બ્રહ્મ પુરાણ · અધ્યાય 25

પૃથિવ્યાં યાનિ તીર્થાનિ પુણ્યાન્ય્ આયતનાનિ ચ
વક્તુમ્ અર્હસિ ધર્મજ્ઞ શ્રોતું નો વર્તતે મનઃ ॥

યસ્ય હસ્તૌ ચ પાદૌ ચ મનશ્ ચૈવ સુસંયતમ્
વિદ્યા તપશ્ ચ કીર્તિશ્ ચ સ તીર્થફલમ્ અશ્નુતે ॥

મનો વિશુદ્ધં પુરુષસ્ય તીર્થં વાચાં તથા ચેન્દ્રિયનિગ્રહશ્ ચ
એતાનિ તીર્થાનિ શરીરજાનિ સ્વર્ગસ્ય માર્ગં પ્રતિબોધયન્તિ

ચિત્તમ્ અન્તર્ગતં દુષ્ટં તીર્થસ્નાનૈર્ ન શુધ્યતિ
શતશો ઽપિ જલૈર્ ધૌતં સુરાભાણ્ડમ્ ઇવાશુચિ ॥

ન તીર્થાનિ ન દાનાનિ ન વ્રતાનિ ન ચાશ્રમાઃ
દુષ્ટાશયં દમ્ભરુચિં પુનન્તિ વ્યુત્થિતેન્દ્રિયમ્ ॥

ઇન્દ્રિયાણિ વશે કૃત્વા યત્ર યત્ર વસેન્ નરઃ
તત્ર તત્ર કુરુક્ષેત્રં પ્રયાગં પુષ્કરં તથા ॥

તસ્માચ્ છૃણુધ્વં વક્ષ્યામિ તીર્થાન્ય્ આયતનાનિ ચ
સંક્ષેપેણ મુનિશ્રેષ્ઠાઃ પૃથિવ્યાં યાનિ કાનિ વૈ ॥

વિસ્તરેણ ન શક્યન્તે વક્તું વર્ષશતૈર્ અપિ
પ્રથમં પુષ્કરં તીર્થં નૈમિષારણ્યમ્ એવ ચ ॥

પ્રયાગં ચ પ્રવક્ષ્યામિ ધર્મારણ્યં દ્વિજોત્તમાઃ
ધેનુકં ચમ્પકારણ્યં સૈન્ધવારણ્યમ્ એવ ચ ॥

પુણ્યં ચ મગધારણ્યં દણ્ડકારણ્યમ્ એવ ચ
ગયા પ્રભાસં શ્રીતીર્થં દિવ્યં કનખલં તથા ॥

ભૃગુતુઙ્ગં હિરણ્યાક્ષં ભીમારણ્યં કુશસ્થલીમ્
લોહાકુલં સકેદારં મન્દરારણ્યમ્ એવ ચ ॥

મહાબલં કોટિતીર્થં સર્વપાપહરં તથા
રૂપતીર્થં શૂકરવં ચક્રતીર્થં મહાફલમ્ ॥

યોગતીર્થં સોમતીર્થં તીર્થં સાહોટકં તથા
તીર્થં કોકામુખં પુણ્યં બદરીશૈલમ્ એવ ચ ॥

સોમતીર્થં તુઙ્ગકૂટં તીર્થં સ્કન્દાશ્રમં તથા
કોટિતીર્થં ચાગ્નિપદં તીર્થં પઞ્ચશિખં તથા ॥

ધર્મોદ્ભવં કોટિતીર્થં તીર્થં બાધપ્રમોચનમ્
ગઙ્ગાદ્વારં પઞ્ચકૂટં મધ્યકેસરમ્ એવ ચ ॥

ચક્રપ્રભં મતઙ્ગં ચ ક્રુશદણ્ડં ચ વિશ્રુતમ્
દંષ્ટ્રાકુણ્ડં વિષ્ણુતીર્થં સાર્વકામિકમ્ એવ ચ ॥

