બ્રહ્મ પુરાણ · અધ્યાય 231

આસન્નં વિપ્રકૃષ્ટં વા યદિ કાલં ન વિદ્મહે
તતો દ્વાપરવિધ્વંસં યુગાન્તં સ્પૃહયામહે ॥

પ્રાપ્તા વયં હિ તત્ કાલમ્ અનયા ધર્મતૃષ્ણયા
આદદ્યામ પરં ધર્મં સુખમ્ અલ્પેન કર્મણા ॥

સંત્રાસોદ્વેગજનનં યુગાન્તં સમુપસ્થિતમ્
પ્રનષ્ટધર્મં ધર્મજ્ઞ નિમિત્તૈર્ વક્તુમ્ અર્હસિ ॥

અરક્ષિતારો હર્તારો બલિભાગસ્ય પાર્થિવાઃ
યુગાન્તે પ્રભવિષ્યન્તિ સ્વરક્ષણપરાયણાઃ ॥

અક્ષત્રિયાશ્ ચ રાજાનો વિપ્રાઃ શૂદ્રોપજીવિનઃ
શૂદ્રાશ્ ચ બ્રાહ્મણાચારા ભવિષ્યન્તિ યુગક્ષયે ॥

શ્રોત્રિયાઃ કાણ્ડપૃષ્ઠાશ્ ચ નિષ્કર્માણિ હવીંષિ ચ
એકપઙ્ક્ત્યામ્ અશિષ્યન્તિ યુગાન્તે મુનિસત્તમાઃ ॥

અશિષ્ટવન્તો ઽર્થપરા નરા મદ્યામિષપ્રિયાઃ
મિત્રભાર્યાં ભજિષ્યન્તિ યુગાન્તે પુરુષાધમાઃ ॥

રાજવૃત્તિસ્થિતાશ્ ચૌરા રાજાનશ્ ચૌરશીલિનઃ
ભૃત્યા હ્ય્ અનિર્દિષ્ટભુજો ભવિષ્યન્તિ યુગક્ષયે ॥

ધનાનિ શ્લાઘનીયાનિ સતાં વૃત્તમ્ અપૂજિતમ્
અકુત્સના ચ પતિતે ભવિષ્યતિ યુગક્ષયે ॥

પ્રનષ્ટનાસાઃ પુરુષા મુક્તકેશા વિરૂપિણઃ
ઊનષોડશવર્ષાશ્ ચ પ્રસોષ્યન્તિ તથા સ્ત્રિયઃ ॥

અટ્ટશૂલા જનપદાઃ શિવશૂલાશ્ ચતુષ્પથાઃ
પ્રમદાઃ કેશશૂલાશ્ ચ ભવિષ્યન્તિ યુગક્ષયે ॥

સર્વે બ્રહ્મ વદિષ્યન્તિ દ્વિજા વાજસનેયિકાઃ
શૂદ્રાભા વાદિનશ્ ચૈવ બ્રાહ્મણાશ્ ચાન્ત્યવાસિનઃ ॥

શુક્લદન્તા જિતાક્ષાશ્ ચ મુણ્ડાઃ કાષાયવાસસઃ
શૂદ્રા ધર્મં વદિષ્યન્તિ શાઠ્યબુદ્ધ્યોપજીવિનઃ ॥

શ્વાપદપ્રચુરત્વં ચ ગવાં ચૈવ પરિક્ષયઃ
સાધૂનાં પરિવૃત્તિશ્ ચ વિદ્યાદ્ અન્તગતે યુગે ॥

અન્ત્યા મધ્યે નિવત્સ્યન્તિ મધ્યાશ્ ચાન્તનિવાસિનઃ
નિર્હ્રીકાશ્ ચ પ્રજાઃ સર્વા નષ્ટાસ્ તત્ર યુગક્ષયે ॥

તપોયજ્ઞફલાનાં ચ વિક્રેતારો દ્વિજોત્તમાઃ
ઋતવો વિપરીતાશ્ ચ ભવિષ્યન્તિ યુગક્ષયે ॥

તથા દ્વિહાયના દમ્યાઃ કલૌ લાઙ્ગલધારિણઃ
ચિત્રવર્ષી ચ પર્જન્યો યુગે ક્ષીણે ભવિષ્યતિ ॥

સર્વે શૂરકુલે જાતાઃ ક્ષમાનાથા ભવન્તિ હિ
યથા નિમ્નાઃ પ્રજાઃ સર્વા ભવિષ્યન્તિ યુગક્ષયે ॥

