બ્રહ્મ પુરાણ · અધ્યાય 232

સર્વેષામ્ એવ ભૂતાનાં ત્રિવિધઃ પ્રતિસંચરઃ
નૈમિત્તિકઃ પ્રાકૃતિકસ્ તથૈવાત્યન્તિકો મતઃ ॥

બ્રાહ્મો નૈમિત્તિકસ્ તેષાં કલ્પાન્તે પ્રતિસંચરઃ
આત્યન્તિકો વૈ મોક્ષશ્ ચ પ્રાકૃતો દ્વિપરાર્ધિકઃ ॥

પરાર્ધસંખ્યાં ભગવંસ્ ત્વમ્ આચક્ષ્વ યથોદિતામ્
દ્વિગુણીકૃતયજ્જ્ઞેયઃ પ્રાકૃતઃ પ્રતિસંચરઃ ॥

સ્થાનાત્ સ્થાનં દશગુણમ્ એકૈકં ગણ્યતે દ્વિજાઃ
તતો ઽષ્ટાદશમે ભાગે પરાર્ધમ્ અભિધીયતે ॥

પરાર્ધં દ્વિગુણં યત્ તુ પ્રાકૃતઃ સ લયો દ્વિજાઃ
તદાવ્યક્તે ઽખિલં વ્યક્તં સહેતૌ લયમ્ એતિ વૈ ॥

નિમેષો માનુષો યો ઽયં માત્રામાત્રપ્રમાણતઃ
તૈઃ પઞ્ચદશભિઃ કાષ્ઠા ત્રિંશત્ કાષ્ઠાસ્ તથા કલા ॥

નાડિકા તુ પ્રમાણેન કલા ચ દશ પઞ્ચ ચ
ઉન્માનેનામ્ભસઃ સા તુ પલાન્ય્ અર્ધત્રયોદશ ॥

હેમમાષૈઃ કૃતચ્છિદ્રા ચતુર્ભિશ્ ચતુરઙ્ગુલૈઃ
માગધેન પ્રમાણેન જલપ્રસ્થસ્ તુ સ સ્મૃતઃ ॥

નાડિકાભ્યામ્ અથ દ્વાભ્યાં મુહૂર્તો દ્વિજસત્તમાઃ
અહોરાત્રં મુહૂર્તાસ્ તુ ત્રિંશન્ માસો દિનૈસ્ તથા ॥

માસૈર્ દ્વાદશભિર્ વર્ષમ્ અહોરાત્રં તુ તદ્ દિવિ
ત્રિભિર્ વર્ષશતૈર્ વર્ષં ષષ્ટ્યા ચૈવાસુરદ્વિષામ્ ॥

તૈસ્ તુ દ્વાદશસાહસ્રૈશ્ ચતુર્યુગમ્ ઉદાહૃતમ્
ચતુર્યુગસહસ્રં તુ કથ્યતે બ્રહ્મણો દિનમ્ ॥

સ કલ્પસ્ તત્ર મનવશ્ ચતુર્દશ દ્વિજોત્તમાઃ
તદન્તે ચૈવ ભો વિપ્રા બ્રહ્મનૈમિત્તિકો લયઃ ॥

તસ્ય સ્વરૂપમ્ અત્યુગ્રં દ્વિજેન્દ્રા ગદતો મમ
શૃણુધ્વં પ્રાકૃતં ભૂયસ્ તતો વક્ષ્યામ્ય્ અહં લયમ્ ॥

ચતુર્યુગસહસ્રાન્તે ક્ષીણપ્રાયે મહીતલે
અનાવૃષ્ટિર્ અતીવોગ્રા જાયતે શતવાર્ષિકી ॥

તતો યાન્ય્ અલ્પસારાણિ તાનિ સત્ત્વાન્ય્ અનેકશઃ
ક્ષયં યાન્તિ મુનિશ્રેષ્ઠાઃ પાર્થિવાન્ય્ અતિપીડનાત્ ॥

તતઃ સ ભગવાન્ કૃષ્ણો રુદ્રરૂપી તથાવ્યયઃ
ક્ષયાય યતતે કર્તુમ્ આત્મસ્થાઃ સકલાઃ પ્રજાઃ ॥

તતઃ સ ભગવાન્ વિષ્ણુર્ ભાનોઃ સપ્તસુ રશ્મિષુ
સ્થિતઃ પિબત્ય્ અશેષાણિ જલાનિ મુનિસત્તમાઃ ॥

પીત્વામ્ભાંસિ સમસ્તાનિ પ્રાણિભૂતગતાનિ વૈ
શોષં નયતિ ભો વિપ્રાઃ સમસ્તં પૃથિવીતલમ્ ॥

સમુદ્રાન્ સરિતઃ શૈલાઞ્ શૈલપ્રસ્રવણાનિ ચ
પાતાલેષુ ચ યત્ તોયં તત્ સર્વં નયતિ ક્ષયમ્ ॥

