બ્રહ્મ પુરાણ · અધ્યાય 47

એવં સ પૃથિવીપાલશ્ ચિન્તયિત્વા દ્વિજોત્તમાઃ
પ્રાસાદાર્થં હરેસ્ તત્ર પ્રારમ્ભમ્ અકરોત્ તદા ॥

આનાય્ય ગણકાન્ સર્વાન્ આચાર્યાઞ્ શાસ્ત્રપારગાન્
ભૂમિં સંશોધ્ય યત્નેન રાજા તુ પરયા મુદા ॥

બ્રાહ્મણૈર્ જ્ઞાનસંપન્નૈર્ વેદશાસ્ત્રાર્થપારગૈઃ
અમાત્યૈર્ મન્ત્રિભિશ્ ચૈવ વાસ્તુવિદ્યાવિશારદૈઃ ॥

તૈઃ સાર્ધં સ સમાલોચ્ય સુમુહૂર્તે શુભે દિને
સુચન્દ્રતારાસંયોગે ગ્રહાનુકૂલ્યસંયુતે ॥

જયમઙ્ગલશબ્દૈશ્ ચ નાનાવાદ્યૈર્ મનોહરૈઃ
વેદાધ્યયનનિર્ઘોષૈર્ ગીતૈઃ સુમધુરસ્વરૈઃ ॥

પુષ્પલાજાક્ષતૈર્ ગન્ધૈઃ પૂર્ણકુમ્ભૈઃ સદીપકૈઃ
દદાવ્ અર્ઘ્યં તતો રાજા શ્રદ્ધયા સુસમાહિતઃ ॥

દત્ત્વૈવમ્ અર્ઘ્યં વિધિવદ્ આનાય્ય સ મહીપતિઃ
કલિઙ્ગાધિપતિં શૂરમ્ ઉત્કલાધિપતિં તથા
કોશલાધિપતિં ચૈવ તાન્ ઉવાચ તદા નૃપઃ ॥

ગચ્છધ્વં સહિતાઃ સર્વે શિલાર્થે સુસમાહિતાઃ
ગૃહીત્વા શિલ્પિમુખ્યાંશ્ ચ શિલાકર્મવિશારદાન્ ॥

વિન્ધ્યાચલં સુવિસ્તીર્ણં બહુકન્દરશોભિતમ્
નિરૂપ્ય સર્વસાનૂનિ ચ્છેદયિત્વા શિલાઃ શુભાઃ
સંવાહ્યન્તાં ચ શકટૈર્ નૌકાભિર્ મા વિલમ્બથ ॥

એવં ગન્તું સમાદિશ્ય તાન્ નૃપાન્ સ મહીપતિઃ
પુનર્ એવાબ્રવીદ્ વાક્યં સામાત્યાન્ સપુરોહિતાન્ ॥

ગચ્છન્તુ દૂતાઃ સર્વત્ર મમાજ્ઞાં પ્રવદન્તુ વૈ
યત્ર તિષ્ઠન્તિ રાજાનઃ પૃથિવ્યાં તાન્ સુશીઘ્રગાઃ ॥

હસ્ત્યશ્વરથપાદાતૈઃ સામાત્યૈઃ સપુરોહિતૈઃ
ગચ્છત સહિતાઃ સર્વ ઇન્દ્રદ્યુમ્નસ્ય શાસનાત્ ॥

એવં દૂતાઃ સમાજ્ઞાતા રાજ્ઞા તેન મહાત્મના
ગત્વા તદા નૃપાન્ ઊચુર્ વચનં તસ્ય ભૂપતેઃ ॥

શ્રુત્વા તુ તે તથા સર્વે દૂતાનાં વચનં નૃપાઃ
આજગ્મુસ્ ત્વરિતાઃ સર્વે સ્વસૈન્યૈઃ પરિવારિતાઃ ॥

યે નૃપાઃ સર્વદિગ્ભાગે યે ચ દક્ષિણતઃ સ્થિતાઃ
પશ્ચિમાયાં સ્થિતા યે ચ ઉત્તરાપથસંસ્થિતાઃ ॥

પ્રત્યન્તવાસિનો યે ઽપિ યે ચ સંનિધિવાસિનઃ
પાર્વતીયાશ્ ચ યે કેચિત્ તથા દ્વીપનિવાસિનઃ ॥