પિતૃદેયાનિ દત્તાનિ ભવિષ્યન્તિ તથા સુતાઃ
ન ચ ધર્મં ચરિષ્યન્તિ માનવા નિર્ગતે યુગે ॥

ઊષરા બહુલા ભૂમિઃ પન્થાનસ્ તસ્કરાવૃતાઃ
સર્વે ... વાણિકાશ્ ચૈવ ભવિષ્યન્તિ યુગક્ષયે ॥

પિતૃદાયાદદત્તાનિ વિભજન્તિ તથા સુતાઃ
હરણે યત્નવન્તો ઽપિ લોભાદિભિર્ વિરોધિનઃ ॥

સૌકુમાર્યે તથા રૂપે રત્ને ચોપક્ષયં ગતે
ભવિષ્યન્તિ યુગસ્યાન્તે નાર્યઃ કેશૈર્ અલંકૃતાઃ ॥

નિર્વીર્યસ્ય રતિસ્ તત્ર ગૃહસ્થસ્ય ભવિષ્યતિ
યુગાન્તે સમનુપ્રાપ્તે નાન્યા ભાર્યાસમા રતિઃ ॥

કુશીલાનાર્યભૂયિષ્ઠા વૃથારૂપસમન્વિતાઃ
પુરુષાલ્પં બહુસ્ત્રીકં તદ્ યુગાન્તસ્ય લક્ષણમ્ ॥

બહુયાચનકો લોકો ન દાસ્યતિ પરસ્પરમ્
રાજચૌરાગ્નિદણ્ડાદિ ક્ષીણઃ ક્ષયમ્ ઉપૈષ્યતિ ॥

અફલાનિ ચ સસ્યાનિ તરુણા વૃદ્ધશીલિનઃ
અશીલાઃ સુખિનો લોકે ભવિષ્યન્તિ યુગક્ષયે ॥

વર્ષાસુ પરુષા વાતા નીચાઃ શર્કરવર્ષિણઃ
સંદિગ્ધઃ પરલોકશ્ ચ ભવિષ્યતિ યુગક્ષયે ॥

વૈશ્યા ઇવ ચ રાજન્યા ધનધાન્યોપજીવિનઃ
યુગાપક્રમણે પૂર્વં ભવિષ્યન્તિ ન બાન્ધવાઃ ॥

અપ્રવૃત્તાઃ પ્રપશ્યન્તિ સમયાઃ શપથાસ્ તથા
ઋણં સવિનયભ્રંશં યુગે ક્ષીણે ભવિષ્યતિ ॥

ભવિષ્યત્ય્ અફલો હર્ષઃ ક્રોધશ્ ચ સફલો નૃણામ્
અજાશ્ ચાપિ નિરોત્સ્યન્તિ પયસો ઽર્થે યુગક્ષયે ॥

અશાસ્ત્રવિહિતો યજ્ઞ એવમ્ એવ ભવિષ્યતિ
અપ્રમાણં કરિષ્યન્તિ નરાઃ પણ્ડિતમાનિનઃ ॥

શાસ્ત્રોક્તસ્યાપ્રવક્તારો ભવિષ્યન્તિ ન સંશયઃ
સર્વઃ સર્વં વિજાનાતિ વૃદ્ધાન્ અનુપસેવ્ય વૈ ॥

ન કશ્ચિદ્ અકવિર્ નામ યુગાન્તે સમુપસ્થિતે
નક્ષત્રાણિ વિયોગાનિ ન કર્મસ્થા દ્વિજાતયઃ ॥

ચૌરપ્રાયાશ્ ચ રાજાનો યુગાન્તે સમુપસ્થિતે
કુણ્ડીવૃષા નૈકૃતિકાઃ સુરાપા બ્રહ્મવાદિનઃ ॥

અશ્વમેધેન યક્ષ્યન્તે યુગાન્તે દ્વિજસત્તમાઃ
યાજયિષ્યન્ત્ય્ અયાજ્યાંસ્ તુ તથાભક્ષ્યસ્ય ભક્ષિણઃ ॥

બ્રાહ્મણા ધનતૃષ્ણાર્તા યુગાન્તે સમુપસ્થિતે
ભોઃશબ્દમ્ અભિધાસ્યન્તિ ન ચ કશ્ચિત્ પઠિષ્યતિ ॥

