બ્રહ્મ પુરાણ · અધ્યાય 45

તસ્મિન્ ક્ષેત્રવરે પુણ્યે વૈષ્ણવે પુરુષોત્તમે
કિં તત્ર પ્રતિમા પૂર્વં ન સ્થિતા વૈષ્ણવી પ્રભો ॥

યેનાસૌ નૃપતિસ્ તત્ર ગત્વા સબલવાહનઃ
સ્થાપયામ્ આસ કૃષ્ણં ચ રામં ભદ્રાં શુભપ્રદામ્ ॥

સંશયો નો મહાન્ અત્ર વિસ્મયશ્ ચ જગત્પતે
શ્રોતુમ્ ઇચ્છામહે સર્વં બ્રૂહિ તત્કારણં ચ નઃ ॥

શૃણુધ્વં પૂર્વસંવૃત્તાં કથાં પાપપ્રણાશિનીમ્
પ્રવક્ષ્યામિ સમાસેન શ્રિયા પૃષ્ટઃ પુરા હરિઃ ॥

સુમેરોઃ કાઞ્ચને શૃઙ્ગે સર્વાશ્ચર્યસમન્વિતે
સિદ્ધવિદ્યાધરૈર્ યક્ષૈઃ કિંનરૈર્ ઉપશોભિતે ॥

દેવદાનવગન્ધર્વૈર્ નાગૈર્ અપ્સરસાં ગણૈઃ
મુનિભિર્ ગુહ્યકૈઃ સિદ્ધૈઃ સૌપર્ણૈઃ સમરુદ્ગણૈઃ ॥

અન્યૈર્ દેવાલયૈઃ સાધ્યૈઃ કશ્યપાદ્યૈઃ પ્રજેશ્વરૈઃ
વાલખિલ્યાદિભિશ્ ચૈવ શોભિતે સુમનોહરે ॥

કર્ણિકારવનૈર્ દિવ્યૈઃ સર્વર્તુકુસુમોત્કરૈઃ
જાતરૂપપ્રતીકાશૈર્ ભૂષિતે સૂર્યસંનિભૈઃ ॥

અન્યૈશ્ ચ બહુભિર્ વૃક્ષૈઃ શાલતાલાદિભિર્ વનૈઃ
પુંનાગાશોકસરલ ન્યગ્રોધામ્રાતકાર્જુનૈઃ ॥

પારિજાતામ્રખદિર નીપબિલ્વકદમ્બકૈઃ
ધવખાદિરપાલાશ શીર્ષામલકતિન્દુકૈઃ ॥

નારિઙ્ગકોલબકુલ લોધ્રદાડિમદારુકૈઃ
સર્જૈશ્ ચ કર્ણૈસ્ તગરૈઃ શિશિભૂર્જવનિમ્બકૈઃ ॥

અન્યૈશ્ ચ કાઞ્ચનૈશ્ ચૈવ ફલભારૈશ્ ચ નામિતૈઃ
નાનાકુસુમગન્ધાઢ્યૈર્ ભૂષિતે પુષ્પપાદપૈઃ ॥

માલતીયૂથિકામલ્લી કુન્દબાણકુરુણ્ટકૈઃ
પાટલાગસ્ત્યકુટજ મન્દારકુસુમાદિભિઃ ॥

અન્યૈશ્ ચ વિવિધૈઃ પુષ્પૈર્ મનસઃ પ્રીતિદાયકૈઃ
નાનાવિહગસંઘૈશ્ ચ કૂજદ્ભિર્ મધુરસ્વરૈઃ ॥

પુંસ્કોકિલરુતૈર્ દિવ્યૈર્ મત્તબર્હિણનાદિતૈઃ
એવં નાનાવિધૈર્ વૃક્ષૈઃ પુષ્પૈર્ નાનાવિધૈસ્ તથા ॥

ખગૈર્ નાનાવિધૈશ્ ચૈવ શોભિતે સુરસેવિતે
તત્ર સ્થિતં જગન્નાથં જગત્સ્રષ્ટારમ્ અવ્યયમ્ ॥

સર્વલોકવિધાતારં વાસુદેવાખ્યમ્ અવ્યયમ્
પ્રણમ્ય શિરસા દેવી લોકાનાં હિતકામ્યયા
પપ્રચ્છેમં મહાપ્રશ્નં પદ્મજા તમ્ અનુત્તમમ્ ॥