રથૈર્ નાગૈઃ પદાતૈશ્ ચ વાજિભિર્ ધનવિસ્તરૈઃ
સંપ્રાપ્તા બહુશો વિપ્રાઃ શ્રુત્વેન્દ્રદ્યુમ્નશાસનમ્ ॥

તાન્ આગતાન્ નૃપાન્ દૃષ્ટ્વા સામાત્યાન્ સપુરોહિતાન્
પ્રોવાચ રાજા હૃષ્ટાત્મા કાર્યમ્ ઉદ્દિશ્ય સાદરમ્ ॥

શૃણુધ્વં નૃપશાર્દૂલા યથા કિંચિદ્ બ્રવીમ્ય્ અહમ્
અસ્મિન્ ક્ષેત્રવરે પુણ્યે ભુક્તિમુક્તિપ્રદે શિવે ॥

હયમેધં મહાયજ્ઞં પ્રાસાદં ચૈવ વૈષ્ણવમ્
કથં શક્નોમ્ય્ અહં કર્તુમ્ ઇતિ ચિન્તાકુલં મનઃ ॥

ભવદ્ભિઃ સુસહાયૈસ્ તુ સર્વમ્ એતત્ કરોમ્ય્ અહમ્
યદિ યૂયં સહાયા મે ભવધ્વં નૃપસત્તમાઃ ॥

ઇત્ય્ એવં વદમાનસ્ય રાજરાજસ્ય ધીમતઃ
સર્વે પ્રમુદિતા હૃષ્ટા ભૂપાસ્ તે તસ્ય શાસનાત્ ॥

વવૃષુર્ ધનરત્નૈશ્ ચ સુવર્ણમણિમૌક્તિકૈઃ
કમ્બલાજિનરત્નૈશ્ ચ રાઙ્કવાસ્તરણૈઃ શુભૈઃ ॥

વજ્રવૈદૂર્યમાણિક્યૈઃ પદ્મરાગેન્દ્રનીલકૈઃ
ગજૈર્ અશ્વૈર્ ધનૈશ્ ચાન્યૈ રથૈશ્ ચૈવ કરેણુભિઃ ॥

અસંખ્યેયૈર્ બહુવિધૈર્ દ્રવ્યૈર્ ઉચ્ચાવચૈસ્ તથા
શાલિવ્રીહિયવૈશ્ ચૈવ માષમુદ્ગતિલૈસ્ તથા ॥

સિદ્ધાર્થચણકૈશ્ ચૈવ ગોધૂમૈર્ મસુરાદિભિઃ
શ્યામાકૈર્ મધુકૈશ્ ચૈવ નીવારૈઃ સકુલત્થકૈઃ ॥

અન્યૈશ્ ચ વિવિધૈર્ ધાન્યૈર્ ગ્રામ્યારણ્યૈઃ સહસ્રશઃ
બહુધાન્યસહસ્રાણાં તણ્ડુલાનાં ચ રાશિભિઃ ॥

ગવ્યસ્ય હવિષઃ કુમ્ભૈઃ શતશો ઽથ સહસ્રશઃ
તથાન્યૈર્ વિવિધૈર્ દ્રવ્યૈર્ ભક્ષ્યભોજ્યાનુલેપનૈઃ ॥

રાજાનઃ પૂરયામ્ આસુર્ યત્ કિંચિદ્ દ્રવ્યસંભવૈઃ
તાન્ દૃષ્ટ્વા યજ્ઞસંભારાન્ સર્વસંપત્સમન્વિતાન્ ॥

યજ્ઞકર્મવિદો વિપ્રાન્ વેદવેદાઙ્ગપારગાન્
શાસ્ત્રેષુ નિપુણાન્ દક્ષાન્ કુશલાન્ સર્વકર્મસુ ॥

ઋષીંશ્ ચૈવ મહર્ષીંશ્ ચ દેવર્ષીંશ્ ચૈવ તાપસાન્
બ્રહ્મચારિગૃહસ્થાંશ્ ચ વાનપ્રસ્થાન્ યતીંસ્ તથા ॥