તીર્થં મત્સ્યતિલં ચૈવ બદરી સુપ્રભં તથા
બ્રહ્મકુણ્ડં વહ્નિકુણ્ડં તીર્થં સત્યપદં તથા ॥

ચતુઃસ્રોતશ્ ચતુઃશૃઙ્ગં શૈલં દ્વાદશધારકમ્
માનસં સ્થૂલશૃઙ્ગં ચ સ્થૂલદણ્ડં તથોર્વશી ॥

લોકપાલં મનુવરં સોમાહ્વશૈલમ્ એવ ચ
સદાપ્રભં મેરુકુણ્ડં તીર્થં સોમાભિષેચનમ્ ॥

મહાસ્રોતં કોટરકં પઞ્ચધારં ત્રિધારકમ્
સપ્તધારૈકધારં ચ તીર્થં ચામરકણ્ટકમ્ ॥

શાલગ્રામં ચક્રતીર્થં કોટિદ્રુમમ્ અનુત્તમમ્
બિલ્વપ્રભં દેવહ્રદં તીર્થં વિષ્ણુહ્રદં તથા ॥

શઙ્ખપ્રભં દેવકુણ્ડં તીર્થં વજ્રાયુધં તથા
અગ્નિપ્રભં ચ પુંનાગં દેવપ્રભમ્ અનુત્તમમ્ ॥

વિદ્યાધરં સગાન્ધર્વં શ્રીતીર્થં બ્રહ્મણો હ્રદમ્
સાતીર્થં લોકપાલાખ્યં મણિપુરગિરિં તથા ॥

તીર્થં પઞ્ચહ્રદં ચૈવ પુણ્યં પિણ્ડારકં તથા
મલવ્યં ગોપ્રભાવં ચ ગોવરં વટમૂલકમ્ ॥

સ્નાનદણ્ડં પ્રયાગં ચ ગુહ્યં વિષ્ણુપદં તથા
કન્યાશ્રમં વાયુકુણ્ડં જમ્બૂમાર્ગં તથોત્તમમ્ ॥

ગભસ્તિતીર્થં ચ તથા યયાતિપતનં શુચિ
કોટિતીર્થં ભદ્રવટં મહાકાલવનં તથા ॥

નર્મદાતીર્થમ્ અપરં તીર્થવજ્રં તથાર્બુદમ્
પિઙ્ગુતીર્થં સવાસિષ્ઠં તીર્થં ચ પૃથસંગમમ્ ॥

તીર્થં દૌર્વાસિકં નામ તથા પિઞ્જરકં શુભમ્
ઋષિતીર્થં બ્રહ્મતુઙ્ગં વસુતીર્થં કુમારિકમ્ ॥

શક્રતીર્થં પઞ્ચનદં રેણુકાતીર્થમ્ એવ ચ
પૈતામહં ચ વિમલં રુદ્રપાદં તથોત્તમમ્ ॥

મણિમત્તં ચ કામાખ્યં કૃષ્ણતીર્થં કુશાવિલમ્
યજનં યાજનં ચૈવ તથૈવ બ્રહ્મવાલુકમ્ ॥

પુષ્પન્યાસં પુણ્ડરીકં મણિપૂરં તથોત્તરમ્
દીર્ઘસત્ત્રં હયપદં તીર્થં ચાનશનં તથા ॥

ગઙ્ગોદ્ભેદં શિવોદ્ભેદં નર્મદોદ્ભેદમ્ એવ ચ
વસ્ત્રાપદં દારુવલં છાયારોહણમ્ એવ ચ ॥

સિદ્ધેશ્વરં મિત્રવલં કાલિકાશ્રમમ્ એવ ચ
વટાવટં ભદ્રવટં કૌશામ્બી ચ દિવાકરમ્ ॥

દ્વીપં સારસ્વતં ચૈવ વિજયં કામદં તથા
રુદ્રકોટિં સુમનસં તીર્થં સદ્રાવનામિતમ્ ॥

સ્યમન્તપઞ્ચકં તીર્થં બ્રહ્મતીર્થં સુદર્શનમ્
સતતં પૃથિવીસર્વં પારિપ્લવપૃથૂદકૌ ॥

દશાશ્વમેધિકં તીર્થં સર્પિજં વિષયાન્તિકમ્
કોટિતીર્થં પઞ્ચનદં વારાહં યક્ષિણીહ્રદમ્ ॥

