બ્રહ્મ પુરાણ · અધ્યાય 41

શ્રુત્વૈવં વૈ મુનિશ્રેષ્ઠાઃ કથાં પાપપ્રણાશિનીમ્
રુદ્રક્રોધોદ્ભવાં પુણ્યાં વ્યાસસ્ય વદતો દ્વિજાઃ ॥

પાર્વત્યાશ્ ચ તથા રોષં ક્રોધં શંભોશ્ ચ દુઃસહમ્
ઉત્પત્તિં વીરભદ્રસ્ય ભદ્રકાલ્યાશ્ ચ સંભવમ્ ॥

દક્ષયજ્ઞવિનાશં ચ વીર્યં શંભોસ્ તથાદ્ભુતમ્
પુનઃ પ્રસાદં દેવસ્ય દક્ષસ્ય સુમહાત્મનઃ ॥

યજ્ઞભાગં ચ રુદ્રસ્ય દક્ષસ્ય ચ ફલં ક્રતોઃ
હૃષ્ટા બભૂવુઃ સંપ્રીતા વિસ્મિતાશ્ ચ પુનઃ પુનઃ ॥

પપ્રચ્છુશ્ ચ પુનર્ વ્યાસં કથાશેષં તથા દ્વિજાઃ
પૃષ્ટઃ પ્રોવાચ તાન્ વ્યાસઃ ક્ષેત્રમ્ એકામ્રકં પુનઃ ॥

બ્રહ્મપ્રોક્તાં કથાં પુણ્યાં શ્રુત્વા તુ ઋષિપુંગવાઃ
પ્રશશંસુસ્ તદા હૃષ્ટા રોમાઞ્ચિતતનૂરુહાઃ ॥

અહો દેવસ્ય માહાત્મ્યં ત્વયા શંભોઃ પ્રકીર્તિતમ્
દક્ષસ્ય ચ સુરશ્રેષ્ઠ યજ્ઞવિધ્વંસનં તથા ॥

એકામ્રકં ક્ષેત્રવરં વક્તુમ્ અર્હસિ સાંપ્રતમ્
શ્રોતુમ્ ઇચ્છામહે બ્રહ્મન્ પરં કૌતૂહલં હિ નઃ ॥

તેષાં તદ્ વચનં શ્રુત્વા લોકનાથશ્ ચતુર્મુખઃ
પ્રોવાચ શંભોસ્ તત્ ક્ષેત્રં ભૂતલે દુષ્કૃતચ્છદમ્ ॥

શૃણુધ્વં મુનિશાર્દૂલાઃ પ્રવક્ષ્યામિ સમાસતઃ
સર્વપાપહરં પુણ્યં ક્ષેત્રં પરમદુર્લભમ્ ॥

લિઙ્ગકોટિસમાયુક્તં વારાણસીસમં શુભમ્
એકામ્રકેતિ વિખ્યાતં તીર્થાષ્ટકસમન્વિતમ્ ॥

એકામ્રવૃક્ષસ્ તત્રાસીત્ પુરા કલ્પે દ્વિજોત્તમાઃ
નામ્ના તસ્યૈવ તત્ ક્ષેત્રમ્ એકામ્રકમ્ ઇતિ શ્રુતમ્ ॥

હૃષ્ટપુષ્ટજનાકીર્ણં નરનારીસમન્વિતમ્
વિદ્વાંસગણ ભૂયિષ્ઠં ધનધાન્યાદિસંયુતમ્ ॥

ગૃહગોપુરસંબાધં ત્રિકચાદ્વારભૂષિતમ્
નાનાવણિક્સમાકીર્ણં નાનારત્નોપશોભિતમ્ ॥

પુરાટ્ટાલકસંયુક્તં રથિભિઃ સમલંકૃતમ્
રાજહંસનિભૈઃ શુભ્રૈઃ પ્રાસાદૈર્ ઉપશોભિતમ્ ॥

માર્ગગદ્વારસંયુક્તં સિતપ્રાકારશોભિતમ્
રક્ષિતં શસ્ત્રસંઘૈશ્ ચ પરિખાભિર્ અલંકૃતમ્ ॥

