બ્રહ્મ પુરાણ · અધ્યાય 239

સાંખ્યં યોગસ્ય નો વિપ્ર વિશેષં વક્તુમ્ અર્હસિ
તવ ધર્મજ્ઞ સર્વં હિ વિદિતં મુનિસત્તમ ॥

સાંખ્યાઃ સાંખ્યં પ્રશંસન્તિ યોગાન્ યોગવિદુત્તમાઃ
વદન્તિ કારણૈઃ શ્રેષ્ઠૈઃ સ્વપક્ષોદ્ભવનાય વૈ ॥

અનીશ્વરઃ કથં મુચ્યેદ્ ઇત્ય્ એવં મુનિસત્તમાઃ
વદન્તિ કારણૈઃ શ્રેષ્ઠં યોગં સમ્યઙ્ મનીષિણઃ ॥

વદન્તિ કારણં વેદં સાંખ્યં સમ્યગ્ દ્વિજાતયઃ
વિજ્ઞાયેહ ગતીઃ સર્વા વિરક્તો વિષયેષુ યઃ ॥

ઊર્ધ્વં સ દેહાત્ સુવ્યક્તં વિમુચ્યેદ્ ઇતિ નાન્યથા
એતદ્ આહુર્ મહાપ્રાજ્ઞાઃ સાંખ્યં વૈ મોક્ષદર્શનમ્ ॥

સ્વપક્ષે કારણં ગ્રાહ્યં સમર્થં વચનં હિતમ્
શિષ્ટાનાં હિ મતં ગ્રાહ્યં ભવદ્ભિઃ શિષ્ટસંમતૈઃ ॥

પ્રત્યક્ષં હેતવો યોગાઃ સાંખ્યાઃ શાસ્ત્રવિનિશ્ચયાઃ
ઉભે ચૈતે મતે તત્ત્વે સમવેતે દ્વિજોત્તમાઃ ॥

ઉભે ચૈતે મતે જ્ઞાતે મુનીન્દ્રાઃ શિષ્ટસંમતે
અનુષ્ઠિતે યથાશાસ્ત્રં નયેતાં પરમાં ગતિમ્ ॥

તુલ્યં શૌચં તયોર્ યુક્તં દયા ભૂતેષુ ચાનઘાઃ
વ્રતાનાં ધારણં તુલ્યં દર્શનં ત્વ્ અસમં તયોઃ ॥

યદિ તુલ્યં વ્રતં શૌચં દયા ચાત્ર મહામુને
તુલ્યં તદ્દર્શનં કસ્માત્ તન્ નો બ્રૂહિ દ્વિજોત્તમ ॥

રાગં મોહં તથા સ્નેહં કામં ક્રોધં ચ કેવલમ્
યોગાસ્થિરોદિતાન્ દોષાન્ પઞ્ચૈતાન્ પ્રાપ્નુવન્તિ તાન્ ॥

યથા વાનિમિષાઃ સ્થૂલં જાલં છિત્ત્વા પુનર્ જલમ્
પ્રાપ્નુવન્તિ તથા યોગાત્ તત્ પદં વીતકલ્મષાઃ ॥

તથૈવ વાગુરાં છિત્ત્વા બલવન્તો યથા મૃગાઃ
પ્રાપ્નુયુર્ વિમલં માર્ગં વિમુક્તાઃ સર્વબન્ધનૈઃ ॥

લોભજાનિ તથા વિપ્રા બન્ધનાનિ બલાન્વિતઃ
છિત્ત્વા યોગાત્ પરં માર્ગં ગચ્છન્તિ વિમલં શુભમ્ ॥

અચલાસ્ ત્વ્ આવિલા વિપ્રા વાગુરાસુ તથાપરે
વિનશ્યન્તિ ન સંદેહસ્ તદ્વદ્ યોગબલાદ્ ઋતે ॥

બલહીનાશ્ ચ વિપ્રેન્દ્રા યથા જાલં ગતા દ્વિજાઃ
બન્ધં ન ગચ્છન્ત્ય્ અનઘા યોગાસ્ તે તુ સુદુર્લભાઃ ॥