પુણ્ડરીકં સોમતીર્થં મુઞ્જવટં તથોત્તમમ્
બદરીવનમ્ આસીનં રત્નમૂલકમ્ એવ ચ ॥

લોકદ્વારં પઞ્ચતીર્થં કપિલાતીર્થમ્ એવ ચ
સૂર્યતીર્થં શઙ્ખિની ચ ગવાં ભવનમ્ એવ ચ ॥

તીર્થં ચ યક્ષરાજસ્ય બ્રહ્માવર્તં સુતીર્થકમ્
કામેશ્વરં માત્રિતીર્થં તીર્થં શીતવનં તથા ॥

સ્નાનલોમાપહં ચૈવ માસસંસરકં તથા
દશાશ્વમેધં કેદારં બ્રહ્મોદુમ્બરમ્ એવ ચ ॥

સપ્તર્ષિકુણ્ડં ચ તથા તીર્થં દેવ્યાઃ સુજમ્બુકમ્
ઈટાસ્પદં કોટિકૂટં કિંદાનં કિંજપં તથા ॥

કારણ્ડવં ચાવેધ્યં ચ ત્રિવિષ્ટપમ્ અથાપરમ્
પાણિષાતં મિશ્રકં ચ મધૂવટમનોજવૌ ॥

કૌશિકી દેવતીર્થં ચ તીર્થં ચ ઋણમોચનમ્
દિવ્યં ચ નૃગધૂમાખ્યં તીર્થં વિષ્ણુપદં તથા ॥

અમરાણાં હ્રદં પુણ્યં કોટિતીર્થં તથાપરમ્
શ્રીકુઞ્જં શાલિતીર્થં ચ નૈમિષેયં ચ વિશ્રુતમ્ ॥

બ્રહ્મસ્થાનં સોમતીર્થં કન્યાતીર્થં તથૈવ ચ
બ્રહ્મતીર્થં મનસ્તીર્થં તીર્થં વૈ કારુપાવનમ્ ॥

સૌગન્ધિકવનં ચૈવ મણિતીર્થં સરસ્વતી
ઈશાનતીર્થં પ્રવરં પાવનં પાઞ્ચયજ્ઞિકમ્ ॥

ત્રિશૂલધારં માહેન્દ્રં દેવસ્થાનં કૃતાલયમ્
શાકંભરી દેવતીર્થં સુવર્ણાખ્યં કિલં હ્રદમ્ ॥

ક્ષીરશ્રવં વિરૂપાક્ષં ભૃગુતીર્થં કુશોદ્ભવમ્
બ્રહ્મતીર્થં બ્રહ્મયોનિં નીલપર્વતમ્ એવ ચ ॥

કુબ્જામ્બકં ભદ્રવટં વસિષ્ઠપદમ્ એવ ચ
સ્વર્ગદ્વારં પ્રજાદ્વારં કાલિકાશ્રમમ્ એવ ચ ॥

રુદ્રાવર્તં સુગન્ધાશ્વં કપિલાવનમ્ એવ ચ
ભદ્રકર્ણહ્રદં ચૈવ શઙ્કુકર્ણહ્રદં તથા ॥

સપ્તસારસ્વતં ચૈવ તીર્થમ્ ઔશનસં તથા
કપાલમોચનં ચૈવ અવકીર્ણં ચ કામ્યકમ્ ॥

ચતુઃસામુદ્રિકં ચૈવ શતકિં ચ સહસ્રિકમ્
રેણુકં પઞ્ચવટકં વિમોચનમ્ અથૌજસમ્ ॥

સ્થાણુતીર્થં કુરોસ્ તીર્થં સ્વર્ગદ્વારં કુશધ્વજમ્
વિશ્વેશ્વરં માનવકં કૂપં નારાયણાશ્રયમ્ ॥

