બ્રહ્મ પુરાણ · અધ્યાય 6

વિવસ્વાન્ કશ્યપાજ્ જજ્ઞે દાક્ષાયણ્યાં દ્વિજોત્તમાઃ
તસ્ય ભાર્યાભવત્ સંજ્ઞા ત્વાષ્ટ્રી દેવી વિવસ્વતઃ ॥

સુરેશ્વરીતિ વિખ્યાતા ત્રિષુ લોકેષુ ભાવિની
સા વૈ ભાર્યા ભગવતો માર્તણ્ડસ્ય મહાત્મનઃ ॥

ભર્તૃરૂપેણ નાતુષ્યદ્ રૂપયૌવનશાલિની
સંજ્ઞા નામ સુતપસા સુદીપ્તેન સમન્વિતા ॥

આદિત્યસ્ય હિ તદ્ રૂપં મણ્ડલસ્ય સુતેજસા
ગાત્રેષુ પરિદગ્ધં વૈ નાતિકાન્તમ્ ઇવાભવત્ ॥

ન ખલ્વ્ અયં મૃતો ઽણ્ડસ્ય ઇતિ સ્નેહાદ્ અભાષત
અજાનન્ કાશ્યપસ્ તસ્માન્ માર્તણ્ડ ઇતિ ચોચ્યતે ॥

તેજસ્ ત્વ્ અભ્યધિકં તસ્ય નિત્યમ્ એવ વિવસ્વતઃ
યેનાતિતાપયામ્ આસ ત્રીંલ્ લોકાન્ કશ્યપાત્મજઃ ॥

ત્રીણ્ય્ અપત્યાનિ ભો વિપ્રાઃ સંજ્ઞાયાં તપતાં વરઃ
આદિત્યો જનયામ્ આસ કન્યાં દ્વૌ ચ પ્રજાપતી ॥

મનુર્ વૈવસ્વતઃ પૂર્વં શ્રાદ્ધદેવઃ પ્રજાપતિઃ
યમશ્ ચ યમુના ચૈવ યમજૌ સંબભૂવતુઃ ॥

શ્યામવર્ણં તુ તદ્ રૂપં સંજ્ઞા દૃષ્ટ્વા વિવસ્વતઃ
અસહન્તી તુ સ્વાં છાયાં સવર્ણાં નિર્મમે તતઃ ॥

માયામયી તુ સા સંજ્ઞા તસ્યાં છાયાસમુત્થિતામ્
પ્રાઞ્જલિઃ પ્રણતા ભૂત્વા છાયા સંજ્ઞાં દ્વિજોત્તમાઃ ॥

ઉવાચ કિં મયા કાર્યં કથયસ્વ શુચિસ્મિતે
સ્થિતાસ્મિ તવ નિર્દેશે શાધિ માં વરવર્ણિનિ ॥

અહં યાસ્યામિ ભદ્રં તે સ્વમ્ એવ ભવનં પિતુઃ
ત્વયૈવ ભવને મહ્યં વસ્તવ્યં નિર્વિશઙ્કયા ॥

ઇમૌ ચ બાલકૌ મહ્યં કન્યા ચેયં સુમધ્યમા
સંભાવ્યાસ્ તે ન ચાખ્યેયમ્ ઇદં ભગવતે ક્વચિત્ ॥

આ કચગ્રહણાદ્ દેવિ આ શાપાન્ નૈવ કર્હિચિત્
આખ્યાસ્યામિ નમસ્ તુભ્યં ગચ્છ દેવિ યથાસુખમ્ ॥

સમાદિશ્ય સવર્ણાં તુ તથેત્ય્ ઉક્તા તયા ચ સા
ત્વષ્ટુઃ સમીપમ્ અગમદ્ વ્રીડિતેવ તપસ્વિની ॥

પિતુઃ સમીપગા સા તુ પિત્રા નિર્ભર્ત્સિતા શુભા
ભર્તુઃ સમીપં ગચ્છેતિ નિયુક્તા ચ પુનઃ પુનઃ ॥

આગચ્છદ્ વડવા ભૂત્વા આચ્છાદ્ય રૂપમ્ અનિન્દિતા
કુરૂન્ અથોત્તરાન્ ગત્વા તૃણાન્ય્ અથ ચચાર હ ॥

દ્વિતીયાયાં તુ સંજ્ઞાયાં સંજ્ઞેયમ્ ઇતિ ચિન્તયન્
આદિત્યો જનયામ્ આસ પુત્રમ્ આત્મસમં તદા ॥

