બ્રહ્મ પુરાણ · અધ્યાય 43

પુરા કૃતયુગે વિપ્રાઃ શક્રતુલ્યપરાક્રમઃ
બભૂવ નૃપતિઃ શ્રીમાન્ ઇન્દ્રદ્યુમ્ન ઇતિ શ્રુતઃ ॥

સત્યવાદી શુચિર્ દક્ષઃ સર્વશાસ્ત્રવિશારદઃ
રૂપવાન્ સુભગઃ શૂરો દાતા ભોક્તા પ્રિયંવદઃ ॥

યષ્ટા સમસ્તયજ્ઞાનાં બ્રહ્મણ્યઃ સત્યસંગરઃ
ધનુર્વેદે ચ વેદે ચ શાસ્ત્રે ચ નિપુણઃ કૃતી ॥

વલ્લભો નરનારીણાં પૌર્ણમાસ્યાં યથા શશી
આદિત્ય ઇવ દુષ્પ્રેક્ષ્યઃ શત્રુસંઘભયંકરઃ ॥

વૈષ્ણવઃ સત્ત્વસંપન્નો જિતક્રોધો જિતેન્દ્રિયઃ
અધ્યેતા યોગસાંખ્યાનાં મુમુક્ષુર્ ધર્મતત્પરઃ ॥

એવં સ પાલયન્ પૃથ્વીં રાજા સર્વગુણાકરઃ
તસ્ય બુદ્ધિઃ સમુત્પન્ના હરેર્ આરાધનં પ્રતિ ॥

કથમ્ આરાધયિષ્યામિ દેવદેવં જનાર્દનમ્
કસ્મિન્ ક્ષેત્રે ઽથવા તીર્થે નદીતીરે તથાશ્રમે ॥

એવં ચિન્તાપરઃ સો ઽથ નિરીક્ષ્ય મનસા મહીમ્
આલોક્ય સર્વતીર્થાનિ ક્ષેત્રાણ્ય્ અથ પુરાણ્ય્ અપિ ॥

તાનિ સર્વાણિ સંત્યજ્ય જગામાયતનં પુનઃ
વિખ્યાતં પરમં ક્ષેત્રં મુક્તિદં પુરુષોત્તમમ્ ॥

સ ગત્વા તત્ ક્ષેત્રવરં સમૃદ્ધબલવાહનઃ
અયજચ્ ચાશ્વમેધેન વિધિવદ્ ભૂરિદક્ષિણઃ ॥

કારયિત્વા મહોત્સેધં પ્રાસાદં ચૈવ વિશ્રુતમ્
તત્ર સંકર્ષણં કૃષ્ણં સુભદ્રાં સ્થાપ્ય વીર્યવાન્ ॥

પઞ્ચતીર્થં ચ વિધિવત્ કૃત્વા તત્ર મહીપતિઃ
સ્નાનં દાનં તપો હોમં દેવતાપ્રેક્ષણં તથા ॥

ભક્ત્યા ચારાધ્ય વિધિવત્ પ્રત્યહં પુરુષોત્તમમ્
પ્રસાદાદ્ દેવદેવસ્ય તતો મોક્ષમ્ અવાપ્તવાન્ ॥

માર્કણ્ડેયં ચ કૃષ્ણં ચ દૃષ્ટ્વા રામં ચ ભો દ્વિજાઃ
સાગરે ચેન્દ્રદ્યુમ્નાખ્યે સ્નાત્વા મોક્ષં લભેદ્ ધ્રુવમ્ ॥

કસ્માત્ સ નૃપતિઃ પૂર્વમ્ ઇન્દ્રદ્યુમ્નો જગત્પતિઃ
જગામ પરમં ક્ષેત્રં મુક્તિદં પુરુષોત્તમમ્ ॥

ગત્વા તત્ર સુરશ્રેષ્ઠ કથં સ નૃપસત્તમઃ
વાજિમેધેન વિધિવદ્ ઇષ્ટવાન્ પુરુષોત્તમમ્ ॥

કથં સ સર્વફલદે ક્ષેત્રે પરમદુર્લભે
પ્રાસાદં કારયામ્ આસ ચેષ્ટં ત્રૈલોક્યવિશ્રુતમ્ ॥

કથં સ કૃષ્ણં રામં ચ સુભદ્રાં ચ પ્રજાપતે
નિર્મમે રાજશાર્દૂલઃ ક્ષેત્રં રક્ષિતવાન્ કથમ્ ॥