બ્રૂહિ ત્વં સર્વલોકેશ સંશયં મે હૃદિ સ્થિતમ્
મર્ત્યલોકે મહાશ્ચર્યે કર્મભૂમૌ સુદુર્લભે ॥

લોભમોહગ્રહગ્રસ્તે કામક્રોધમહાર્ણવે
યેન મુચ્યેત દેવેશ અસ્માત્ સંસારસાગરાત્ ॥

આચક્ષ્વ સર્વદેવેશ પ્રણતાં યદિ મન્યસે
ત્વદૃતે નાસ્તિ લોકે ઽસ્મિન્ વક્તા સંશયનિર્ણયે ॥

શ્રુત્વૈવં વચનં તસ્યા દેવદેવો જનાર્દનઃ
પ્રોવાચ પરયા પ્રીત્યા પરં સારામૃતોપમમ્ ॥

સુખોપાસ્યઃ સુસાધ્યશ્ ચ ઽભિરામશ્ ચ સુસત્ફલઃ
આસ્તે તીર્થવરે દેવિ વિખ્યાતઃ પુરુષોત્તમઃ ॥

ન તેન સદૃશઃ કશ્ચિત્ ત્રિષુ લોકેષુ વિદ્યતે
કીર્તનાદ્ યસ્ય દેવેશિ મુચ્યતે સર્વપાતકૈઃ ॥

ન વિજ્ઞાતો ઽમરૈઃ સર્વૈર્ ન દૈત્યૈર્ ન ચ દાનવૈઃ
મરીચ્યાદ્યૈર્ મુનિવરૈર્ ગોપિતં મે વરાનને ॥

તત્ તે ઽહં સંપ્રવક્ષ્યામિ તીર્થરાજં ચ સાંપ્રતમ્
ભાવેનૈકેન સુશ્રોણિ શૃણુષ્વ વરવર્ણિનિ ॥

આસીત્ કલ્પે સમુત્પન્ને નષ્ટે સ્થાવરજઙ્ગમે
પ્રલીના દેવગન્ધર્વ દૈત્યવિદ્યાધરોરગાઃ ॥

તમોભૂતમ્ ઇદં સર્વં ન પ્રાજ્ઞાયત કિંચન
તસ્મિઞ્ જાગર્તિ ભૂતાત્મા પરમાત્મા જગદ્ગુરુઃ ॥

શ્રીમાંસ્ ત્રિમૂર્તિકૃદ્ દેવો જગત્કર્તા મહેશ્વરઃ
વાસુદેવેતિ વિખ્યાતો યોગાત્મા હરિર્ ઈશ્વરઃ ॥

સો ઽસૃજદ્ યોગનિદ્રાન્તે નાભ્યમ્ભોરુહમધ્યગમ્
પદ્મકેશરસંકાશં બ્રહ્માણં ભૂતમ્ અવ્યયમ્ ॥

તાદૃગ્ભૂતસ્ તતો બ્રહ્મા સર્વલોકમહેશ્વરઃ
પઞ્ચભૂતસમાયુક્તં સૃજતે ચ શનૈઃ શનૈઃ ॥

માત્રાયોનીનિ ભૂતાનિ સ્થૂલસૂક્ષ્માણિ યાનિ ચ
ચતુર્વિધાનિ સર્વાણિ સ્થાવરાણિ ચરાણિ ચ ॥

તતઃ પ્રજાપતિર્ બ્રહ્મા ચક્રે સર્વં ચરાચરમ્
સંચિન્ત્ય મનસાત્માનં સસર્જ વિવિધાઃ પ્રજાઃ ॥

મરીચ્યાદીન્ મુનીન્ સર્વાન્ દેવાસુરપિતૄન્ અપિ
યક્ષવિદ્યાધરાંશ્ ચાન્યાન્ ગઙ્ગાદ્યાઃ સરિતસ્ તથા ॥

નરવાનરસિંહાંશ્ ચ વિવિધાંશ્ ચ વિહંગમાન્
જરાયૂન્ અણ્ડજાન્ દેવિ સ્વેદજોદ્ભેદજાંસ્ તથા ॥

બ્રહ્મ ક્ષત્રં તથા વૈશ્યં શૂદ્રં ચૈવ ચતુષ્ટયમ્
અન્ત્યજાતાંશ્ ચ મ્લેચ્છાંશ્ ચ સસર્જ વિવિધાન્ પૃથક્ ॥