ગઙ્ગાહ્રદં વટં ચૈવ બદરીપાટનં તથા
ઇન્દ્રમાર્ગમ્ એકરાત્રં ક્ષીરકાવાસમ્ એવ ચ ॥

સોમતીર્થં દધીચં ચ શ્રુતતીર્થં ચ ભો દ્વિજાઃ
કોટિતીર્થસ્થલીં ચૈવ ભદ્રકાલીહ્રદં તથા ॥

અરુન્ધતીવનં ચૈવ બ્રહ્માવર્તં તથોત્તમમ્
અશ્વવેદી કુબ્જાવનં યમુનાપ્રભવં તથા ॥

વીરં પ્રમોક્ષં સિન્ધૂત્થમ્ ઋષ કુલ્યા સકૃત્તિકમ્
ઉર્વીસંક્રમણં ચૈવ માયાવિદ્યોદ્ભવં તથા ॥

મહાશ્રમો વૈતસિકા રૂપં સુન્દરિકાશ્રમમ્
બાહુતીર્થં ચારુનદીં વિમલાશોકમ્ એવ ચ ॥

તીર્થં પઞ્ચનદં ચૈવ માર્કણ્ડેયસ્ય ધીમતઃ
સોમતીર્થં સિતોદં ચ તીર્થં મત્સ્યોદરીં તથા ॥

સૂર્યપ્રભં સૂર્યતીર્થમ્ અશોકવનમ્ એવ ચ
અરુણાસ્પદં કામદં ચ શુક્રતીર્થં સવાલુકમ્ ॥

પિશાચમોચનં ચૈવ સુભદ્રાહ્રદમ્ એવ ચ
કુણ્ડં વિમલદણ્ડસ્ય તીર્થં ચણ્ડેશ્વરસ્ય ચ ॥

જ્યેષ્ઠસ્થાનહ્રદં ચૈવ પુણ્યં બ્રહ્મસરં તથા
જૈગીષવ્યગુહા ચૈવ હરિકેશવનં તથા ॥

અજામુખસરં ચૈવ ઘણ્ટાકર્ણહ્રદં તથા
પુણ્ડરીકહ્રદં ચૈવ વાપી કર્કોટકસ્ય ચ ॥

સુવર્ણસ્યોદપાનં ચ શ્વેતતીર્થહ્રદં તથા
કુણ્ડં ઘર્ઘરિકાયાશ્ ચ શ્યામકૂપં ચ ચન્દ્રિકા ॥

શ્મશાનસ્તમ્ભકૂપં ચ વિનાયકહ્રદં તથા
કૂપં સિન્ધૂદ્ભવં ચૈવ પુણ્યં બ્રહ્મસરં તથા ॥

રુદ્રાવાસં તથા તીર્થં નાગતીર્થં પુલોમકમ્
ભક્તહ્રદં ક્ષીરસરઃ પ્રેતાધારં કુમારકમ્ ॥

બ્રહ્માવર્તં કુશાવર્તં દધિકર્ણોદપાનકમ્
શૃઙ્ગતીર્થં મહાતીર્થં તીર્થશ્રેષ્ઠા મહાનદી ॥

દિવ્યં બ્રહ્મસરં પુણ્યં ગયાશીર્ષાક્ષયં વટમ્
દક્ષિણં ચોત્તરં ચૈવ ગોમયં રૂપશીતિકમ્ ॥

કપિલાહ્રદં ગૃધ્રવટં સાવિત્રીહ્રદમ્ એવ ચ
પ્રભાસનં સીતવનં યોનિદ્વારં ચ ધેનુકમ્ ॥

ધન્યકં કોકિલાખ્યં ચ મતઙ્ગહ્રદમ્ એવ ચ
પિતૃકૂપં રુદ્રતીર્થં શક્રતીર્થં સુમાલિનમ્ ॥

બ્રહ્મસ્થાનં સપ્તકુણ્ડં મણિરત્નહ્રદં તથા
કૌશિક્યં ભરતં ચૈવ તીર્થં જ્યેષ્ઠાલિકા તથા ॥