સિતરક્તૈસ્ તથા પીતૈઃ કૃષ્ણશ્યામૈશ્ ચ વર્ણકૈઃ
સમીરણોદ્ધતાભિશ્ ચ પતાકાભિર્ અલંકૃતમ્ ॥

નિત્યોત્સવપ્રમુદિતં નાનાવાદિત્રનિસ્વનૈઃ
વીણાવેણુમૃદઙ્ગૈશ્ ચ ક્ષેપણીભિર્ અલંકૃતમ્ ॥

દેવતાયતનૈર્ દિવ્યૈઃ પ્રાકારોદ્યાનમણ્ડિતૈઃ
પૂજાવિચિત્રરચિતૈઃ સર્વત્ર સમલંકૃતમ્ ॥

સ્ત્રિયઃ પ્રમુદિતાસ્ તત્ર દૃશ્યન્તે તનુમધ્યમાઃ
હારૈર્ અલંકૃતગ્રીવાઃ પદ્મપત્ત્રાયતેક્ષણાઃ ॥

પીનોન્નતકુચાઃ શ્યામાઃ પૂર્ણચન્દ્રનિભાનનાઃ
સ્થિરાલકાઃ સુકપોલાઃ કાઞ્ચીનૂપુરનાદિતાઃ ॥

સુકેશ્યશ્ ચારુજઘનાઃ કર્ણાન્તાયતલોચનાઃ
સર્વલક્ષણસંપન્નાઃ સર્વાભરણભૂષિતાઃ ॥

દિવ્યવસ્ત્રધરાઃ શુભ્રાઃ કાશ્ચિત્ કાઞ્ચનસંનિભાઃ
હંસવારણગામિન્યઃ કુચભારાવનામિતાઃ ॥

દિવ્યગન્ધાનુલિપ્તાઙ્ગાઃ કર્ણાભરણભૂષિતાઃ
મદાલસાશ્ ચ સુશ્રોણ્યો નિત્યં પ્રહસિતાનનાઃ ॥

ઈષદ્વિસ્પષ્ટદશના બિમ્બૌષ્ઠા મધુરસ્વરાઃ
તામ્બૂલરઞ્જિતમુખા વિદગ્ધાઃ પ્રિયદર્શનાઃ ॥

સુભગાઃ પ્રિયવાદિન્યો નિત્યં યૌવનગર્વિતાઃ
દિવ્યવસ્ત્રધરાઃ સર્વાઃ સદા ચારિત્રમણ્ડિતાઃ ॥

ક્રીડન્તિ તાઃ સદા તત્ર સ્ત્રિયશ્ ચાપ્સરસોપમાઃ
સ્વે સ્વે ગૃહે પ્રમુદિતા દિવા રાત્રૌ વરાનનાઃ ॥

પુરુષાસ્ તત્ર દૃશ્યન્તે રૂપયૌવનગર્વિતાઃ
સર્વલક્ષણસંપન્નાઃ સુમૃષ્ટમણિકુણ્ડલાઃ ॥

બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યાઃ શૂદ્રાશ્ ચ મુનિસત્તમાઃ
સ્વધર્મનિરતાસ્ તત્ર નિવસન્તિ સુધાર્મિકાઃ ॥

અન્યાશ્ ચ તત્ર તિષ્ઠન્તિ વારમુખ્યાઃ સુલોચનાઃ
ઘૃતાચીમેનકાતુલ્યાસ્ તથા સમતિલોત્તમાઃ ॥

ઉર્વશીસદૃશાશ્ ચૈવ વિપ્રચિત્તિનિભાસ્ તથા
વિશ્વાચીસહજન્યાભાઃ પ્રમ્લોચાસદૃશાસ્ તથા ॥

