બ્રહ્મ પુરાણ · અધ્યાય 245

અપ્રબુદ્ધમ્ અથાવ્યક્તમ્ ઇમં ગુણનિધિં સદા
ગુણાનાં ધાર્યતાં તત્ત્વં સૃજત્ય્ આક્ષિપતે તથા ॥

અજો હિ ક્રીડયા ભૂપ વિક્રિયાં પ્રાપ્ત ઇત્ય્ ઉત
આત્માનં બહુધા કૃત્વા નાનેવ પ્રતિચક્ષતે ॥

એતદ્ એવં વિકુર્વાણો બુધ્યમાનો ન બુધ્યતે
ગુણાન્ આચરતે હ્ય્ એષ સૃજત્ય્ આક્ષિપતે તથા ॥

અવ્યક્તબોધનાચ્ ચૈવ બુધ્યમાનં વદન્ત્ય્ અપિ
ન ત્વ્ એવં બુધ્યતે ઽવ્યક્તં સગુણં તાત નિર્ગુણમ્ ॥

કદાચિત્ ત્વ્ એવ ખલ્વ્ એતત્ તદ્ આહુઃ પ્રતિબુદ્ધકમ્
બુધ્યતે યદિ ચાવ્યક્તમ્ એતદ્ વૈ પઞ્ચવિંશકમ્ ॥

બુધ્યમાનો ભવત્ય્ એષ મમાત્મક ઇતિ શ્રુતઃ
અન્યોન્યપ્રતિબુદ્ધેન વદન્ત્ય્ અવ્યક્તમ્ અચ્યુતમ્ ॥

અવ્યક્તબોધનાચ્ ચૈવ બુધ્યમાનં વદન્ત્ય્ ઉત
પઞ્ચવિંશં મહાત્માનં ન ચાસાવ્ અપિ બુધ્યતે ॥

ષડ્વિંશં વિમલં બુદ્ધમ્ અપ્રમેયં સનાતનમ્
સતતં પઞ્ચવિંશં તુ ચતુર્વિંશં વિબુધ્યતે ॥

દૃશ્યાદૃશ્યે હ્ય્ અનુગત તત્સ્વભાવે મહાદ્યુતે
અવ્યક્તં ચૈવ તદ્ બ્રહ્મ બુધ્યતે તાત કેવલમ્ ॥

પઞ્ચવિંશં ચતુર્વિંશમ્ આત્માનમ્ અનુપશ્યતિ
બુધ્યમાનો યદાત્માનમ્ અન્યો ઽહમ્ ઇતિ મન્યતે ॥

તદા પ્રકૃતિમાન્ એષ ભવત્ય્ અવ્યક્તલોચનઃ
બુધ્યતે ચ પરાં બુદ્ધિં વિશુદ્ધામ્ અમલાં યથા ॥

ષડ્વિંશં રાજશાર્દૂલ તદા બુદ્ધઃ કૃતો વ્રજેત્
તતસ્ ત્યજતિ સો ઽવ્યક્તં સર્ગપ્રલયધર્મિણમ્ ॥

નિર્ગુણાં પ્રકૃતિં વેદ ગુણયુક્તામ્ અચેતનામ્
તતઃ કેવલધર્માસૌ ભવત્ય્ અવ્યક્તદર્શનાત્ ॥

કેવલેન સમાગમ્ય વિમુક્તાત્માનમ્ આપ્નુયાત્
એતત્ તુ તત્ત્વમ્ ઇત્ય્ આહુર્ નિસ્તત્ત્વમ્ અજરામરમ્ ॥

તત્ત્વસંશ્રવણાદ્ એવ તત્ત્વજ્ઞો જાયતે નૃપ
પઞ્ચવિંશતિતત્ત્વાનિ પ્રવદન્તિ મનીષિણઃ ॥

ન ચૈવ તત્ત્વવાંસ્ તાત સંસારેષુ નિમજ્જતિ
એષામ્ ઉપૈતિ તત્ત્વં હિ ક્ષિપ્રં બુધ્યસ્વ લક્ષણમ્ ॥

ષડ્વિંશો ઽયમ્ ઇતિ પ્રાજ્ઞો ગૃહ્યમાણો ઽજરામરઃ
કેવલેન બલેનૈવ સમતાં યાત્ય્ અસંશયમ્ ॥

ષડ્વિંશેન પ્રબુદ્ધેન બુધ્યમાનો ઽપ્ય્ અબુદ્ધિમાન્
એતન્ નાનાત્વમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં સાંખ્યશ્રુતિનિદર્શનાત્ ॥