વિશ્વેશ્વરં કલ્પસરઃ કન્યાસંવેત્યમ્ એવ ચ
નિશ્ચીવા પ્રભવશ્ ચૈવ વસિષ્ઠાશ્રમમ્ એવ ચ ॥

દેવકૂટં ચ કૂપં ચ વસિષ્ઠાશ્રમમ્ એવ ચ
વીરાશ્રમં બ્રહ્મસરો બ્રહ્મવીરાવકાપિલી ॥

કુમારધારા શ્રીધારા ગૌરીશિખરમ્ એવ ચ
શુનઃ કુણ્ડો ઽથ તીર્થં ચ નન્દિતીર્થં તથૈવ ચ ॥

કુમારવાસં શ્રીવાસમ્ ઔર્વીશીતાર્થમ્ એવ ચ
કુમ્ભકર્ણહ્રદં ચૈવ કૌશિકીહ્રદમ્ એવ ચ ॥

ધર્મતીર્થં કામતીર્થં તીર્થમ્ ઉદ્દાલકં તથા
સંધ્યાતીર્થં કારતોયં કપિલં લોહિતાર્ણવમ્ ॥

શોણોદ્ભવં વંશગુલ્મમ્ ઋષભં કલતીર્થકમ્
પુણ્યાવતીહ્રદં તીર્થં તીર્થં બદરિકાશ્રમમ્ ॥

રામતીર્થં પિતૃવનં વિરજાતીર્થમ્ એવ ચ
માર્કણ્ડેયવનં ચૈવ કૃષ્ણતીર્થં તથા વટમ્ ॥

રોહિણીકૂપપ્રવરમ્ ઇન્દ્રદ્યુમ્નસરં ચ યત્
સાનુગર્તં સમાહેન્દ્રં શ્રીતીર્થં શ્રીનદં તથા ॥

ઇષુતીર્થં વાર્ષભં ચ કાવેરીહ્રદમ્ એવ ચ
કન્યાતીર્થં ચ ગોકર્ણં ગાયત્રીસ્થાનમ્ એવ ચ ॥

બદરીહ્રદમ્ અન્યચ્ ચ મધ્યસ્થાનં વિકર્ણકમ્
જાતીહ્રદં દેવકૂપં કુશપ્રવણમ્ એવ ચ ॥

સર્વદેવવ્રતં ચૈવ કન્યાશ્રમહ્રદં તથા
તથાન્યદ્ વાલખિલ્યાનાં સપૂર્વાણાં તથાપરમ્ ॥

તથાન્યચ્ ચ મહર્ષીણામ્ અખણ્ડિતહ્રદં તથા
તીર્થેષ્વ્ એતેષુ વિધિવત્ સમ્યક્ શ્રદ્ધાસમન્વિતઃ ॥

સ્નાનં કરોતિ યો મર્ત્યઃ સોપવાસો જિતેન્દ્રિયઃ
દેવાન્ ઋષીન્ મનુષ્યાંશ્ ચ પિતૄન્ સંતર્પ્ય ચ ક્રમાત્ ॥

અભ્યર્ચ્ય દેવતાસ્ તત્ર સ્થિત્વા ચ રજનીત્રયમ્
પૃથક્ પૃથક્ ફલં તેષુ પ્રતિતીર્થેષુ ભો દ્વિજાઃ ॥

પ્રાપ્નોતિ હયમેધસ્ય નરો નાસ્ત્ય્ અત્ર સંશયઃ
યસ્ ત્વ્ ઇદં શૃણુયાન્ નિત્યં તીર્થમાહાત્મ્યમ્ ઉત્તમમ્
પઠેચ્ ચ શ્રાવયેદ્ વાપિ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે ॥