કથં તત્ર મહીપાલઃ પ્રાસાદે ભુવનોત્તમે
સ્થાપયામ્ આસ મતિમાન્ કૃષ્ણાદીંસ્ ત્રિદશાર્ચિતાન્ ॥

એતત્ સર્વં સુરશ્રેષ્ઠ વિસ્તરેણ યથાતથમ્
વક્તુમ્ અર્હસ્ય્ અશેષેણ ચરિતં તસ્ય ધીમતઃ ॥

ન તૃપ્તિમ્ અધિગચ્છામસ્ તવ વાક્યામૃતેન વૈ
શ્રોતુમ્ ઇચ્છામહે બ્રહ્મન્ પરં કૌતૂહલં હિ નઃ ॥

સાધુ સાધુ દ્વિજશ્રેષ્ઠા યત્ પૃચ્છધ્વં પુરાતનમ્
સર્વપાપહરં પુણ્યં ભુક્તિમુક્તિપ્રદં શુભમ્ ॥

વક્ષ્યામિ તસ્ય ચરિતં યથાવૃત્તં કૃતે યુગે
શૃણુધ્વં મુનિશાર્દૂલાઃ પ્રયતાઃ સંયતેન્દ્રિયાઃ ॥

અવન્તી નામ નગરી માલવે ભુવિ વિશ્રુતા
બભૂવ તસ્ય નૃપતેઃ પૃથિવી કકુદોપમા ॥

હૃષ્ટપુષ્ટજનાકીર્ણા દૃઢપ્રાકારતોરણા
દૃઢયન્ત્રાર્ગલદ્વારા પરિખાભિર્ અલંકૃતા ॥

નાનાવણિક્સમાકીર્ણા નાનાભાણ્ડસુવિક્રિયા
રથ્યાપણવતી રમ્યા સુવિભક્તચતુષ્પથા ॥

ગૃહગોપુરસંબાધા વીથીભિઃ સમલંકૃતા
રાજહંસનિભૈઃ શુભ્રૈશ્ ચિત્રગ્રીવૈર્ મનોહરૈઃ ॥

અનેકશતસાહસ્રૈઃ પ્રાસાદૈઃ સમલંકૃતા
યજ્ઞોત્સવપ્રમુદિતા ગીતવાદિત્રનિસ્વના ॥

નાનાવર્ણપતાકાભિર્ ધ્વજૈશ્ ચ સમલંકૃતા
હસ્ત્યશ્વરથસંકીર્ણા પદાતિગણસંકુલા ॥

નાનાયોધસમાકીર્ણા નાનાજનપદૈર્ યુતા
બ્રાહ્મણૈઃ ક્ષત્રિયૈર્ વૈશ્યૈઃ શૂદ્રૈશ્ ચૈવ દ્વિજાતિભિઃ ॥

સમૃદ્ધા સા મુનિશ્રેષ્ઠા વિદ્વદ્ભિઃ સમલંકૃતા
ન તત્ર મલિનાઃ સન્તિ ન મૂર્ખા નાપિ નિર્ધનાઃ ॥

ન રોગિણો ન હીનાઙ્ગા ન દ્યૂતવ્યસનાન્વિતાઃ
સદા હૃષ્ટાઃ સુમનસો દૃશ્યન્તે પુરુષાઃ સ્ત્રિયઃ ॥

ક્રીડન્તિ સ્મ દિવા રાત્રૌ હૃષ્ટાસ્ તત્ર પૃથક્ પૃથક્
સુવેષાઃ પુરુષાસ્ તત્ર દૃશ્યન્તે મૃષ્ટકુણ્ડલાઃ ॥

સુરૂપાઃ સુગુણાશ્ ચૈવ દિવ્યાલંકારભૂષિતાઃ
કામદેવપ્રતીકાશાઃ સર્વલક્ષણલક્ષિતાઃ ॥

સુકેશાઃ સુકપોલાશ્ ચ સુમુખાઃ શ્મશ્રુધારિણઃ
જ્ઞાતારઃ સર્વશાસ્ત્રાણાં ભેત્તારઃ શત્રુવાહિનીમ્ ॥

દાતારઃ સર્વરત્નાનાં ભોક્તારઃ સર્વસંપદામ્
સ્ત્રિયસ્ તત્ર મુનિશ્રેષ્ઠા દૃશ્યન્તે સુમનોહરાઃ ॥