યત્ કિંચિજ્ જીવસંજ્ઞં તુ તૃણગુલ્મપિપીલિકમ્
બ્રહ્મા ભૂત્વા જગત્ સર્વં નિર્મમે સ ચરાચરમ્ ॥

દક્ષિણાઙ્ગે તથાત્માનં સંચિન્ત્ય પુરુષં સ્વયમ્
વામે ચૈવ તુ નારીં સ દ્વિધા ભૂતમ્ અકલ્પયત્ ॥

તતઃ પ્રભૃતિ લોકે ઽસ્મિન્ પ્રજા મૈથુનસંભવાઃ
અધમોત્તમમધ્યાશ્ ચ મમ ક્ષેત્રાણિ યાનિ ચ ॥

એવં સંચિન્ત્ય દેવો ઽસૌ પુરા સલિલયોનિજઃ
જગામ ધ્યાનમ્ આસ્થાય વાસુદેવાત્મિકાં તનુમ્ ॥

ધ્યાનમાત્રેણ દેવેન સ્વયમ્ એવ જનાર્દનઃ
તસ્મિન્ ક્ષણે સમુત્પન્નઃ સહસ્રાક્ષઃ સહસ્રપાત્ ॥

સહસ્રશીર્ષા પુરુષઃ પુણ્ડરીકનિભેક્ષણઃ
સલિલધ્વાન્તમેઘાભઃ શ્રીમાઞ્ શ્રીવત્સલક્ષણઃ ॥

અપશ્યત્ સહસા તં તુ બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ
આસનૈર્ અર્ઘ્યપાદ્યૈશ્ ચ અક્ષતૈર્ અભિનન્દ્ય ચ ॥

તુષ્ટાવ પરમૈઃ સ્તોત્રૈર્ વિરિઞ્ચિઃ સુસમાહિતઃ
તતો ઽહમ્ ઉક્તવાન્ દેવં બ્રહ્માણં કમલોદ્ભવમ્
કારણં વદ માં તાત મમ ધ્યાનસ્ય સાંપ્રતમ્ ॥

જગદ્ધિતાય દેવેશ મર્ત્યલોકૈશ્ ચ દુર્લભમ્
સ્વર્ગદ્વારસ્ય માર્ગાણિ યજ્ઞદાનવ્રતાનિ ચ ॥

યોગઃ સત્યં તપઃ શ્રદ્ધા તીર્થાનિ વિવિધાનિ ચ
વિહાય સર્વમ્ એતેષાં સુખં તત્સાધનં વદ ॥

સ્થાનં જગત્પતે મહ્યામ્ ઉત્કૃષ્ટં ચ યદ્ ઉચ્યતે
સર્વેષામ્ ઉત્તમં સ્થાનં બ્રૂહિ મે પુરુષોત્તમ ॥

વિધાતુર્ વચનં શ્રુત્વા તતો ઽહં પ્રોક્તવાન્ પ્રિયે
શૃણુ બ્રહ્મન્ પ્રવક્ષ્યામિ નિર્મલં ભુવિ દુર્લભમ્ ॥

ઉત્તમં સર્વક્ષેત્રાણાં ધન્યં સંસારતારણમ્
ગોબ્રાહ્મણહિતં પુણ્યં ચાતુર્વર્ણ્યસુખોદયમ્ ॥

ભુક્તિમુક્તિપ્રદં નૄણાં ક્ષેત્રં પરમદુર્લભમ્
મહાપુણ્યં તુ સર્વેષાં સિદ્ધિદં વૈ પિતામહે ॥

તસ્માદ્ આસીત્ સમુત્પન્નં તીર્થરાજં સનાતનમ્
વિખ્યાતં પરમં ક્ષેત્રં ચતુર્યુગનિષેવિતમ્ ॥

સર્વેષામ્ એવ દેવાનામ્ ઋષીણાં બ્રહ્મચારિણામ્
દૈત્યદાનવસિદ્ધાનાં ગન્ધર્વોરગરક્ષસામ્ ॥

નાગવિદ્યાધરાણાં ચ સ્થાવરસ્ય ચરસ્ય ચ
ઉત્તમઃ પુરુષો યસ્માત્ તસ્માત્ સ પુરુષોત્તમઃ ॥

દક્ષિણસ્યોદધેસ્ તીરે ન્યગ્રોધો યત્ર તિષ્ઠતિ
દશયોજનવિસ્તીર્ણં ક્ષેત્રં પરમદુર્લભમ્ ॥