યથા ચ શકુનાઃ સૂક્ષ્મં પ્રાપ્ય જાલમ્ અરિંદમાઃ
તત્રાશક્તા વિપદ્યન્તે મુચ્યન્તે તુ બલાન્વિતાઃ ॥

કર્મજૈર્ બન્ધનૈર્ બદ્ધાસ્ તદ્વદ્ યોગપરા દ્વિજાઃ
અબલા ન વિમુચ્યન્તે મુચ્યન્તે ચ બલાન્વિતાઃ ॥

અલ્પકશ્ ચ યથા વિપ્રા વહ્નિઃ શામ્યતિ દુર્બલઃ
આક્રાન્ત ઇન્ધનૈઃ સ્થૂલૈસ્ તદ્વદ્ યોગબલઃ સ્મૃતઃ ॥

સ એવ ચ તદા વિપ્રા વહ્નિર્ જાતબલઃ પુનઃ
સમીરણગતઃ કૃત્સ્નાં દહેત્ ક્ષિપ્રં મહીમ્ ઇમામ્ ॥

તત્ત્વજ્ઞાનબલો યોગી દીપ્તતેજા મહાબલઃ
અન્તકાલ ઇવાદિત્યઃ કૃત્સ્નં સંશોષયેજ્ જગત્ ॥

દુર્બલશ્ ચ યથા વિપ્રાઃ સ્રોતસા હ્રિયતે નરઃ
બલહીનસ્ તથા યોગી વિષયૈર્ હ્રિયતે ચ સઃ ॥

તદ્ એવ તુ યથા સ્રોતો વિષ્કમ્ભયતિ વારણઃ
તદ્વદ્ યોગબલં લબ્ધ્વા ન ભવેદ્ વિષયૈર્ હૃતઃ ॥

વિશન્તિ વા વશાદ્ વાથ યોગાદ્ યોગબલાન્વિતાઃ
પ્રજાપતીન્ મનૂન્ સર્વાન્ મહાભૂતાનિ ચેશ્વરાઃ ॥

ન યમો નાન્તકઃ ક્રુદ્ધો ન મૃત્યુર્ ભીમવિક્રમઃ
વિશન્તે તદ્ દ્વિજાઃ સર્વે યોગસ્યામિતતેજસઃ ॥

આત્મનાં ચ સહસ્રાણિ બહૂનિ દ્વિજસત્તમાઃ
યોગં કુર્યાદ્ બલં પ્રાપ્ય તૈશ્ ચ સર્વૈર્ મહીં ચરેત્ ॥

પ્રાપ્નુયાદ્ વિષયાન્ કશ્ચિત્ પુનશ્ ચોગ્રં તપશ્ ચરેત્
સંક્ષિપ્યેચ્ ચ પુનર્ વિપ્રાઃ સૂર્યસ્ તેજોગુણાન્ ઇવ ॥

બલસ્થસ્ય હિ યોગસ્ય બલાર્થં મુનિસત્તમાઃ
વિમોક્ષપ્રભવં વિષ્ણુમ્ ઉપપન્નમ્ અસંશયમ્ ॥

બલાનિ યોગપ્રોક્તાનિ મયૈતાનિ દ્વિજોત્તમાઃ
નિદર્શનાર્થં સૂક્ષ્માણિ વક્ષ્યામિ ચ પુનર્ દ્વિજાઃ ॥

આત્મનશ્ ચ સમાધાને ધારણાં પ્રતિ વા દ્વિજાઃ
નિદર્શનાનિ સૂક્ષ્માણિ શૃણુધ્વં મુનિસત્તમાઃ ॥

અપ્રમત્તો યથા ધન્વી લક્ષ્યં હન્તિ સમાહિતઃ
યુક્તઃ સમ્યક્ તથા યોગી મોક્ષં પ્રાપ્નોત્ય્ અસંશયમ્ ॥