પૂર્વજસ્ય મનોર્ વિપ્રાઃ સદૃશો ઽયમ્ ઇતિ પ્રભુઃ
મનુર્ એવાભવન્ નામ્ના સાવર્ણ ઇતિ ચોચ્યતે ॥

દ્વિતીયો યઃ સુતસ્ તસ્યાઃ સ વિજ્ઞેયઃ શનૈશ્ચરઃ
સંજ્ઞા તુ પાર્થિવી વિપ્રાઃ સ્વસ્ય પુત્રસ્ય વૈ તદા ॥

ચકારાભ્યધિકં સ્નેહં ન તથા પૂર્વજેષુ વૈ
મનુસ્ તસ્યાઃ ક્ષમત્ તત્ તુ યમસ્ તસ્યા ન ચક્ષમે ॥

સ વૈ રોષાચ્ ચ બાલ્યાચ્ ચ ભાવિનો ઽર્થસ્ય વાનઘ
પદા સંતર્જયામ્ આસ સંજ્ઞાં વૈવસ્વતો યમઃ ॥

તં શશાપ તતઃ ક્રોધાત્ સાવર્ણજનની તદા
ચરણઃ પતતામ્ એષ તવેતિ ભૃશદુઃખિતા ॥

યમસ્ તુ તત્ પિતુઃ સર્વં પ્રાઞ્જલિઃ પ્રત્યવેદયત્
ભૃશં શાપભયોદ્વિગ્નઃ સંજ્ઞાવાક્યૈર્ વિશઙ્કિતઃ ॥

શાપો ઽયં વિનિવર્તેત પ્રોવાચ પિતરં દ્વિજાઃ
માત્રા સ્નેહેન સર્વેષુ વર્તિતવ્યં સુતેષુ વૈ ॥

સેયમ્ અસ્માન્ અપાસ્યેહ વિવસ્વન્ સંબુભૂષતિ
તસ્યાં મયોદ્યતઃ પાદો ન તુ દેહે નિપાતિતઃ ॥

બાલ્યાદ્ વા યદિ વા લૌલ્યાન્ મોહાત્ તત્ ક્ષન્તુમ્ અર્હસિ
શપ્તો ઽહમ્ અસ્મિ લોકેશ જનન્યા તપતાં વર
તવ પ્રસાદાચ્ ચરણો ન પતેન્ મમ ગોપતે ॥

અસંશયં પુત્ર મહદ્ ભવિષ્યત્ય્ અત્ર કારણમ્
યેન ત્વામ્ આવિશત્ ક્રોધો ધર્મજ્ઞં સત્યવાદિનમ્ ॥

ન શક્યમ્ એતન્ મિથ્યા તુ કર્તું માતૃવચસ્ તવ
કૃમયો માંસમ્ આદાય યાસ્યન્ત્ય્ અવનિમ્ એવ ચ ॥

કૃતમ્ એવં વચસ્ તથ્યં માતુસ્ તવ ભવિષ્યતિ
શાપસ્ય પરિહારેણ ત્વં ચ ત્રાતો ભવિષ્યસિ ॥

આદિત્યશ્ ચાબ્રવીત્ સંજ્ઞાં કિમર્થં તનયેષુ વૈ
તુલ્યેષ્વ્ અભ્યધિકઃ સ્નેહ એકસ્મિન્ ક્રિયતે ત્વયા ॥

સા તત્ પરિહરન્તી તુ નાચચક્ષે વિવસ્વતે
સ ચાત્માનં સમાધાય યોગાત્ તથ્યમ્ અપશ્યત ॥

તાં શપ્તુકામો ભગવાન્ નાશપન્ મુનિસત્તમાઃ
મૂર્ધજેષુ નિજગ્રાહ સ તુ તાં મુનિસત્તમાઃ ॥

તતઃ સર્વં યથાવૃત્તમ્ આચચક્ષે વિવસ્વતે
વિવસ્વાન્ અથ તચ્ છ્રુત્વા ક્રુદ્ધસ્ ત્વષ્ટારમ્ અભ્યગાત્ ॥

દૃષ્ટ્વા તુ તં યથાન્યાયમ્ અર્ચયિત્વા વિભાવસુમ્
નિર્દગ્ધુકામં રોષેણ સાન્ત્વયામ્ આસ વૈ તદા ॥