સર્વાસ્ તાઃ પ્રિયવાદિન્યઃ સર્વા વિહસિતાનનાઃ
કલાકૌશલસંયુક્તાઃ સર્વાસ્ તા ગુણસંયુતાઃ ॥

એવં પણ્યસ્ત્રિયસ્ તત્ર નૃત્યગીતવિશારદાઃ
નિવસન્તિ મુનિશ્રેષ્ઠાઃ સર્વસ્ત્રીગુણગર્વિતાઃ ॥

પ્રેક્ષણાલાપકુશલાઃ સુન્દર્યઃ પ્રિયદર્શનાઃ
ન રૂપહીના દુર્વૃત્તા ન પરદ્રોહકારિકાઃ ॥

યાસાં કટાક્ષપાતેન મોહં ગચ્છન્તિ માનવાઃ
ન તત્ર નિર્ધનાઃ સન્તિ ન મૂર્ખા ન પરદ્વિષઃ ॥

ન રોગિણો ન મલિના ન કદર્યા ન માયિનઃ
ન રૂપહીના દુર્વૃત્તા ન પરદ્રોહકારિણઃ ॥

તિષ્ઠન્તિ માનવાસ્ તત્ર ક્ષેત્રે જગતિ વિશ્રુતે
સર્વત્ર સુખસંચારં સર્વસત્ત્વસુખાવહમ્ ॥

નાનાજનસમાકીર્ણં સર્વસસ્યસમન્વિતમ્
કર્ણિકારૈશ્ ચ પનસૈશ્ ચમ્પકૈર્ નાગકેસરૈઃ ॥

પાટલાશોકબકુલૈઃ કપિત્થૈર્ બહુલૈર્ ધવૈઃ
ચૂતનિમ્બકદમ્બૈશ્ ચ તથાન્યૈઃ પુષ્પજાતિભિઃ ॥

નીપકૈર્ ધવખદિરૈર્ લતાભિશ્ ચ વિરાજિતમ્
શાલૈસ્ તાલૈસ્ તમાલૈશ્ ચ નારિકેલૈઃ શુભાઞ્જનૈઃ ॥

અર્જુનૈઃ સમપર્ણૈશ્ ચ કોવિદારૈઃ સપિપ્પલૈઃ
લકુચૈઃ સરલૈર્ લોધ્રૈર્ હિન્તાલૈર્ દેવદારુભિઃ ॥

પલાશૈર્ મુચુકુન્દૈશ્ ચ પારિજાતૈઃ સકુબ્જકૈઃ
કદલીવનખણ્ડૈશ્ ચ જમ્બૂપૂગફલૈસ્ તથા ॥

કેતકીકરવીરૈશ્ ચ અતિમુક્તૈશ્ ચ કિંશુકૈઃ
મન્દારકુન્દપુષ્પૈશ્ ચ તથાન્યૈઃ પુષ્પજાતિભિઃ ॥

નાનાપક્ષિરુતૈઃ સેવ્યૈર્ ઉદ્યાનૈર્ નન્દનોપમૈઃ
ફલભારાનતૈર્ વૃક્ષૈઃ સર્વર્તુકુસુમોત્કરૈઃ ॥

ચકોરૈઃ શતપત્ત્રૈશ્ ચ ભૃઙ્ગરાજૈશ્ ચ કોકિલૈઃ
કલવિઙ્કૈર્ મયૂરૈશ્ ચ પ્રિયપુત્રૈઃ શુકૈસ્ તથા ॥

જીવંજીવકહારીતૈશ્ ચાતકૈર્ વનવેષ્ટિતૈઃ
નાનાપક્ષિગણૈશ્ ચાન્યૈઃ કૂજદ્ભિર્ મધુરસ્વરૈઃ ॥