સ્નાતકાન્ બ્રાહ્મણાંશ્ ચાન્યાન્ અગ્નિહોત્રે સદા સ્થિતાન્
આચાર્યોપાધ્યાયવરાન્ સ્વાધ્યાયતપસાન્વિતાન્ ॥

સદસ્યાઞ્ શાસ્ત્રકુશલાંસ્ તથાન્યાન્ પાવકાન્ બહૂન્
દૃષ્ટ્વા તાન્ નૃપતિઃ શ્રીમાન્ ઉવાચ સ્વં પુરોહિતમ્ ॥

તતઃ પ્રયાન્તુ વિદ્વાંસો બ્રાહ્મણા વેદપારગાઃ
વાજિમેધાર્થસિદ્ધ્યર્થં દેશં પશ્યન્તુ યજ્ઞિયમ્ ॥

ઇત્ય્ ઉક્તઃ સ તથા ચક્રે વચનં તસ્ય ભૂપતેઃ
હૃષ્ટઃ સ મન્ત્રિભિઃ સાર્ધં તદા રાજપુરોહિતઃ ॥

તતો યયૌ પુરોધાશ્ ચ પ્રાજ્ઞઃ સ્થપતિભિઃ સહ
બ્રાહ્મણાન્ અગ્રતઃ કૃત્વા કુશલાન્ યજ્ઞકર્મણિ ॥

તં દેશં ધીવરગ્રામં સપ્રતોલિવિટઙ્કિનમ્
કારયામ્ આસ વિપ્રો ઽસૌ યજ્ઞવાટં યથાવિધિ ॥

પ્રાસાદશતસંબાધં મણિપ્રવરશોભિતમ્
ઇન્દ્રસદ્મનિભં રમ્યં હેમરત્નવિભૂષિતમ્ ॥

સ્તમ્ભાન્ કનકચિત્રાંશ્ ચ તોરણાનિ બૃહન્તિ ચ
યજ્ઞાયતનદેશેષુ દત્ત્વા શુદ્ધં ચ કાઞ્ચનમ્ ॥

અન્તઃપુરાણિ રાજ્ઞાં ચ નાનાદેશનિવાસિનામ્
કારયામ્ આસ ધર્માત્મા તત્ર તત્ર યથાવિધિ ॥

બ્રાહ્મણાનાં ચ વૈશ્યાનાં નાનાદેશસમીયુષામ્
કારયામ્ આસ વિધિવચ્ છાલાસ્ તત્રાપ્ય્ અનેકશઃ ॥

પ્રિયાર્થં તસ્ય નૃપતેર્ આયયુર્ નૃપસત્તમાઃ
રત્નાન્ય્ અનેકાન્ય્ આદાય સ્ત્રિયશ્ ચાયયુર્ ઉત્સવે ॥

તેષાં નિર્વિશતાં સ્વેષુ શિબિરેષુ મહાત્મનામ્
નદતઃ સાગરસ્યેવ દિવિસ્પૃગ્ અભવદ્ ધ્વનિઃ ॥

તેષામ્ અભ્યાગતાનાં ચ સ રાજા મુનિસત્તમાઃ
વ્યાદિદેશાયતનાનિ શય્યાશ્ ચાપ્ય્ ઉપચારતઃ ॥

ભોજનાનિ વિચિત્રાણિ શાલીક્ષુયવગોરસૈઃ
ઉપેત્ય નૃપતિશ્રેષ્ઠો વ્યાદિદેશ સ્વયં તદા ॥

તથા તસ્મિન્ મહાયજ્ઞે બહવો બ્રહ્મવાદિનઃ
યે ચ દ્વિજાતિપ્રવરાસ્ તત્રાસન્ દ્વિજસત્તમાઃ ॥

સમાજગ્મુઃ સશિષ્યાસ્ તાન્ પ્રતિજગ્રાહ પાર્થિવઃ
સર્વાંશ્ ચ તાન્ અનુયયૌ યાવદ્ આવસથાન્ ઇતિ ॥

સ્વયમ્ એવ મહાતેજા દમ્ભં ત્યક્ત્વા નૃપોત્તમઃ
તતઃ કૃત્વા સ્વશિલ્પં ચ શિલ્પિનો ઽન્યે ચ યે તદા ॥