ચેતનેન સમેતસ્ય પઞ્ચવિંશતિકસ્ય હ
એકત્વં વૈ ભવેત્ તસ્ય યદા બુદ્ધ્યાનુબુધ્યતે ॥

બુધ્યમાનેન બુદ્ધેન સમતાં યાતિ મૈથિલ
સઙ્ગધર્મા ભવત્ય્ એષ નિઃસઙ્ગાત્મા નરાધિપ ॥

નિઃસઙ્ગાત્માનમ્ આસાદ્ય ષડ્વિંશં કર્મજં વિદુઃ
વિભુસ્ ત્યજતિ ચાવ્યક્તં યદા ત્વ્ એતદ્ વિબુધ્યતે ॥

ચતુર્વિંશમ્ અગાધં ચ ષડ્વિંશસ્ય પ્રબોધનાત્
એષ હ્ય્ અપ્રતિબુદ્ધશ્ ચ બુધ્યમાનસ્ તુ તે ઽનઘ ॥

ઉક્તો બુદ્ધશ્ ચ તત્ત્વેન યથાશ્રુતિનિદર્શનાત્
મશકોદુમ્બરે યદ્વદ્ અન્યત્વં તદ્વદ્ એતયોઃ ॥

મત્સ્યોદકે યથા તદ્વદ્ અન્યત્વમ્ ઉપલભ્યતે
એવમ્ એવ ચ ગન્તવ્યં નાનાત્વૈકત્વમ્ એતયોઃ ॥

એતાવન્ મોક્ષ ઇત્ય્ ઉક્તો જ્ઞાનવિજ્ઞાનસંજ્ઞિતઃ
પઞ્ચવિંશતિકસ્યાશુ યો ઽયં દેહે પ્રવર્તતે ॥

એષ મોક્ષયિતવ્યૈતિ પ્રાહુર્ અવ્યક્તગોચરાત્
સો ઽયમ્ એવં વિમુચ્યેત નાન્યથેતિ વિનિશ્ચયઃ ॥

પરશ્ ચ પરધર્મા ચ ભવત્ય્ એવ સમેત્ય વૈ
વિશુદ્ધધર્મા શુદ્ધેન નાશુદ્ધેન ચ બુદ્ધિમાન્ ॥

વિમુક્તધર્મા બુદ્ધેન સમેત્ય પુરુષર્ષભ
વિયોગધર્મિણા ચૈવ વિમુક્તાત્મા ભવત્ય્ અથ ॥

વિમોક્ષિણા વિમોક્ષશ્ ચ સમેત્યેહ તથા ભવેત્
શુચિકર્મા શુચિશ્ ચૈવ ભવત્ય્ અમિતબુદ્ધિમાન્ ॥

વિમલાત્મા ચ ભવતિ સમેત્ય વિમલાત્મના
કેવલાત્મા તથા ચૈવ કેવલેન સમેત્ય વૈ
સ્વતન્ત્રશ્ ચ સ્વતન્ત્રેણ સ્વતન્ત્રત્વમ્ અવાપ્યતે ॥

એતાવદ્ એતત્ કથિતં મયા તે તથ્યં મહારાજ યથાર્થતત્ત્વમ્
અમત્સરસ્ ત્વં પ્રતિગૃહ્ય બુદ્ધ્યા સનાતનં બ્રહ્મ વિશુદ્ધમ્ આદ્યમ્

તદ્ વેદનિષ્ઠસ્ય જનસ્ય રાજન્ પ્રદેયમ્ એતત્ પરમં ત્વયા ભવેત્
વિધિત્સમાનાય નિબોધકારકં પ્રબોધહેતોઃ પ્રણતસ્ય શાસનમ્

ન દેયમ્ એતચ્ ચ યથાનૃતાત્મને શઠાય ક્લીબાય ન જિહ્મબુદ્ધયે
ન પણ્ડિતજ્ઞાનપરોપતાપિને દેયં તથા શિષ્યવિબોધનાય

શ્રદ્ધાન્વિતાયાથ ગુણાન્વિતાય પરાપવાદાદ્ વિરતાય નિત્યમ્
વિશુદ્ધયોગાય બુધાય ચૈવ કૃપાવતે ઽથ ક્ષમિણે હિતાય

વિવિક્તશીલાય વિધિપ્રિયાય વિવાદહીનાય બહુશ્રુતાય
વિનીતવેશાય નહૈતુકાત્મને સદૈવ ગુહ્યં ત્વ્ ઇદમ્ એવ દેયમ્

એતૈર્ ગુણૈર્ હીનતમે ન દેયમ્ એતત્ પરં બ્રહ્મ વિશુદ્ધમ્ આહુઃ
ન શ્રેયસે યોક્ષ્યતિ તાદૃશે કૃતં ધર્મપ્રવક્તારમ્ અપાત્રદાનાત્

