ્ તથૈવાગ્નિર્ જહ્નુર્ ધાતા દ્વિજોત્તમાઃ ॥

કપીવાન્ અકપીવાંશ્ ચ તત્ર સપ્તર્ષયો દ્વિજાઃ
પુરાણે કીર્તિતા વિપ્રાઃ પુત્રાઃ પૌત્રાશ્ ચ ભો દ્વિજાઃ ॥

તથા દેવગણાશ્ ચૈવ તામસસ્યાન્તરે મનોઃ
દ્યુતિસ્ તપસ્યઃ સુતપાસ્ તપોભૂતઃ સનાતનઃ ॥

તપોરતિર્ અકલ્માષસ્ તન્વી ધન્વી પરંતપઃ
તામસસ્ય મનોર્ એતે દશ પુત્રાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ॥

વાયુપ્રોક્તા મુનિશ્રેષ્ઠાશ્ ચતુર્થં ચૈતદ્ અન્તરમ્
દેવબાહુર્ યદુધ્રશ્ ચ મુનિર્ વેદશિરાસ્ તથા ॥

હિરણ્યરોમા પર્જન્ય ઊર્ધ્વબાહુશ્ ચ સોમજઃ
સત્યનેત્રસ્ તથાત્રેય એતે સપ્તર્ષયો ઽપરે ॥

દેવાશ્ ચાભૂતરજસસ્ તથા પ્રકૃતયઃ સ્મૃતાઃ
વારિપ્લવશ્ ચ રૈભ્યશ્ ચ મનોર્ અન્તરમ્ ઉચ્યતે ॥

અથ પુત્રાન્ ઇમાંસ્ તસ્ય બુધ્યધ્વં ગદતો મમ
ધૃતિમાન્ અવ્યયો યુક્તસ્ તત્ત્વદર્શી નિરુત્સુકઃ ॥

આરણ્યશ્ ચ પ્રકાશશ્ ચ નિર્મોહઃ સત્યવાક્ કૃતી
રૈવતસ્ય મનોઃ પુત્રાઃ પઞ્ચમં ચૈતદ્ અન્તરમ્ ॥

ષષ્ઠં તુ સંપ્રવક્ષ્યામિ તદ્ બુધ્યધ્વં દ્વિજોત્તમાઃ
ભૃગુર્ નભો વિવસ્વાંશ્ ચ સુધામા વિરજાસ્ તથા ॥

અતિનામા સહિષ્ણુશ્ ચ સપ્તૈતે ચ મહર્ષયઃ
ચાક્ષુષસ્યાન્તરે વિપ્રા મનોર્ દેવાસ્ ત્વ્ ઇમે સ્મૃતાઃ ॥

આબાલપ્રથિતાસ્ તે વૈ પૃથક્ત્વેન દિવૌકસઃ
લેખાશ્ ચ નામતો વિપ્રાઃ પઞ્ચ દેવગણાઃ સ્મૃતાઃ ॥

ઋષેર્ અઙ્ગિરસઃ પુત્રા મહાત્માનો મહૌજસઃ
નાડ્વલેયા મુનિશ્રેષ્ઠા દશ પુત્રાસ્ તુ વિશ્રુતાઃ ॥

રુરુપ્રભૃતયો વિપ્રાશ્ ચાક્ષુષસ્યાન્તરે મનોઃ
ષષ્ઠં મન્વન્તરં પ્રોક્તં સપ્તમં તુ નિબોધત ॥

અત્રિર્ વસિષ્ઠો ભગવાન્ કશ્યપશ્ ચ મહાન્ ઋષિઃ
ગૌતમો ઽથ ભરદ્વાજો વિશ્વામિત્રસ્ તથૈવ ચ ॥

તથૈવ પુત્રો ભગવાન્ ઋચીકસ્ય મહાત્મનઃ
સપ્તમો જમદગ્નિશ્ ચ ઋષયઃ સાંપ્રતં દિવિ ॥

સાધ્યા રુદ્રાશ્ ચ વિશ્વે ચ વસવો મરુતસ્ તથા
આદિત્યાશ્ ચાશ્વિનૌ ચાપિ દેવૌ વૈવસ્વતૌ સ્મૃતૌ ॥

મનોર્ વૈવસ્વતસ્યૈતે વર્તન્તે સાંપ્રતે ઽન્તરે
ઇક્ષ્વાકુપ્રમુખાશ્ ચૈવ દશ પુત્રા મહાત્મનઃ ॥

એતેષાં કીર્તિતાનાં તુ મહર્ષીણાં મહૌજસામ્
તેષાં પુત્રાશ્ ચ પૌત્રાશ્ ચ દિક્ષુ સર્વાસુ ભો દ્વિજાઃ ॥

મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ પ્રાગ્ આસન્ સપ્ત સપ્તકાઃ
લોકે ધર્મવ્યવસ્થાર્થં લોકસંરક્ષણાય ચ ॥

મન્વન્તરે વ્યતિક્રાન્તે ચત્વારઃ સપ્તકા ગણાઃ
કૃત્વા કર્મ દિવં યાન્તિ બ્રહ્મલોકમ્ અનામયમ્ ॥

તતો ઽન્યે તપસા યુક્તાઃ સ્થાનં તત્ પૂરયન્ત્ય્ ઉત
અતીતા વર્તમાનાશ્ ચ ક્રમેણૈતેન ભો દ્વિજાઃ ॥

અનાગતાશ્ ચ સપ્તૈતે સ્મૃતા દિવિ મહર્ષયઃ
મનોર્ અન્તરમ્ આસાદ્ય સાવર્ણસ્યેહ ભો દ્વિજાઃ ॥