દીર્ઘિકાભિસ્ તડાગૈશ્ ચ પુષ્કરિણીભિશ્ ચ વાપિભિઃ
નાનાજલાશયૈશ્ ચાન્યૈઃ પદ્મિનીખણ્ડમણ્ડિતૈઃ ॥

કુમુદૈઃ પુણ્ડરીકૈશ્ ચ તથા નીલોત્પલૈઃ શુભૈઃ
કાદમ્બૈશ્ ચક્રવાકૈશ્ ચ તથૈવ જલકુક્કુટૈઃ ॥

કારણ્ડવૈઃ પ્લવૈર્ હંસૈસ્ તથાન્યૈર્ જલચારિભિઃ
એવં નાનાવિધૈર્ વૃક્ષૈઃ પુષ્પૈર્ નાનાવિધૈર્ વરૈઃ ॥

નાનાજલાશયૈઃ પુણ્યૈઃ શોભિતં તત્ સમન્તતઃ
આસ્તે તત્ર સ્વયં દેવઃ કૃત્તિવાસા વૃષધ્વજઃ ॥

હિતાય સર્વલોકસ્ય ભુક્તિમુક્તિપ્રદઃ શિવઃ
પૃથિવ્યાં યાનિ તીર્થાનિ સરિતશ્ ચ સરાંસિ ચ ॥

પુષ્કરિણ્યસ્ તડાગાનિ વાપ્યઃ કૂપાશ્ ચ સાગરાઃ
તેભ્યઃ પૂર્વં સમાહૃત્ય જલબિન્દૂન્ પૃથક્ પૃથક્ ॥

સર્વલોકહિતાર્થાય રુદ્રઃ સર્વસુરૈઃ સહ
તીર્થં બિન્દુસરો નામ તસ્મિન્ ક્ષેત્રે દ્વિજોત્તમાઃ ॥

ચકાર ઋષિભિઃ સાર્ધં તેન બિન્દુસરઃ સ્મૃતમ્
અષ્ટમ્યાં બહુલે પક્ષે માર્ગશીર્ષે દ્વિજોત્તમાઃ ॥

યસ્ તત્ર યાત્રાં કુરુતે વિષુવે વિજિતેન્દ્રિયઃ
વિધિવદ્ બિન્દુસરસિ સ્નાત્વા શ્રદ્ધાસમન્વિતઃ ॥

દેવાન્ ઋષીન્ મનુષ્યાંશ્ ચ પિતૄન્ સંતર્પ્ય વાગ્યતઃ
તિલોદકેન વિધિના નામગોત્રવિધાનવિત્ ॥

સ્નાત્વૈવં વિધિવત્ તત્ર સો ઽશ્વમેધફલં લભેત્
ગ્રહોપરાગે વિષુવે સંક્રાન્ત્યામ્ અયને તથા ॥

યુગાદિષુ ષડશીત્યાં તથાન્યત્ર શુભે તિથૌ
યે તત્ર દાનં વિપ્રેભ્યઃ પ્રયચ્છન્તિ ધનાદિકમ્ ॥

અન્યતીર્થાચ્ છતગુણં ફલં તે પ્રાપ્નુવન્તિ વૈ
પિણ્ડં યે સંપ્રયચ્છન્તિ પિતૃભ્યઃ સરસસ્ તટે ॥

પિતૄણામ્ અક્ષયાં તૃપ્તિં તે કુર્વન્તિ ન સંશયઃ
તતઃ શંભોર્ ગૃહં ગત્વા વાગ્યતઃ સંયતેન્દ્રિયઃ ॥

પ્રવિશ્ય પૂજયેચ્ છર્વં કૃત્વા તં ત્રિઃ પ્રદક્ષિણમ્
ઘૃતક્ષીરાદિભિઃ સ્નાનં કારયિત્વા ભવં શુચિઃ ॥