તવાતિતેજસાવિષ્ટમ્ ઇદં રૂપં ન શોભતે
અસહન્તી ચ સંજ્ઞા સા વને ચરતિ શાડ્વલે ॥

દ્રષ્ટા હિ તાં ભવાન્ અદ્ય સ્વાં ભાર્યાં શુભચારિણીમ્
શ્લાઘ્યાં યોગબલોપેતાં યોગમ્ આસ્થાય ગોપતે ॥

અનુકૂલં તુ તે દેવ યદિ સ્યાન્ મમ સંમતમ્
રૂપં નિર્વર્તયામ્ય્ અદ્ય તવ કાન્તમ્ અરિંદમ ॥

તતો ઽભ્યુપગમાત્ ત્વષ્ટા માર્તણ્ડસ્ય વિવસ્વતઃ
ભ્રમિમ્ આરોપ્ય તત્ તેજઃ શાતયામ્ આસ ભો દ્વિજાઃ ॥

તતો નિર્ભાસિતં રૂપં તેજસા સંહતેન વૈ
કાન્તાત્ કાન્તતરં દ્રષ્ટુમ્ અધિકં શુશુભે તદા ॥

દદર્શ યોગમ્ આસ્થાય સ્વાં ભાર્યાં વડવાં તતઃ
અધૃષ્યાં સર્વભૂતાનાં તેજસા નિયમેન ચ ॥

વડવાવપુષા વિપ્રાશ્ ચરન્તીમ્ અકુતોભયામ્
સો ઽશ્વરૂપેણ ભગવાંસ્ તાં મુખે સમભાવયત્ ॥

મૈથુનાય વિચેષ્ટન્તીં પરપુંસો ઽવશઙ્કયા
સા તન્ નિરવમચ્ છુક્રં નાસિકાભ્યાં વિવસ્વતઃ ॥

દેવૌ તસ્યામ્ અજાયેતામ્ અશ્વિનૌ ભિષજાં વરૌ
નાસત્યશ્ ચૈવ દસ્રશ્ ચ સ્મૃતૌ દ્વાવ્ અશ્વિનાવ્ ઇતિ ॥

માર્તણ્ડસ્યાત્મજાવ્ એતાવ્ અષ્ટમસ્ય પ્રજાપતેઃ
તાં તુ રૂપેણ કાન્તેન દર્શયામ્ આસ ભાસ્કરઃ ॥

સા તુ દૃષ્ટ્વૈવ ભર્તારં તુતોષ મુનિસત્તમાઃ
યમસ્ તુ કર્મણા તેન ભૃશં પીડિતમાનસઃ ॥

ધર્મેણ રઞ્જયામ્ આસ ધર્મરાજ ઇમાઃ પ્રજાઃ
સ લેભે કર્મણા તેન શુભેન પરમદ્યુતિઃ ॥

પિતૄણામ્ આધિપત્યં ચ લોકપાલત્વમ્ એવ ચ
મનુઃ પ્રજાપતિસ્ ત્વ્ આસીત્ સાવર્ણિઃ સ તપોધનાઃ ॥

ભાવ્યઃ સમાગતે તસ્મિન્ મનુઃ સાવર્ણિકે ઽન્તરે
મેરુપૃષ્ઠે તપો નિત્યમ્ અદ્યાપિ સ ચરત્ય્ ઉત ॥

ભ્રાતા શનૈશ્ચરસ્ તસ્ય ગ્રહત્વં સ તુ લબ્ધવાન્
ત્વષ્ટા તુ તેજસા તેન વિષ્ણોશ્ ચક્રમ્ અકલ્પયત્ ॥

તદ્ અપ્રતિહતં યુદ્ધે દાનવાન્તચિકીર્ષયા
યવીયસી તુ સાપ્ય્ આસીદ્ યમી કન્યા યશસ્વિની ॥

અભવચ્ ચ સરિચ્છ્રેષ્ઠા યમુના લોકપાવની
મનુર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે લોકે સાવર્ણ ઇતિ ચોચ્યતે ॥

દ્વિતીયો યઃ સુતસ્ તસ્ય મનોર્ ભ્રાતા શનૈશ્ચરઃ
ગ્રહત્વં સ ચ લેભે વૈ સર્વલોકાભિપૂજિતઃ ॥

ય ઇદં જન્મ દેવાનાં શૃણુયાન્ નરસત્તમઃ
આપદં પ્રાપ્ય મુચ્યેત પ્રાપ્નુયાચ્ ચ મહદ્ યશઃ ॥