એકશઙ્ખાસ્ તથા નાર્યો ગવેધુકપિનદ્ધકાઃ
નક્ષત્રાણિ વિવર્ણાનિ વિપરિતા દિશો દશ ॥

સંધ્યારાગો વિદગ્ધાઙ્ગો ભવિષ્યતિ યુગક્ષયે
પ્રેષયન્તિ પિતૄન્ પુત્રા વધૂઃ શ્વશ્રૂઃ સ્વકર્મસુ ॥

યુગેષ્વ્ એવં નિવત્સ્યન્તિ પ્રમદાશ્ ચ નરાસ્ તથા
અકૃત્વાગ્રાણિ ભોક્ષ્યન્તિ દ્વિજાશ્ ચૈવાહુતાગ્નયઃ ॥

ભિક્ષાં બલિમ્ અદત્ત્વા ચ ભોક્ષ્યન્તિ પુરુષાઃ સ્વયમ્
વઞ્ચયિત્વા પતીન્ સુપ્તાન્ ગમિષ્યન્તિ સ્ત્રિયો ઽન્યતઃ ॥

ન વ્યાધિતાન્ નાપ્ય્ અરૂપાન્ નોદ્યતાન્ નાપ્ય્ અસૂયકાન્
કૃતે ન પ્રતિકર્તા ચ યુગે ક્ષીણે ભવિષ્યતિ ॥

એવં વિલમ્બિતે ધર્મે માનુષાઃ કરપીડિતાઃ
કુત્ર દેશે નિવત્સ્યન્તિ કિમાહારવિહારિણઃ ॥

કિંકર્માણઃ કિમીહન્તઃ કિંપ્રમાણાઃ કિમાયુષઃ
કાં ચ કાષ્ઠાં સમાસાદ્ય પ્રપત્સ્યન્તિ કૃતં યુગમ્ ॥

અત ઊર્ધ્વં ચ્યુતે ધર્મે ગુણહીનાઃ પ્રજાસ્ તથા
શીલવ્યસનમ્ આસાદ્ય પ્રાપ્સ્યન્તિ હ્રાસમ્ આયુષઃ ॥

આયુર્હાન્યા બલગ્નાનિર્ બલગ્નાન્યા વિવર્ણતા
વૈવર્ણ્યાદ્ વ્યાધિસંપીડા નિર્વેદો વ્યાધિપીડનાત્ ॥

નિર્વેદાદ્ આત્મસંબોધઃ સંબોધાદ્ ધર્મશીલતા
એવં ગત્વા પરાં કાષ્ઠાં પ્રપત્સ્યન્તિ કૃતં યુગમ્ ॥

ઉદ્દેશતો ધર્મશીલાઃ કેચિન્ મધ્યસ્થતાં ગતાઃ
કિંધર્મશીલાઃ કેચિત્ તુ કેચિદ્ અત્ર કુતૂહલાઃ ॥

પ્રત્યક્ષમ્ અનુમાનં ચ પ્રમાણમ્ ઇતિ નિશ્ચિતાઃ
અપ્રમાણં કરિષ્યન્તિ સર્વમ્ ઇત્ય્ અપરે જનાઃ ॥

નાસ્તિક્યપરતાશ્ ચાપિ કેચિદ્ ધર્મવિલોપકાઃ
ભવિષ્યન્તિ નરા મૂઢા દ્વિજાઃ પણ્ડિતમાનિનઃ ॥

તદાત્વમાત્રશ્રદ્ધેયા શાસ્ત્રજ્ઞાનબહિષ્કૃતાઃ
દામ્ભિકાસ્ તે ભવિષ્યન્તિ નરા જ્ઞાનવિલોપિતાઃ ॥

તથા વિલુલિતે ધર્મે જનાઃ શ્રેષ્ઠપુરસ્કૃતાઃ
શુભાન્ સમાચરિષ્યન્તિ દાનશીલપરાયણાઃ ॥

સર્વભક્ષાઃ સ્વયંગુપ્તા નિર્ઘૃણા નિરપત્રપાઃ
ભવિષ્યન્તિ તદા લોકે તત્ કષાયસ્ય લક્ષણમ્ ॥

કષાયોપપ્લવે કાલે જ્ઞાનનિષ્ઠાપ્રણાશને
સિદ્ધિમ્ અલ્પેન કાલેન પ્રાપ્સ્યન્તિ નિરુપસ્કૃતાઃ ॥