રામો વ્યાસસ્ તથાત્રેયો દીપ્તિમન્તો બહુશ્રુતાઃ
ભારદ્વાજસ્ તથા દ્રૌણિર્ અશ્વત્થામા મહાદ્યુતિઃ ॥

ગૌતમશ્ ચાજરશ્ ચૈવ શરદ્વાન્ નામ ગૌતમઃ
કૌશિકો ગાલવશ્ ચૈવ ઔર્વઃ કાશ્યપ એવ ચ ॥

એતે સપ્ત મહાત્માનો ભવિષ્યા મુનિસત્તમાઃ
વૈરી ચૈવાધ્વરીવાંશ્ ચ શમનો ધૃતિમાન્ વસુઃ ॥

અરિષ્ટશ્ ચાપ્ય્ અધૃષ્ટશ્ ચ વાજી સુમતિર્ એવ ચ
સાવર્ણસ્ય મનોઃ પુત્રા ભવિષ્યા મુનિસત્તમાઃ ॥

એતેષાં કલ્યમ્ ઉત્થાય કીર્તનાત્ સુખમ્ એધતે
યશશ્ ચાપ્નોતિ સુમહદ્ આયુષ્માંશ્ ચ ભવેન્ નરઃ ॥

એતાન્ય્ ઉક્તાનિ ભો વિપ્રાઃ સપ્ત સપ્ત ચ તત્ત્વતઃ
મન્વન્તરાણિ સંક્ષેપાચ્ છૃણુતાનાગતાન્ય્ અપિ ॥

સાવર્ણા મનવો વિપ્રાઃ પઞ્ચ તાંશ્ ચ નિબોધત
એકો વૈવસ્વતસ્ તેષાં ચત્વારસ્ તુ પ્રજાપતેઃ ॥

પરમેષ્ઠિસુતા વિપ્રા મેરુસાવર્ણ્યતાં ગતાઃ
દક્ષસ્યૈતે હિ દૌહિત્રાઃ પ્રિયાયાસ્ તનયા નૃપાઃ ॥

મહતા તપસા યુક્તા મેરુપૃષ્ઠે મહૌજસઃ
રુચેઃ પ્રજાપતેઃ પુત્રો રૌચ્યો નામ મનુઃ સ્મૃતઃ ॥

ભૂત્યાં ચોત્પાદિતો દેવ્યાં ભૌત્યો નામ રુચેઃ સુતઃ
અનાગતાશ્ ચ સપ્તૈતે કલ્પે ઽસ્મિન્ મનવઃ સ્મૃતાઃ ॥

તૈર્ ઇયં પૃથિવી સર્વા સપ્તદ્વીપા સપત્તના
પૂર્ણં યુગસહસ્રં તુ પરિપાલ્યા દ્વિજોત્તમાઃ ॥

પ્રજાપતિશ્ ચ તપસા સંહારં તેષુ નિત્યશઃ
યુગાનિ સપ્તતિસ્ તાનિ સાગ્રાણિ કથિતાનિ ચ ॥

કૃતત્રેતાદિયુક્તાનિ મનોર્ અન્તરમ્ ઉચ્યતે
ચતુર્દશૈતે મનવઃ કથિતાઃ કીર્તિવર્ધનાઃ ॥

વેદેષુ સપુરાણેષુ સર્વેષુ પ્રભવિષ્ણવઃ
પ્રજાનાં પતયો વિપ્રા ધન્યમ્ એષાં પ્રકીર્તનમ્ ॥

મન્વન્તરેષુ સંહારાઃ સંહારાન્તેષુ સંભવાઃ
ન શક્યતે ઽન્તસ્ તેષાં વૈ વક્તું વર્ષશતૈર્ અપિ ॥

વિસર્ગસ્ય પ્રજાનાં વૈ સંહારસ્ય ચ ભો દ્વિજાઃ
મન્વન્તરેષુ સંહારાઃ શ્રૂયન્તે દ્વિજસત્તમાઃ ॥

સશેષાસ્ તત્ર તિષ્ઠન્તિ દેવાઃ સપ્તર્ષિભિઃ સહ
તપસા બ્રહ્મચર્યેણ શ્રુતેન ચ સમન્વિતાઃ ॥

પૂર્ણે યુગસહસ્રે તુ કલ્પો નિઃશેષ ઉચ્યતે
તત્ર ભૂતાનિ સર્વાણિ દગ્ધાન્ય્ આદિત્યરશ્મિભિઃ ॥

બ્રહ્માણમ્ અગ્રતઃ કૃત્વા સહાદિત્યગણૈર્ દ્વિજાઃ
પ્રવિશન્તિ સુરશ્રેષ્ઠં હરિનારાયણં પ્રભુમ્ ॥

સ્રષ્ટારં સર્વભૂતાનાં કલ્પાન્તેષુ પુનઃ પુનઃ
અવ્યક્તઃ શાશ્વતો દેવસ્ તસ્ય સર્વમ્ ઇદં જગત્ ॥

અત્ર વઃ કીર્તયિષ્યામિ મનોર્ વૈવસ્વતસ્ય વૈ
વિસર્ગં મુનિશાર્દૂલાઃ સાંપ્રતસ્ય મહાદ્યુતેઃ ॥

અત્ર વંશપ્રસઙ્ગેન કથ્યમાનં પુરાતનમ્
યત્રોત્પન્નો મહાત્મા સ હરિર્ વૃષ્ણિકુલે પ્રભુઃ ॥