પૃથ્વીમ્ ઇમાં વા યદિ રત્નપૂર્ણાં દદ્યાદ્ અદેયં ત્વ્ ઇદમ્ અવ્રતાય
જિતેન્દ્રિયાય પ્રયતાય દેયં દેયં પરં તત્ત્વવિદે નરેન્દ્ર

કરાલ મા તે ભયમ્ અસ્તિ કિંચિદ્ એતચ્ છ્રુતં બ્રહ્મ પરં ત્વયાદ્ય
યથાવદ્ ઉક્તં પરમં પવિત્રં વિશોકમ્ અત્યન્તમ્ અનાદિમધ્યમ્

અગાધમ્ એતદ્ અજરામરં ચ નિરામયં વીતભયં શિવં ચ
સમીક્ષ્ય મોહં પરવાદસંજ્ઞમ્ એતસ્ય તત્ત્વાર્થમ્ ઇમં વિદિત્વા

અવાપ્તમ્ એતદ્ ધિ પુરા સનાતનાદ્ ધિરણ્યગર્ભાદ્ ધિ તતો નરાધિપ
પ્રસાદ્ય યત્નેન તમ્ ઉગ્રતેજસં સનાતનં બ્રહ્મ યથા ત્વયૈતત્

પૃષ્ટસ્ ત્વયા ચાસ્મિ યથા નરેન્દ્ર તથા મયેદં ત્વયિ નોક્તમ્ અન્યત્
યથાવાપ્તં બ્રહ્મણો મે નરેન્દ્ર મહાજ્ઞાનં મોક્ષવિદાં પરાયણમ્

એતદ્ ઉક્તં પરં બ્રહ્મ યસ્માન્ નાવર્તતે પુનઃ
પઞ્ચવિંશં મુનિશ્રેષ્ઠા વસિષ્ઠેન યથા પુરા ॥

પુનરાવૃત્તિમ્ આપ્નોતિ પરમં જ્ઞાનમ્ અવ્યયમ્
નાતિ બુધ્યતિ તત્ત્વેન બુધ્યમાનો ઽજરામરમ્ ॥

એતન્ નિઃશ્રેયસકરં જ્ઞાનં ભોઃ પરમં મયા
કથિતં તત્ત્વતો વિપ્રાઃ શ્રુત્વા દેવર્ષિતો દ્વિજાઃ ॥

હિરણ્યગર્ભાદ્ ઋષિણા વસિષ્ઠેન સમાહૃતમ્
વસિષ્ઠાદ્ ઋષિશાર્દૂલો નારદો ઽવાપ્તવાન્ ઇદમ્ ॥

નારદાદ્ વિદિતં મહ્યમ્ એતદ્ ઉક્તં સનાતનમ્
મા શુચધ્વં મુનિશ્રેષ્ઠાઃ શ્રુત્વૈતત્ પરમં પદમ્ ॥

યેન ક્ષરાક્ષરે ભિન્ને ન ભયં તસ્ય વિદ્યતે
વિદ્યતે તુ ભયં યસ્ય યો નૈનં વેત્તિ તત્ત્વતઃ ॥

અવિજ્ઞાનાચ્ ચ મૂઢાત્મા પુનઃ પુનર્ ઉપદ્રવાન્
પ્રેત્ય જાતિસહસ્રાણિ મરણાન્તાન્ય્ ઉપાશ્નુતે ॥

દેવલોકં તથા તિર્યઙ્ માનુષ્યમ્ અપિ ચાશ્નુતે
યદિ વા મુચ્યતે વાપિ તસ્માદ્ અજ્ઞાનસાગરાત્ ॥

અજ્ઞાનસાગરે ઘોરે હ્ય્ અવ્યક્તાગાધ ઉચ્યતે
અહન્ય્ અહનિ મજ્જન્તિ યત્ર ભૂતાનિ ભો દ્વિજાઃ ॥

તસ્માદ્ અગાધાદ્ અવ્યક્તાદ્ ઉપક્ષીણાત્ સનાતનાત્
તસ્માદ્ યૂયં વિરજસ્કા વિતમસ્કાશ્ ચ ભો દ્વિજાઃ ॥

એવં મયા મુનિશ્રેષ્ઠાઃ સારાત્ સારતરં પરમ્
કથિતં પરમં મોક્ષં યં જ્ઞાત્વા ન નિવર્તતે ॥

ન નાસ્તિકાય દાતવ્યં નાભક્તાય કદાચન
ન દુષ્ટમતયે વિપ્રા ન શ્રદ્ધાવિમુખાય ચ ॥