કૃત્સ્નં યજ્ઞવિધિં રાજ્ઞે તદા તસ્મૈ ન્યવેદયન્
તતઃ શ્રુત્વા નૃપશ્રેષ્ઠઃ કૃતં સર્વમ્ અતન્દ્રિતઃ
હૃષ્ટરોમાભવદ્ રાજા સહ મન્ત્રિભિર્ અચ્યુતઃ ॥

તસ્મિન્ યજ્ઞે પ્રવૃત્તે તુ વાગ્મિનો હેતુવાદિભિઃ
હેતુવાદાન્ બહૂન્ આહુઃ પરસ્પરજિગીષવઃ ॥

દેવેન્દ્રસ્યેવ વિહિતં રાજસિંહેન ભો દ્વિજાઃ
દદૃશુસ્ તોરણાન્ય્ અત્ર શાતકુમ્ભમયાનિ ચ ॥

શય્યાસનવિકારાંશ્ ચ સુબહૂન્ રત્નસંચયાન્
ઘટપાત્રીકટાહાનિ કલશાન્ વર્ધમાનકાન્ ॥

નહિ કશ્ચિદ્ અસૌવર્ણમ્ અપશ્યદ્ વસુધાધિપઃ
યૂપાંશ્ ચ શાસ્ત્રપઠિતાન્ દારવાન્ હેમભૂષિતાન્ ॥

ઉપક્ષિપ્તાન્ યથાકાલં વિધિવદ્ ભૂરિવર્ચસઃ
સ્થલજા જલજા યે ચ પશવઃ કેચન દ્વિજાઃ ॥

સર્વાન્ એવ સમાનીતાન્ અપશ્યંસ્ તત્ર તે નૃપાઃ
ગાશ્ ચૈવ મહિષીશ્ ચૈવ તથા વૃદ્ધસ્ત્રિયો ઽપિ ચ ॥

ઔદકાનિ ચ સત્ત્વાનિ શ્વાપદાનિ વયાંસિ ચ
જરાયુજાણ્ડજાતાનિ સ્વેદજાન્ય્ ઉદ્ભિદાનિ ચ ॥

પર્વતાન્ય્ ઉપધાન્યાનિ ભૂતાનિ દદૃશુશ્ ચ તે
એવં પ્રમુદિતં સર્વં પશુતો ધનધાન્યતઃ ॥

યજ્ઞવાટં નૃપા દૃષ્ટ્વા વિસ્મયં પરમં ગતાઃ
બ્રાહ્મણાનાં વિશાં ચૈવ બહુમિષ્ટાન્નમ્ ઋદ્ધિમત્ ॥

પૂર્ણે શતસહસ્રે તુ વિપ્રાણાં તત્ર ભુઞ્જતામ્
દુન્દુભિર્ મેઘનિર્ઘોષાન્ મુહુર્મુહુર્ અથાકરોત્ ॥

વિનનાદાસકૃચ્ ચાપિ દિવસે દિવસે ગતે
એવં સ વવૃધે યજ્ઞસ્ તસ્ય રાજ્ઞસ્ તુ ધીમતઃ ॥

અન્નસ્ય સુબહૂન્ વિપ્રા ઉત્સર્ગાન્ નિર્ગતોપમાન્
દધિકુલ્યાશ્ ચ દદૃશુઃ પયસશ્ ચ હ્રદાંસ્ તથા ॥

જમ્બૂદ્વીપો હિ સકલો નાનાજનપદૈર્ યુતઃ
દ્વિજાશ્ ચ તત્ર દૃશ્યન્તે રાજ્ઞસ્ તસ્ય મહામખે ॥

તત્ર યાનિ સહસ્રાણિ પુરુષાણાં તતસ્ તતઃ
ગૃહીત્વા ભાજનં જગ્મુર્ બહૂનિ દ્વિજસત્તમાઃ ॥

શ્રાવિણશ્ ચાપિ તે સર્વે સુમૃષ્ટમણિકુણ્ડલાઃ
પર્યવેષયન્ દ્વિજાતીઞ્ શતશો ઽથ સહસ્રશઃ ॥

વિવિધાન્ય્ અનુપાનાનિ પુરુષા યે ઽનુયાયિનઃ
તે વૈ નૃપોપભોજ્યાનિ બ્રાહ્મણેભ્યો દદુઃ સહ ॥