ચન્દનેન સુગન્ધેન વિલિપ્ય કુઙ્કુમેન ચ
તતઃ સંપૂજયેદ્ દેવં ચન્દ્રમૌલિમ્ ઉમાપતિમ્ ॥

પુષ્પૈર્ નાનાવિધૈર્ મેધ્યૈર્ બિલ્વાર્કકમલાદિભિઃ
આગમોક્તેન મન્ત્રેણ વેદોક્તેન ચ શંકરમ્ ॥

અદીક્ષિતસ્ તુ નામ્નૈવ મૂલમન્ત્રેણ ચાર્ચયેત્
એવં સંપૂજ્ય તં દેવં ગન્ધપુષ્પાનુરાગિભિઃ ॥

ધૂપદીપૈશ્ ચ નૈવેદ્યૈર્ ઉપહારૈસ્ તથા સ્તવૈઃ
દણ્ડવત્પ્રણિપાતૈશ્ ચ ગીતૈર્ વાદ્યૈર્ મનોહરૈઃ ॥

નૃત્યજપ્યનમસ્કારૈર્ જયશબ્દૈઃ પ્રદક્ષિણૈઃ
એવં સંપૂજ્ય વિધિવદ્ દેવદેવમ્ ઉમાપતિમ્ ॥

સર્વપાપવિનિર્મુક્તો રૂપયૌવનગર્વિતઃ
કુલૈકવિંશમ્ ઉદ્ધૃત્ય દિવ્યાભરણભૂષિતાઃ ॥

સૌવર્ણેન વિમાનેન કિઙ્કિણીજાલમાલિના
ઉપગીયમાનો ગન્ધર્વૈર્ અપ્સરોભિર્ અલંકૃતઃ ॥

ઉદ્દ્યોતયન્ દિશઃ સર્વાઃ શિવલોકં સ ગચ્છતિ
ભુક્ત્વા તત્ર સુખં વિપ્રા મનસઃ પ્રીતિદાયકમ્ ॥

તલ્લોકવાસિભિઃ સાર્ધં યાવદ્ આભૂતસંપ્લવમ્
તતસ્ તસ્માદ્ ઇહાયાતઃ પૃથિવ્યાં પુણ્યસંક્ષયે ॥

જાયતે યોગિનાં ગેહે ચતુર્વેદી દ્વિજોત્તમાઃ
યોગં પાશુપતં પ્રાપ્ય તતો મોક્ષમ્ અવાપ્નુયાત્ ॥

શયનોત્થાપને ચૈવ સંક્રાન્ત્યામ્ અયને તથા
અશોકાખ્યાં તથાષ્ટમ્યાં પવિત્રારોપણે તથા ॥

યે ચ પશ્યન્તિ તં દેવં કૃત્તિવાસસમ્ ઉત્તમમ્
વિમાનેનાર્કવર્ણેન શિવલોકં વ્રજન્તિ તે ॥

સર્વકાલે ઽપિ તં દેવં યે પશ્યન્તિ સુમેધસઃ
તે ઽપિ પાપવિનિર્મુક્તાઃ શિવલોકં વ્રજન્તિ વૈ ॥

દેવસ્ય પશ્ચિમે પૂર્વે દક્ષિણે ચોત્તરે તથા
યોજનદ્વિતયં સાર્ધં ક્ષેત્રં તદ્ ભુક્તિમુક્તિદમ્ ॥

તસ્મિન્ ક્ષેત્રવરે લિઙ્ગં ભાસ્કરેશ્વરસંજ્ઞિતમ્
પશ્યન્તિ યે તુ તં દેવં સ્નાત્વા કુણ્ડે મહેશ્વરમ્ ॥

આદિત્યેનાર્ચિતં પૂર્વં દેવદેવં ત્રિલોચનમ્
સર્વપાપવિનિર્મુક્તા વિમાનવરમ્ આસ્થિતાઃ ॥

ઉપગીયમાના ગન્ધર્વૈઃ શિવલોકં વ્રજન્તિ તે
તિષ્ઠન્તિ તત્ર મુદિતાઃ કલ્પમ્ એકં દ્વિજોત્તમાઃ ॥