હંસવારણગામિન્યઃ પ્રફુલ્લામ્ભોજલોચનાઃ
સુમધ્યમાઃ સુજઘનાઃ પીનોન્નતપયોધરાઃ ॥

સુકેશાશ્ ચારુવદનાઃ સુકપોલાઃ સ્થિરાલકાઃ
હાવભાવાનતગ્રીવાઃ કર્ણાભરણભૂષિતાઃ ॥

બિમ્બૌષ્ઠ્યો રઞ્જિતમુખાસ્ તામ્બૂલેન વિરાજિતાઃ
સુવર્ણાભરણોપેતાઃ સર્વાલંકારભૂષિતાઃ ॥

શ્યામાવદાતાઃ સુશ્રોણ્યઃ કાઞ્ચીનૂપુરનાદિતાઃ
દિવ્યમાલ્યામ્બરધરા દિવ્યગન્ધાનુલેપનાઃ ॥

વિદગ્ધાઃ સુભગાઃ કાન્તાશ્ ચાર્વઙ્ગ્યઃ પ્રિયદર્શનાઃ
રૂપલાવણ્યસંયુક્તાઃ સર્વાઃ પ્રહસિતાનનાઃ ॥

ક્રીડન્ત્યશ્ ચ મદોન્મત્તાઃ સભાસુ ચત્વરેષુ ચ
ગીતવાદ્યકથાલાપૈ રમયન્ત્યશ્ ચ તાઃ સ્ત્રિયઃ ॥

વારમુખ્યાશ્ ચ દૃશ્યન્તે નૃત્યગીતવિશારદાઃ
પ્રેક્ષણાલાપકુશલાઃ સર્વયોષિદ્ગુણાન્વિતાઃ ॥

અન્યાશ્ ચ તત્ર દૃશ્યન્તે ગુણાચાર્યાઃ કુલસ્ત્રિયઃ
પતિવ્રતાશ્ ચ સુભગા ગુણૈઃ સર્વૈર્ અલંકૃતાઃ ॥

વનૈશ્ ચોપવનૈઃ પુણ્યૈર્ ઉદ્યાનૈશ્ ચ મનોરમૈઃ
દેવતાયતનૈર્ દિવ્યૈર્ નાનાકુસુમશોભિતૈઃ ॥

શાલૈસ્ તાલૈસ્ તમાલૈશ્ ચ બકુલૈર્ નાગકેસરૈઃ
પિપ્પલૈઃ કર્ણિકારૈશ્ ચ ચન્દનાગુરુચમ્પકૈઃ ॥

પુંનાગૈર્ નારિકેરૈશ્ ચ પનસૈઃ સરલદ્રુમૈઃ
નારઙ્ગૈર્ લકુચૈર્ લોધ્રૈઃ સપ્તપર્ણૈઃ શુભાઞ્જનૈઃ ॥

ચૂતબિલ્વકદમ્બૈશ્ ચ શિંશપૈર્ ધવખાદિરૈઃ
પાટલાશોકતગરૈઃ કરવીરૈઃ સિતેતરૈઃ ॥

પીતાર્જુનકભલ્લાતૈઃ સિદ્ધૈર્ આમ્રાતકૈસ્ તથા
ન્યગ્રોધાશ્વત્થકાશ્મર્યૈઃ પલાશૈર્ દેવદારુભિઃ ॥

મન્દારૈઃ પારિજાતૈશ્ ચ તિન્તિડીકવિભીતકૈઃ
પ્રાચીનામલકૈઃ પ્લક્ષૈર્ જમ્બૂશિરીષપાદપૈઃ ॥

કાલેયૈઃ કાઞ્ચનારૈશ્ ચ મધુજમ્બીરતિન્દુકૈઃ
ખર્જૂરાગસ્ત્યબકુલૈઃ શાખોટકહરીતકૈઃ ॥

કઙ્કોલૈર્ મુચુકુન્દૈશ્ ચ હિન્તાલૈર્ બીજપૂરકૈઃ
કેતકીવનખણ્ડૈશ્ ચ અતિમુક્તૈઃ સકુબ્જકૈઃ ॥

મલ્લિકાકુન્દબાણૈશ્ ચ કદલીખણ્ડમણ્ડિતૈઃ
માતુલુઙ્ગૈઃ પૂગફલૈઃ કરુણૈઃ સિન્ધુવારકૈઃ ॥

બહુવારૈઃ કોવિદારૈર્ બદરૈઃ સકરઞ્જકૈઃ
અન્યૈશ્ ચ વિવિધૈઃ પુષ્પ વૃક્ષૈશ્ ચાન્યૈર્ મનોહરૈઃ ॥