સ્નેહપાત્રે યથા પૂર્ણે મન આધાય નિશ્ચલમ્
પુરુષો યુક્ત આરોહેત્ સોપાનં યુક્તમાનસઃ ॥

મુક્તસ્ તથાયમ્ આત્માનં યોગં તદ્વત્ સુનિશ્ચલમ્
કરોત્ય્ અમલમ્ આત્માનં ભાસ્કરોપમદર્શને ॥

યથા ચ નાવં વિપ્રેન્દ્રાઃ કર્ણધારઃ સમાહિતઃ
મહાર્ણવગતાં શીઘ્રં નયેદ્ વિપ્રાંસ્ તુ પત્તનમ્ ॥

તદ્વદ્ આત્મસમાધાનં યુક્તો યોગેન યોગવિત્
દુર્ગમં સ્થાનમ્ આપ્નોતિ હિત્વા દેહમ્ ઇમં દ્વિજાઃ ॥

સારથિશ્ ચ યથા યુક્તઃ સદશ્વાન્ સુસમાહિતઃ
દેશમ્ ઇષ્ટં નયત્ય્ આશુ ધન્વિનં પુરુષર્ષભમ્ ॥

તથૈવ ચ દ્વિજા યોગી ધારણાસુ સમાહિતઃ
પ્રાપ્નોત્ય્ આશુ પરં સ્થાનં લક્ષ્યમુક્ત ઇવાશુગઃ ॥

આવિશ્યાત્મનિ ચાત્માનં યો ઽવતિષ્ઠતિ સો ઽચલઃ
પાશં હત્વેવ મીનાનાં પદમ્ આપ્નોતિ સો ઽજરમ્ ॥

નાભ્યાં શીર્ષે ચ કુક્ષૌ ચ હૃદિ વક્ષસિ પાર્શ્વયોઃ
દર્શને શ્રવણે વાપિ ઘ્રાણે ચામિતવિક્રમઃ ॥

સ્થાનેષ્વ્ એતેષુ યો યોગી મહાવ્રતસમાહિતઃ
આત્મના સૂક્ષ્મમ્ આત્માનં યુઙ્ક્તે સમ્યગ્ દ્વિજોત્તમાઃ ॥

સુશીઘ્રમ્ અચલપ્રખ્યં કર્મ દગ્ધ્વા શુભાશુભમ્
ઉત્તમં યોગમ્ આસ્થાય યદીચ્છતિ વિમુચ્યતે ॥

આહારાન્ કીદૃશાન્ કૃત્વા કાનિ જિત્વા ચ સત્તમ
યોગી બલમ્ અવાપ્નોતિ તદ્ ભવાન્ વક્તુમ્ અર્હતિ ॥

કણાનાં ભક્ષણે યુક્તઃ પિણ્યાકસ્ય ચ ભો દ્વિજાઃ
સ્નેહાનાં વર્જને યુક્તો યોગી બલમ્ અવાપ્નુયાત્ ॥

ભુઞ્જાનો યાવકં રૂક્ષં દીર્ઘકાલં દ્વિજોત્તમાઃ
એકાહારી વિશુદ્ધાત્મા યોગી બલમ્ અવાપ્નુયાત્ ॥

પક્ષાન્ માસાન્ ઋતૂંશ્ ચિત્રાન્ સંચરંશ્ ચ ગુહાસ્ તથા
અપઃ પીત્વા પયોમિશ્રા યોગી બલમ્ અવાપ્નુયાત્ ॥

અખણ્ડમ્ અપિ વા માસં સતતં મુનિસત્તમાઃ
ઉપોષ્ય સમ્યક્ શુદ્ધાત્મા યોગી બલમ્ અવાપ્નુયાત્ ॥

કામં જિત્વા તથા ક્રોધં શીતોષ્ણં વર્ષમ્ એવ ચ
ભયં શોકં તથા સ્વાપં પૌરુષાન્ વિષયાંસ્ તથા ॥