તતસ્ તસ્યાપ્ય્ અભાવેન તોયાહારોપબૃંહિતાઃ
સહસ્રરશ્મયઃ સપ્ત જાયન્તે તત્ર ભાસ્કરાઃ ॥

અધશ્ ચોર્ધ્વં ચ તે દીપ્તાસ્ તતઃ સપ્ત દિવાકરાઃ
દહન્ત્ય્ અશેષં ત્રૈલોક્યં સપાતાલતલં દ્વિજાઃ ॥

દહ્યમાનં તુ તૈર્ દીપ્તૈસ્ ત્રૈલોક્યં દીપ્તભાસ્કરૈઃ
સાદ્રિનગાર્ણવાભોગં નિઃસ્નેહમ્ અભિજાયતે ॥

તતો નિર્દગ્ધવૃક્ષામ્બુ ત્રૈલોક્યમ્ અખિલં દ્વિજાઃ
ભવત્ય્ એષા ચ વસુધા કૂર્મપૃષ્ઠોપમાકૃતિઃ ॥

તતઃ કાલાગ્નિરુદ્રો ઽસૌ ભૂતસર્ગહરો હરઃ
શેષાહિશ્વાસસંતાપાત્ પાતાલાનિ દહત્ય્ અધઃ ॥

પાતાલાનિ સમસ્તાનિ સ દગ્ધ્વા જ્વલનો મહાન્
ભૂમિમ્ અભ્યેત્ય સકલં દગ્ધ્વા તુ વસુધાતલમ્ ॥

ભુવો લોકં તતઃ સર્વં સ્વર્ગલોકં ચ દારુણઃ
જ્વાલામાલામહાવર્તસ્ તત્રૈવ પરિવર્તતે ॥

અમ્બરીષમ્ ઇવાભાતિ ત્રૈલોક્યમ્ અખિલં તદા
જ્વાલાવર્તપરીવારમ્ ઉપક્ષીણબલાસ્ તતઃ ॥

તતસ્ તાપપરીતાસ્ તુ લોકદ્વયનિવાસિનઃ
હૃતાવકાશા ગચ્છન્તિ મહર્લોકં દ્વિજાસ્ તદા ॥

તસ્માદ્ અપિ મહાતાપ તપ્તા લોકાસ્ તતઃ પરમ્
ગચ્છન્તિ જનલોકં તે દશાવૃત્યા પરૈષિણઃ ॥

તતો દગ્ધ્વા જગત્ સર્વં રુદ્રરૂપી જનાર્દનઃ
મુખનિઃશ્વાસજાન્ મેઘાન્ કરોતિ મુનિસત્તમાઃ ॥

તતો ગજકુલપ્રખ્યાસ્ તડિદ્વન્તો નિનાદિનઃ
ઉત્તિષ્ઠન્તિ તદા વ્યોમ્નિ ઘોરાઃ સંવર્તકા ઘનાઃ ॥

કેચિદ્ અઞ્જનસંકાશાઃ કેચિત્ કુમુદસંનિભાઃ
ધૂમવર્ણા ઘનાઃ કેચિત્ કેચિત્ પીતાઃ પયોધરાઃ ॥

કેચિદ્ ધરિદ્રાવર્ણાભા લાક્ષારસનિભાસ્ તથા
કેચિદ્ વૈદૂર્યસંકાશા ઇન્દ્રનીલનિભાસ્ તથા ॥

શઙ્ખકુન્દનિભાશ્ ચાન્યે જાતીકુન્દનિભાસ્ તથા
ઇન્દ્રગોપનિભાઃ કેચિન્ મનઃશિલાનિભાસ્ તથા ॥

પદ્મપત્ત્રનિભાઃ કેચિદ્ ઉત્તિષ્ઠન્તિ ઘનાઘનાઃ
કેચિત્ પુરવરાકારાઃ કેચિત્ પર્વતસંનિભાઃ ॥

કૂટાગારનિભાશ્ ચાન્યે કેચિત્ સ્થલનિભા ઘનાઃ
મહાકાયા મહારાવા પૂરયન્તિ નભસ્તલમ્ ॥

વર્ષન્તસ્ તે મહાસારાસ્ તમ્ અગ્નિમ્ અતિભૈરવમ્
શમયન્ત્ય્ અખિલં વિપ્રાસ્ ત્રૈલોક્યાન્તરવિસ્તૃતમ્ ॥

નષ્ટે ચાગ્નૌ શતં તે ઽપિ વર્ષાણામ્ અધિકં ઘનાઃ
પ્લાવયન્તો જગત્ સર્વં વર્ષન્તિ મુનિસત્તમાઃ ॥

ધારાભિર્ અક્ષમાત્રાભિઃ પ્લાવયિત્વાખિલાં ભુવમ્
ભુવો લોકં તથૈવોર્ધ્વં પ્લાવયન્તિ દિવં દ્વિજાઃ ॥

અન્ધકારીકૃતે લોકે નષ્ટે સ્થાવરજઙ્ગમે
વર્ષન્તિ તે મહામેઘા વર્ષાણામ્ અધિકં શતમ્ ॥