ભુક્ત્વા તુ વિપુલાન્ ભોગાઞ્ શિવલોકે મનોરમાન્
પુણ્યક્ષયાદ્ ઇહાયાતા જાયન્તે પ્રવરે કુલે ॥

અથવા યોગિનાં ગેહે વેદવેદાઙ્ગપારગાઃ
ઉત્પદ્યન્તે દ્વિજવરાઃ સર્વભૂતહિતે રતાઃ ॥

મોક્ષશાસ્ત્રાર્થકુશલાઃ સર્વત્ર સમબુદ્ધયઃ
યોગં શંભોર્ વરં પ્રાપ્ય તતો મોક્ષં વ્રજન્તિ તે ॥

તસ્મિન્ ક્ષેત્રવરે પુણ્યે લિઙ્ગં યદ્ દૃશ્યતે દ્વિજાઃ
પૂજ્યાપૂજ્યં ચ સર્વત્ર વને રથ્યાન્તરે ઽપિ વા ॥

ચતુષ્પથે શ્મશાને વા યત્ર કુત્ર ચ તિષ્ઠતિ
દૃષ્ટ્વા તલ્ લિઙ્ગમ્ અવ્યગ્રઃ શ્રદ્ધયા સુસમાહિતઃ ॥

સ્નાપયિત્વા તુ તં ભક્ત્યા ગન્ધૈઃ પુષ્પૈર્ મનોહરૈઃ
ધૂપૈર્ દીપૈઃ સનૈવેદ્યૈર્ નમસ્કારૈસ્ તથા સ્તવૈઃ ॥

દણ્ડવત્પ્રણિપાતૈશ્ ચ નૃત્યગીતાદિભિસ્ તથા
સંપૂજ્યૈવં વિધાનેન શિવલોકં વ્રજેન્ નરઃ ॥

નારી વા દ્વિજશાર્દૂલાઃ સંપૂજ્ય શ્રદ્ધયાન્વિતા
પૂર્વોક્તં ફલમ્ આપ્નોતિ નાત્ર કાર્યા વિચારણા ॥

કઃ શક્નોતિ ગુણાન્ વક્તું સમગ્રાન્ મુનિસત્તમાઃ
તસ્ય ક્ષેત્રવરસ્યાથ ઋતે દેવાન્ મહેશ્વરાત્ ॥

તસ્મિન્ ક્ષેત્રોત્તમે ગત્વા શ્રદ્ધયાશ્રદ્ધયાપિ વા
માધવાદિષુ માસેષુ નરો વા યદિ વાઙ્ગના ॥

યસ્મિન્ યસ્મિંસ્ તિથૌ વિપ્રાઃ સ્નાત્વા બિન્દુસરોમ્ભસિ
પશ્યેદ્ દેવં વિરૂપાક્ષં દેવીં ચ વરદાં શિવામ્ ॥

ગણં ચણ્ડં કાર્ત્તિકેયં ગણેશં વૃષભં તથા
કલ્પદ્રુમં ચ સાવિત્રીં શિવલોકં સ ગચ્છતિ ॥

સ્નાત્વા ચ કાપિલે તીર્થે વિધિવત્ પાપનાશને
પ્રાપ્નોત્ય્ અભિમતાન્ કામાઞ્ શિવલોકં સ ગચ્છતિ ॥

યઃ સ્તમ્ભ્યં તત્ર વિધિવત્ કરોતિ નિયતેન્દ્રિયઃ
કુલૈકવિંશમ્ ઉદ્ધૃત્ય શિવલોકં સ ગચ્છતિ ॥

એકામ્રકે શિવક્ષેત્રે વારાણસીસમે શુભે
સ્નાનં કરોતિ યસ્ તત્ર મોક્ષં સ લભતે ધ્રુવમ્ ॥