સમાગતાન્ વેદવિદો રાજ્ઞશ્ ચ પૃથિવીશ્વરાન્
પૂજાં ચક્રે તદા તેષાં વિધિવદ્ ભૂરિદક્ષિણઃ ॥

દિગ્દેશાદ્ આગતાન્ રાજ્ઞો મહાસંગ્રામશાલિનઃ
નટનર્તકકાદીંશ્ ચ ગીતસ્તુતિવિશારદાન્ ॥

પત્ન્યો મનોરમાસ્ તસ્ય પીનોન્નતપયોધરાઃ
ઇન્દીવરપલાશાક્ષ્યઃ શરચ્ચન્દ્રનિભાનનાઃ ॥

કુલશીલગુણોપેતાઃ સહસ્રૈકં શતાધિકમ્
એવં તદ્ભૂપપરમ પત્નીગણસમન્વિતમ્ ॥

રત્નમાલાકુલં દિવ્યં પતાકાધ્વજસેવિતમ્
રત્નહારયુતં રમ્યં ચન્દ્રકાન્તિસમપ્રભમ્ ॥

કરિણઃ પર્વતાકારાન્ મદસિક્તાન્ મહાબલાન્
શતશઃ કોટિસંઘાતૈર્ દન્તિભિર્ દન્તભૂષણૈઃ ॥

વાતવેગજવૈર્ અશ્વૈઃ સિન્ધુજાતૈઃ સુશોભનૈઃ
શ્વેતાશ્વૈઃ શ્યામકર્ણૈશ્ ચ કોટ્યનેકૈર્ જવાન્વિતૈઃ ॥

સંનદ્ધબદ્ધકક્ષૈશ્ ચ નાનાપ્રહરણોદ્યતૈઃ
અસંખ્યેયૈઃ પદાતૈશ્ ચ દેવપુત્રોપમૈસ્ તથા ॥

ઇત્ય્ એવં દદૃશે રાજા યજ્ઞસંભારવિસ્તરમ્
મુદં લેભે તદા રાજા સંહૃષ્ટો વાક્યમ્ અબ્રવીત્ ॥

આનયધ્વં હયશ્રેષ્ઠં સર્વલક્ષણલક્ષિતમ્
ચારયધ્વં પૃથિવ્યાં વૈ રાજપુત્રાઃ સુસંયતાઃ ॥

વિદ્વદ્ભિર્ ધર્મવિદ્ભિશ્ ચ અત્ર હોમો વિધીયતામ્
કૃષ્ણચ્છાગં ચ મહિષં કૃષ્ણસારમૃગં દ્વિજાન્ ॥

અનડ્વાહં ચ ગાશ્ ચૈવ સર્વાંશ્ ચ પશુપાલકાન્
ઇષ્ટયશ્ ચ પ્રવર્તન્તાં પ્રાસાદં વૈષ્ણવં તતઃ ॥

સર્વમ્ એતચ્ ચ વિપ્રેભ્યો દીયતાં મનસેપ્સિતમ્
સ્ત્રિયશ્ ચ રત્નકોટ્યશ્ ચ ગ્રામાશ્ ચ નગરાણિ ચ ॥

સમ્યક્ સમૃદ્ધભૂમ્યશ્ ચ વિષયાશ્ ચૈવમ્ અર્થિનામ્
અન્યાનિ દ્રવ્યજાતાનિ મનોજ્ઞાનિ બહૂનિ ચ ॥

સર્વેષાં યાચમાનાનાં નાસ્તિ હ્ય્ એતન્ ન ભાષયેત્
તાવત્ પ્રવર્તતાં યજ્ઞો યાવદ્ દેવઃ પુરા ત્વ્ ઇહ
પ્રત્યક્ષં મમ ચાભ્યેતિ યજ્ઞસ્યાસ્ય સમીપતઃ ॥