યસ્ તુ કલ્પે સમુત્પન્ને મહદુલ્કાનિબર્હણે
વિનાશં નૈવમ્ અભ્યેતિ સ્વયં તત્રૈવમ્ આસ્થિતઃ ॥

દૃષ્ટમાત્રે વટે તસ્મિંશ્ છાયામ્ આક્રમ્ય ચાસકૃત્
બ્રહ્મહત્યાત્ પ્રમુચ્યેત પાપેષ્વ્ અન્યેષુ કા કથા ॥

પ્રદક્ષિણા કૃતા યૈસ્ તુ નમસ્કારશ્ ચ જન્તુભિઃ
સર્વે વિધૂતપાપ્માનસ્ તે ગતાઃ કેશવાલયમ્ ॥

ન્યગ્રોધસ્યોત્તરે કિંચિદ્ દક્ષિણે કેશવસ્ય તુ
પ્રાસાદસ્ તત્ર તિષ્ઠેત્ તુ પદં ધર્મમયં હિ તત્ ॥

પ્રતિમાં તત્ર વૈ દૃષ્ટ્વા સ્વયં દેવેન નિર્મિતામ્
અનાયાસેન વૈ યાન્તિ ભુવનં મે તતો નરાઃ ॥

ગચ્છમાનાંસ્ તુ તાન્ પ્રેક્ષ્ય એકદા ધર્મરાટ્ પ્રિયે
મદન્તિકમ્ અનુપ્રાપ્ય પ્રણમ્ય શિરસાબ્રવીત્ ॥

નમસ્ તે ભગવન્ દેવ લોકનાથ જગત્પતે
ક્ષીરોદવાસિનં દેવં શેષભોગાનુશાયિનમ્ ॥

વરં વરેણ્યં વરદં કર્તારમ્ અકૃતં પ્રભુમ્
વિશ્વેશ્વરમ્ અજં વિષ્ણું સર્વજ્ઞમ્ અપરાજિતમ્ ॥

નીલોત્પલદલશ્યામં પુણ્ડરીકનિભેક્ષણમ્
સર્વજ્ઞં નિર્ગુણં શાન્તં જગદ્ધાતારમ્ અવ્યયમ્ ॥

સર્વલોકવિધાતારં સર્વલોકસુખાવહમ્
પુરાણં પુરુષં વેદ્યં વ્યક્તાવ્યક્તં સનાતનમ્ ॥

પરાવરાણાં સ્રષ્ટારં લોકનાથં જગદ્ગુરુમ્
શ્રીવત્સોરસ્કસંયુક્તં વનમાલાવિભૂષિતમ્ ॥

પીતવસ્ત્રં ચતુર્બાહું શઙ્ખચક્રગદાધરમ્
હારકેયૂરસંયુક્તં મુકુટાઙ્ગદધારિણમ્ ॥

સર્વલક્ષણસંપૂર્ણં સર્વેન્દ્રિયવિવર્જિતમ્
કૂટસ્થમ્ અચલં સૂક્ષ્મં જ્યોતીરૂપં સનાતનમ્ ॥

ભાવાભાવવિનિર્મુક્તં વ્યાપિનં પ્રકૃતેઃ પરમ્
નમસ્યામિ જગન્નાથમ્ ઈશ્વરં સુખદં પ્રભુમ્ ॥

ઇત્ય્ એવં ધર્મરાજસ્ તુ પુરા ન્યગ્રોધસંનિધૌ
સ્તુત્વા નાનાવિધૈઃ સ્તોત્રૈઃ પ્રણામમ્ અકરોત્ તદા ॥

તં દૃષ્ટ્વા તુ મહાભાગે પ્રણતં પ્રાઞ્જલિસ્થિતમ્
સ્તોત્રસ્ય કારણં દેવિ પૃષ્ટવાન્ અહમ્ અન્તકમ્ ॥

વૈવસ્વત મહાબાહો સર્વદેવોત્તમો હ્ય્ અસિ
કિમર્થં સ્તુતવાન્ માં ત્વં સંક્ષેપાત્ તદ્ બ્રવીહિ મે ॥

અસ્મિન્ન્ આયતને પુણ્યે વિખ્યાતે પુરુષોત્તમે
ઇન્દ્રનીલમયી શ્રેષ્ઠા પ્રતિમા સાર્વકામિકી ॥