લતાગુલ્મૈર્ વિતાનૈશ્ ચ ઉદ્યાનૈર્ નન્દનોપમૈઃ
સદા કુસુમગન્ધાઢ્યૈઃ સદા ફલભરાનતૈઃ ॥

નાનાપક્ષિરુતૈ રમ્યૈર્ નાનામૃગગણાવૃતૈઃ
ચકોરૈઃ શતપત્ત્રૈશ્ ચ ભૃઙ્ગારૈઃ પ્રિયપુત્રકૈઃ ॥

કલવિઙ્કૈર્ મયૂરૈશ્ ચ શુકૈઃ કોકિલકૈસ્ તથા
કપોતૈઃ ખઞ્જરીટૈશ્ ચ શ્યેનૈઃ પારાવતૈસ્ તથા ॥

ખગૈશ્ ચાન્યૈર્ બહુવિધૈઃ શ્રોત્રરમ્યૈર્ મનોરમૈઃ
સરિતઃ પુષ્કરિણ્યશ્ ચ સરાંસિ સુબહૂનિ ચ ॥

અન્યૈર્ જલાશયૈઃ પુણ્યૈઃ કુમુદોત્પલમણ્ડિતૈઃ
પદ્મૈઃ સિતેતરૈઃ શુભ્રૈઃ કહ્લારૈશ્ ચ સુગન્ધિભિઃ ॥

અન્યૈર્ બહુવિધૈઃ પુષ્પૈર્ જલજૈઃ સુમનોહરૈઃ
ગન્ધામોદકરૈર્ દિવ્યૈઃ સર્વર્તુકુસુમોજ્જ્વલૈઃ ॥

હંસકારણ્ડવાકીર્ણૈશ્ ચક્રવાકોપશોભિતૈઃ
સારસૈશ્ ચ બલાકૈશ્ ચ કૂર્મૈર્ મત્સ્યૈઃ સનક્રકૈઃ ॥

જલપાદૈઃ કદમ્બૈશ્ ચ પ્લવૈશ્ ચ જલકુક્કુટૈઃ
ખગૈર્ જલચરૈશ્ ચાન્યૈર્ નાનારવવિભૂષિતૈઃ ॥

નાનાવર્ણૈઃ સદા હૃષ્ટૈર્ અઞ્ચિતાનિ સમન્તતઃ
એવં નાનાવિધૈઃ પુષ્પૈર્ વિવિધૈશ્ ચ જલાશયૈઃ ॥

વિવિધૈઃ પાદપૈઃ પુણ્યૈર્ ઉદ્યાનૈર્ વિવિધૈસ્ તથા
જલસ્થલચરૈશ્ ચૈવ વિહગૈશ્ ચાર્વધિષ્ઠિતૈઃ ॥

દેવતાયતનૈર્ દિવ્યૈઃ શોભિતા સા મહાપુરી
તત્રાસ્તે ભગવાન્ દેવસ્ ત્રિપુરારિસ્ ત્રિલોચનઃ ॥

મહાકાલેતિ વિખ્યાતઃ સર્વકામપ્રદઃ શિવઃ
શિવકુણ્ડે નરઃ સ્નાત્વા વિધિવત્ પાપનાશને ॥

દેવાન્ પિતૄન્ ઋષીંશ્ ચૈવ સંતર્પ્ય વિધિવદ્ બુધઃ
ગત્વા શિવાલયં પશ્ચાત્ કૃત્વા તં ત્રિઃ પ્રદક્ષિણમ્ ॥

પ્રવિશ્ય સંયતો ભૂત્વા ધૌતવાસા જિતેન્દ્રિયઃ
સ્નાનૈઃ પુષ્પૈસ્ તથા ગન્ધૈર્ ધૂપૈર્ દીપૈશ્ ચ ભક્તિતઃ ॥

નૈવેદ્યૈર્ ઉપહારૈશ્ ચ ગીતવાદ્યૈઃ પ્રદક્ષિણૈઃ
દણ્ડવત્પ્રણિપાતૈશ્ ચ નૃત્યૈઃ સ્તોત્રૈશ્ ચ શંકરમ્ ॥

સંપૂજ્ય વિધિવદ્ ભક્ત્યા મહાકાલં સકૃચ્ છિવમ્
અશ્વમેધસહસ્રસ્ય ફલં પ્રાપ્નોતિ માનવઃ ॥