અરતિં દુર્જયાં ચૈવ ઘોરાં દૃષ્ટ્વા ચ ભો દ્વિજાઃ
સ્પર્શં નિદ્રાં તથા તન્દ્રાં દુર્જયાં મુનિસત્તમાઃ ॥

દીપયન્તિ મહાત્માનં સૂક્ષ્મમ્ આત્માનમ્ આત્મના
વીતરાગા મહાપ્રાજ્ઞા ધ્યાનાધ્યયનસંપદા ॥

દુર્ગસ્ ત્વ્ એષ મતઃ પન્થા બ્રાહ્મણાનાં વિપશ્ચિતામ્
યઃ કશ્ચિદ્ વ્રજતિ ક્ષિપ્રં ક્ષેમેણ મુનિપુંગવાઃ ॥

યથા કશ્ચિદ્ વનં ઘોરં બહુસર્પસરીસૃપમ્
શ્વભ્રવત્ તોયહીનં ચ દુર્ગમં બહુકણ્ટકમ્ ॥

અભક્તમ્ અટવીપ્રાયં દાવદગ્ધમહીરુહમ્
પન્થાનં તસ્કરાકીર્ણં ક્ષેમેણાભિપતેત્ તથા ॥

યોગમાર્ગં સમાસાદ્ય યઃ કશ્ચિદ્ વ્રજતે દ્વિજઃ
ક્ષેમેણોપરમેન્ માર્ગાદ્ બહુદોષો ઽપિ સંમતઃ ॥

આસ્થેયં ક્ષુરધારાસુ નિશિતાસુ દ્વિજોત્તમાઃ
ધારણા સા તુ યોગસ્ય દુર્ગેયમ્ અકૃતાત્મભિઃ ॥

વિષમા ધારણા વિપ્રા યાન્તિ વૈ ન શુભાં ગતિમ્
નેતૃહીના યથા નાવઃ પુરુષાણાં તુ વૈ દ્વિજાઃ ॥

યસ્ તુ તિષ્ઠતિ યોગાધૌ ધારણાસુ યથાવિધિ
મરણં જન્મદુઃખિત્વં સુખિત્વં સ વિશિષ્યતે ॥

નાનાશાસ્ત્રેષુ નિયતં નાનામુનિનિષેવિતમ્
પરં યોગસ્ય પન્થાનં નિશ્ચિતં તં દ્વિજાતિષુ ॥

પરં હિ તદ્ બ્રહ્મમયં મુનીન્દ્રા બ્રહ્માણમ્ ઈશં વરદં ચ વિષ્ણુમ્
ભવં ચ ધર્મં ચ મહાનુભાવં યદ્ બ્રહ્મપુત્રાન્ સુમહાનુભાવાન્

તમશ્ ચ કષ્ટં સુમહદ્ રજશ્ ચ સત્ત્વં ચ શુદ્ધં પ્રકૃતિં પરાં ચ
સિદ્ધિં ચ દેવીં વરુણસ્ય પત્નીં તેજશ્ ચ કૃત્સ્નં સુમહચ્ ચ ધૈર્યમ્

તારાધિપં ખે વિમલં સુતારં વિશ્વાંશ્ ચ દેવાન્ ઉરગાન્ પિતૄંશ્ ચ
શૈલાંશ્ ચ કૃત્સ્નાન્ ઉદધીંશ્ ચ વાચલાન્ નદીશ્ ચ સર્વાઃ સનગાંશ્ ચ નાગાન્

સાધ્યાંસ્ તથા યક્ષગણાન્ દિશશ્ ચ ગન્ધર્વસિદ્ધાન્ પુરુષાન્ સ્ત્રિયશ્ ચ
પરસ્પરં પ્રાપ્ય મહાન્ મહાત્મા વિશેત યોગી નચિરાદ્ વિમુક્તઃ

કથા ચ યા વિપ્રવરાઃ પ્રસક્તા દૈવે મહાવીર્યમતૌ શુભેયમ્
યોગાન્ સ સર્વાન્ અનુભૂય મર્ત્યા નારાયણં તં દ્રુતમ્ આપ્નુવન્તિ