તાં દૃષ્ટ્વા પુણ્ડરીકાક્ષ ભાવેનૈકેન શ્રદ્ધયા
શ્વેતાખ્યં ભવનં યાન્તિ નિષ્કામાશ્ ચૈવ માનવાઃ ॥

અતઃ કર્તું ન શક્નોમિ વ્યાપારમ્ અરિસૂદન
પ્રસીદ સુમહાદેવ સંહર પ્રતિમાં વિભો ॥

શ્રુત્વા વૈવસ્વતસ્યૈતદ્ વાક્યમ્ એતદ્ ઉવાચ હ
યમ તાં ગોપયિષ્યામિ સિકતાભિઃ સમન્તતઃ ॥

તતઃ સા પ્રતિમા દેવિ વલ્લિભિર્ ગોપિતા મયા
યથા તત્ર ન પશ્યન્તિ મનુજાઃ સ્વર્ગકાઙ્ક્ષિણઃ ॥

પ્રચ્છાદ્ય વલ્લિકૈર્ દેવિ જાતરૂપપરિચ્છદૈઃ
યમં પ્રસ્થાપયામ્ આસ સ્વાં પુરીં દક્ષિણાં દિશમ્ ॥

લુપ્તાયાં પ્રતિમાયાં તુ ઇન્દ્રનીલસ્ય ભો દ્વિજાઃ
તસ્મિન્ ક્ષેત્રવરે પુણ્યે વિખ્યાતે પુરુષોત્તમે ॥

યો ભૂતસ્ તત્ર વૃત્તાન્તો દેવદેવો જનાર્દનઃ
તં સર્વં કથયામ્ આસ સ તસ્યૈ ભગવાન્ પુરા ॥

ઇન્દ્રદ્યુમ્નસ્ય ગમનં ક્ષેત્રસંદર્શનં તથા
ક્ષેત્રસ્ય વર્ણનં ચૈવ પ્રાસાદકરણં તથા ॥

હયમેધસ્ય યજનં સ્વપ્નદર્શનમ્ એવ ચ
લવણસ્યોદધેસ્ તીરે કાષ્ઠસ્ય દર્શનં તથા ॥

દર્શનં વાસુદેવસ્ય શિલ્પિરાજસ્ય ચ દ્વિજાઃ
નિર્માણં પ્રતિમાયાસ્ તુ યથાવર્ણં વિશેષતઃ ॥

સ્થાપનં ચૈવ સર્વેષાં પ્રાસાદે ભુવનોત્તમે
યાત્રાકાલે ચ વિપ્રેન્દ્રાઃ કલ્પસંકીર્તનં તથા ॥

માર્કણ્ડેયસ્ય ચરિતં સ્થાપનં શંકરસ્ય ચ
પઞ્ચતીર્થસ્ય માહાત્મ્યં દર્શનં શૂલપાણિનઃ ॥

વટસ્ય દર્શનં ચૈવ વ્યુષ્ટિં તસ્ય ચ ભો દ્વિજાઃ
દર્શનં બલદેવસ્ય કૃષ્ણસ્ય ચ વિશેષતઃ ॥

સુભદ્રાયાશ્ ચ તત્રૈવ માહાત્મ્યં ચૈવ સર્વશઃ
દર્શનં નરસિંહસ્ય વ્યુષ્ટિસંકીર્તનં તથા ॥

અનન્તવાસુદેવસ્ય દર્શનં ગુણકીર્તનમ્
શ્વેતમાધવમાહાત્મ્યં સ્વર્ગદ્વારસ્ય દર્શનમ્ ॥

ઉદધેર્ દર્શનં ચૈવ સ્નાનં તર્પણમ્ એવ ચ
સમુદ્રસ્નાનમાહાત્મ્યમ્ ઇન્દ્રદ્યુમ્નસ્ય ચ દ્વિજાઃ ॥

પઞ્ચતીર્થફલં ચૈવ મહાજ્યેષ્ઠં તથૈવ ચ
સ્થાનં કૃષ્ણસ્ય હલિનઃ પર્વયાત્રાફલં તથા ॥

વર્ણનં વિષ્ણુલોકસ્ય ક્ષેત્રસ્ય ચ પુનઃ પુનઃ
પૂર્વં કથિતવાન્ સર્વં તસ્યૈ સ પુરુષોત્તમઃ ॥