એવમ્ ઉક્ત્વા તદા વિપ્રા રાજસિંહો મહાભુજઃ
દદૌ સુવર્ણસંઘાતં કોટીનાં ચૈવ ભૂષણમ્ ॥

કરેણુશતસાહસ્રં વાજિનો નિયુતાનિ ચ
અર્બુદં ચૈવ વૃષભં સ્વર્ણશૃઙ્ગીશ્ ચ ધેનુકાઃ ॥

સુરૂપાઃ સુરભીશ્ ચૈવ કાંસ્યદોહાઃ પયસ્વિનીઃ
પ્રાયચ્છત્ સ તુ વિપ્રેભ્યો વેદવિદ્ભ્યો મુદા યુતઃ ॥

વાસાંસિ ચ મહાર્હાણિ રાઙ્કવાસ્તરણાનિ ચ
સુશુક્લાનિ ચ શુભ્રાણિ પ્રવાલમણિમ્ ઉત્તમમ્ ॥

અદદાત્ સ મહાયજ્ઞે રત્નાનિ વિવિધાનિ ચ ॥

વજ્રવૈદૂર્યમાણિક્ય મુક્તિકાદ્યાનિ યાનિ ચ
અલંકારવતીઃ શુભ્રાઃ કન્યા રાજીવલોચનાઃ ॥

શતાનિ પઞ્ચ વિપ્રેભ્યો રાજા હૃષ્ટઃ પ્રદત્તવાન્
સ્ત્રિયઃ પીનપયોભારાઃ કઞ્ચુકૈઃ સ્વસ્તનાવૃતાઃ ॥

મધ્યહીનાશ્ ચ સુશ્રોણ્યઃ પદ્મપત્ત્રાયતેક્ષણાઃ
હાવભાવાન્વિતગ્રીવા બહ્વ્યો વલયભૂષિતાઃ ॥

પાદનૂપુરસંયુક્તાઃ પટ્ટદુકૂલવાસસઃ
એકૈકશો ઽદદાત્ તસ્મિન્ કામ્યાશ્ ચ કામિનીર્ બહૂઃ ॥

અર્થિભ્યો બ્રાહ્મણાદિભ્યો હયમેધે દ્વિજોત્તમાઃ
ભક્ષ્યં ભોજ્યં ચ સંપૂર્ણં નાનાસંભારસંયુતમ્ ॥

ખણ્ડકાદ્યાન્ય્ અનેકાનિ સ્વિન્નપક્વાંશ્ ચ પિષ્ટકાન્
અન્નાન્ય્ અન્યાનિ મેધ્યાંશ્ ચ ઘૃતપૂરાંશ્ ચ ખાણ્ડવાન્ ॥

મધુરાંસ્ તર્જિતાન્ પૂપાન્ અન્નં મૃષ્ટં સુપાકિકમ્
પ્રીત્યર્થં સર્વસત્ત્વાનાં દીયતે ઽન્નં પુનઃ પુનઃ ॥

દત્તસ્ય દીયમાનસ્ય ધનસ્યાન્તો ન વિદ્યતે
એવં દૃષ્ટ્વા મહાયજ્ઞં દેવદૈત્યાઃ સવારણાઃ ॥

ગન્ધર્વાપ્સરસઃ સિદ્ધા ઋષયશ્ ચ પ્રજેશ્વરાઃ
વિસ્મયં પરમં યાતા દૃષ્ટ્વા ક્રતુવરં શુભમ્ ॥

પુરોધા મન્ત્રિણો રાજા હૃષ્ટાસ્ તત્રૈવ સર્વશઃ
ન તત્ર મલિનઃ કશ્ચિન્ ન દીનો ન ક્ષુધાન્વિતઃ ॥

ન વોપસર્ગો ન ગ્લાનિર્ નાધયો વ્યાધયસ્ તથા
નાકાલમરણં તત્ર ન દંશો ન ગ્રહા વિષમ્ ॥

હૃષ્ટપુષ્ટજનાઃ સર્વે તસ્મિન્ રાજ્ઞો મહોત્સવે
યે ચ તત્ર તપઃસિદ્ધા મુનયશ્ ચિરજીવિનઃ ॥

ન જાતં તાદૃશં યજ્ઞં ધનધાન્યસમન્વિતમ્
એવં સ રાજા વિધિવદ્ વાજિમેધં દ્વિજોત્તમાઃ
ક્રતું સમાપયામ્ આસ પ્રાસાદં વૈષ્ણવં તથા ॥