બ્રહ્મ પુરાણ · અધ્યાય 235

ઇદાનીં બ્રૂહિ યોગં ચ દુઃખસંયોગભેષજમ્
યં વિદિત્વાવ્યયં તત્ર યુઞ્જામઃ પુરુષોત્તમમ્ ॥

શ્રુત્વા સ વચનં તેષાં કૃષ્ણદ્વૈપાયનસ્ તદા
અબ્રવીત્ પરમપ્રીતો યોગી યોગવિદાં વરઃ ॥

યોગં વક્ષ્યામિ ભો વિપ્રાઃ શૃણુધ્વં ભવનાશનમ્
યમ્ અભ્યસ્યાપ્નુયાદ્ યોગી મોક્ષં પરમદુર્લભમ્ ॥

શ્રુત્વાદૌ યોગશાસ્ત્રાણિ ગુરુમ્ આરાધ્ય ભક્તિતઃ
ઇતિહાસં પુરાણં ચ વેદાંશ્ ચૈવ વિચક્ષણઃ ॥

આહારં યોગદોષાંશ્ ચ દેશકાલં ચ બુદ્ધિમાન્
જ્ઞાત્વા સમભ્યસેદ્ યોગં નિર્દ્વંદ્વો નિષ્પરિગ્રહઃ ॥

ભુઞ્જન્ સક્તું યવાગૂં ચ તક્રમૂલફલં પયઃ
યાવકં કણપિણ્યાકમ્ આહારં યોગસાધનમ્ ॥

ન મનોવિકલે ધ્માતે ન શ્રાન્તે ક્ષુધિતે તથા
ન દ્વંદ્વે ન ચ શીતે ચ ન ચોષ્ણે નાનિલાત્મકે ॥

સશબ્દે ન જલાભ્યાસે જીર્ણગોષ્ઠે ચતુષ્પથે
સરીસૃપે શ્મશાને ચ ન નદ્યન્તે ઽગ્નિસંનિધૌ ॥

ન ચૈત્યે ન ચ વલ્મીકે સભયે કૂપસંનિધૌ
ન શુષ્કપર્ણનિચયે યોગં યુઞ્જીત કર્હિચિત્ ॥

દેશાન્ એતાન્ અનાદૃત્ય મૂઢત્વાદ્ યો યુનક્તિ વૈ
પ્રવક્ષ્યે તસ્ય યે દોષા જાયન્તે વિઘ્નકારકાઃ ॥

બાધિર્યં જડતા લોપઃ સ્મૃતેર્ મૂકત્વમ્ અન્ધતા
જ્વરશ્ ચ જાયતે સદ્યસ્ તદ્વદ્ અજ્ઞાનસંભવઃ ॥

તસ્માત્ સર્વાત્મના કાર્યા રક્ષા યોગવિદા સદા
ધર્માર્થકામમોક્ષાણાં શરીરં સાધનં યતઃ ॥

આશ્રમે વિજને ગુહ્યે નિઃશબ્દે નિર્ભયે નગે
શૂન્યાગારે શુચૌ રમ્યે ચૈકાન્તે દેવતાલયે ॥

રજન્યાઃ પશ્ચિમે યામે પૂર્વે ચ સુસમાહિતઃ
પૂર્વાહ્ણે મધ્યમે ચાહ્નિ યુક્તાહારો જિતેન્દ્રિયઃ ॥

આસીનઃ પ્રાઙ્મુખો રમ્ય આસને સુખનિશ્ચલે
નાતિનીચે ન ચોચ્છ્રિતે નિઃસ્પૃહઃ સત્યવાક્ શુચિઃ ॥

યુક્તનિદ્રો જિતક્રોધઃ સર્વભૂતહિતે રતઃ
સર્વદ્વંદ્વસહો ધીરઃ સમકાયાઙ્ઘ્રિમસ્તકઃ ॥

નાભૌ નિધાય હસ્તૌ દ્વૌ શાન્તઃ પદ્માસને સ્થિતઃ
સંસ્થાપ્ય દૃષ્ટિં નાસાગ્રે પ્રાણાન્ આયમ્ય વાગ્યતઃ ॥

સમાહૃત્યેન્દ્રિયગ્રામં મનસા હૃદયે મુનિઃ
પ્રણવં દીર્ઘમ્ ઉદ્યમ્ય સંવૃતાસ્યઃ સુનિશ્ચલઃ ॥

રજસા તમસો વૃત્તિં સત્ત્વેન રજસસ્ તથા
સંછાદ્ય નિર્મલે શાન્તે સ્થિતઃ સંવૃતલોચનઃ ॥

હૃત્પદ્મકોટરે લીનં સર્વવ્યાપિ નિરઞ્જનમ્
યુઞ્જીત સતતં યોગી મુક્તિદં પુરુષોત્તમમ્ ॥

કરણેન્દ્રિયભૂતાનિ ક્ષેત્રજ્ઞે પ્રથમં ન્યસેત્
ક્ષેત્રજ્ઞશ્ ચ પરે યોજ્યસ્ તતો યુઞ્જતિ યોગવિત્ ॥

મનો યસ્યાન્તમ્ અભ્યેતિ પરમાત્મનિ ચઞ્ચલમ્
સંત્યજ્ય વિષયાંસ્ તસ્ય યોગસિદ્ધિઃ પ્રકાશિતા ॥

યદા નિર્વિષયં ચિત્તં પરે બ્રહ્મણિ લીયતે
સમાધૌ યોગયુક્તસ્ય તદાભ્યેતિ પરં પદમ્ ॥

અસંસક્તં યદા ચિત્તં યોગિનઃ સર્વકર્મસુ
ભવત્ય્ આનન્દમ્ આસાદ્ય તદા નિર્વાણમ્ ઋચ્છતિ ॥

શુદ્ધં ધામત્રયાતીતં તુર્યાખ્યં પુરુષોત્તમમ્
પ્રાપ્ય યોગબલાદ્ યોગી મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ ॥

નિઃસ્પૃહઃ સર્વકામેભ્યઃ સર્વત્ર પ્રિયદર્શનઃ
સર્વત્રાનિત્યબુદ્ધિસ્ તુ યોગી મુચ્યેત નાન્યથા ॥

ઇન્દ્રિયાણિ ન સેવેત વૈરાગ્યેણ ચ યોગવિત્
સદા ચાભ્યાસયોગેન મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ ॥

ન ચ પદ્માસનાદ્ યોગો ન નાસાગ્રનિરીક્ષણાત્
મનસશ્ ચેન્દ્રિયાણાં ચ સંયોગો યોગ ઉચ્યતે ॥

એવં મયા મુનિશ્રેષ્ઠા યોગઃ પ્રોક્તો વિમુક્તિદઃ
સંસારમોક્ષહેતુશ્ ચ કિમ્ અન્યચ્ છ્રોતુમ્ ઇચ્છથ ॥

શ્રુત્વા તે વચનં તસ્ય સાધુ સાધ્વ્ ઇતિ ચાબ્રુવન્
વ્યાસં પ્રશસ્ય સંપૂજ્ય પુનઃ પ્રષ્ટું સમુદ્યતાઃ ॥