પાપૈઃ સર્વૈર્ વિનિર્મુક્તો વિમાનૈઃ સાર્વકામિકૈઃ
આરુહ્ય ત્રિદિવં યાતિ યત્ર શંભોર્ નિકેતનમ્ ॥

દિવ્યરૂપધરઃ શ્રીમાન્ દિવ્યાલંકારભૂષિતઃ
ભુઙ્ક્તે તત્ર વરાન્ ભોગાન્ યાવદ્ આભૂતસંપ્લવમ્ ॥

શિવલોકે મુનિશ્રેષ્ઠા જરામરણવર્જિતઃ
પુણ્યક્ષયાદ્ ઇહાયાતઃ પ્રવરે બ્રાહ્મણે કુલે ॥

ચતુર્વેદી ભવેદ્ વિપ્રઃ સર્વશાસ્ત્રવિશારદઃ
યોગં પાશુપતં પ્રાપ્ય તતો મોક્ષમ્ અવાપ્નુયાત્ ॥

આસ્તે તત્ર નદી પુણ્યા શિપ્રા નામેતિ વિશ્રુતા
તસ્યાં સ્નાતસ્ તુ વિધિવત્ સંતર્પ્ય પિતૃદેવતાઃ ॥

સર્વપાપવિનિર્મુક્તો વિમાનવરમ્ આસ્થિતઃ
ભુઙ્ક્તે બહુવિધાન્ ભોગાન્ સ્વર્ગલોકે નરોત્તમઃ ॥

આસ્તે તત્રૈવ ભગવાન્ દેવદેવો જનાર્દનઃ
ગોવિન્દસ્વામિનામાસૌ ભુક્તિમુક્તિપ્રદો હરિઃ ॥

તં દૃષ્ટ્વા મુક્તિમ્ આપ્નોતિ ત્રિસપ્તકુલસંયુતઃ
વિમાનેનાર્કવર્ણેન કિઙ્કિણીજાલમાલિના ॥

સર્વકામસમૃદ્ધેન કામગેનાસ્થિરેણ ચ
ઉપગીયમાનો ગન્ધર્વૈર્ વિષ્ણુલોકે મહીયતે ॥

ભુઙ્ક્તે ચ વિવિધાન્ કામાન્ નિરાતઙ્કો ગતજ્વરઃ
આભૂતસંપ્લવં યાવત્ સુરૂપઃ સુભગઃ સુખી ॥

કાલેનાગત્ય મતિમાન્ બ્રાહ્મણઃ સ્યાન્ મહીતલે
પ્રવરે યોગિનાં ગેહે વેદશાસ્ત્રાર્થતત્ત્વવિત્ ॥

વૈષ્ણવં યોગમ્ આસ્થાય તતો મોક્ષમ્ અવાપ્નુયાત્
વિક્રમસ્વામિનામાનં વિષ્ણું તત્રૈવ ભો દ્વિજાઃ ॥

દૃષ્ટ્વા નરો વા નારી વા ફલં પૂર્વોદિતં લભેત્
અન્યે ઽપિ તત્ર તિષ્ઠન્તિ દેવાઃ શક્રપુરોગમાઃ ॥

માતરશ્ ચ મુનિશ્રેષ્ઠાઃ સર્વકામફલપ્રદાઃ
દૃષ્ટ્વા તાન્ વિધિવદ્ ભક્ત્યા સંપૂજ્ય પ્રણિપત્ય ચ ॥

સર્વપાપવિનિર્મુક્તો નરો યાતિ ત્રિવિષ્ટપમ્
એવં સા નગરી રમ્યા રાજસિંહેન પાલિતા ॥

નિત્યોત્સવપ્રમુદિતા યથેન્દ્રસ્યામરાવતી
પુરાષ્ટાદશસંયુક્તા સુવિસ્તીર્ણચતુષ્પથા ॥

ધનુર્જ્યાઘોષનિનદા સિદ્ધસંગમભૂષિતા
વિદ્યાવદ્ગણભૂયિષ્ઠા વેદનિર્ઘોષનાદિતા ॥

ઇતિહાસપુરાણાનિ શાસ્ત્રાણિ વિવિધાનિ ચ
કાવ્યાલાપકથાશ્ ચૈવ શ્રૂયન્તે ઽહર્નિશં દ્વિજાઃ ॥

એવં મયા ગુણાઢ્યા સા તદુયિની?? સમુદાહૃતા
યસ્યાં રાજાભવત્ પૂર્વમ્ ઇન્દ્રદ્યુમ્નો મહામતિઃ ॥