વિપ્રાણાં શાશ્વતીં વૃત્તિં યદા વર્ણાવરે જનાઃ
સંશ્રયિષ્યન્તિ ભો વિપ્રાસ્ તત્ કષાયસ્ય લક્ષણમ્ ॥

મહાયુદ્ધં મહાવર્ષં મહાવાતં મહાતપઃ
ભવિષ્યતિ યુગે ક્ષીણે તત્ કષાયસ્ય લક્ષણમ્ ॥

વિપ્રરૂપેણ યક્ષાંસિ રાજાનઃ કર્ણવેદિનઃ
પૃથિવીમ્ ઉપભોક્ષ્યન્તિ યુગાન્તે સમુપસ્થિતે ॥

નિઃસ્વાધ્યાયવષટ્કારાઃ કુનેતારો ઽભિમાનિનઃ
ક્રવ્યાદા બ્રહ્મરૂપેણ સર્વભક્ષ્યા વૃથાવ્રતાઃ ॥

મૂર્ખાશ્ ચાર્થપરા લુબ્ધાઃ ક્ષુદ્રાઃ ક્ષુદ્રપરિચ્છદાઃ
વ્યવહારોપવૃત્તાશ્ ચ ચ્યુતા ધર્માશ્ ચ શાશ્વતાત્ ॥

હર્તારઃ પરરત્નાનાં પરદારપ્રધર્ષકાઃ
કામાત્માનો દુરાત્માનઃ સોપધાઃ પ્રિયસાહસાઃ ॥

તેષુ પ્રભવમાણેષુ જનેષ્વ્ અપિ ચ સર્વશઃ
અભાવિનો ભવિષ્યન્તિ મુનયો બહુરૂપિણઃ ॥

કલૌ યુગે સમુત્પન્નાઃ પ્રધાનપુરુષાશ્ ચ યે
કથાયોગેન તાન્ સર્વાન્ પૂજયિષ્યન્તિ માનવાઃ ॥

સસ્યચૌરા ભવિષ્યન્તિ તથા ચૈલાપહારિણઃ
ભોક્ષ્યભોજ્યહરાશ્ ચૈવ કરણ્ડાનાં ચ હારિણઃ ॥

ચૌરાશ્ ચૌરસ્ય હર્તારો હન્તા હન્તુર્ ભવિષ્યતિ
ચૌરૈશ્ ચૌરક્ષયે ચાપિ કૃતે ક્ષેમં ભવિષ્યતિ ॥

નિઃસારે ક્ષુભિતે કાલે નિષ્ક્રિયે સંવ્યવસ્થિતે
નરા વનં શ્રયિષ્યન્તિ કરભારપ્રપીડિતાઃ ॥

યજ્ઞકર્મણ્ય્ ઉપરતે રક્ષાંસિ શ્વાપદાનિ ચ
કીટમૂષિકસર્પાશ્ ચ ધર્ષયિષ્યન્તિ માનવાન્ ॥

ક્ષેમં સુભિક્ષમ્ આરોગ્યં સામગ્ર્યં ચૈવ બન્ધુષુ
ઉદ્દેશેષુ નરાઃ શ્રેષ્ઠા ભવિષ્યન્તિ યુગક્ષયે ॥

સ્વયંપાલાઃ સ્વયં ચૌરાઃ પ્લવસંભારસંભૃતાઃ
મણ્ડલૈઃ સંભવિષ્યન્તિ દેશે દેશે પૃથક્ પૃથક્ ॥

સ્વદેશેભ્યઃ પરિભ્રષ્ટા નિઃસારાઃ સહ બન્ધુભિઃ
નરાઃ સર્વે ભવિષ્યન્તિ તદા કાલપરિક્ષયાત્ ॥

તતઃ સર્વે સમાદાય કુમારાન્ પ્રદ્રુતા ભયાત્
કૌશિકીં સંતરિષ્યન્તિ નરાઃ ક્ષુદ્ભયપીડિતાઃ ॥

અઙ્ગાન્ વઙ્ગાન્ કલિઙ્ગાંશ્ ચ કાશ્મીરાન્ અથ કોશલાન્
ઋષિકાન્તગિરિદ્રોણીઃ સંશ્રયિષ્યન્તિ માનવાઃ ॥

કૃત્સ્નં ચ હિમવત્પાર્શ્વં કૂલં ચ લવણામ્ભસઃ
વિવિધં જીર્ણપત્ત્રં ચ વલ્કલાન્ય્ અજિનાનિ ચ ॥

સ્વયં કૃત્વા નિવત્સ્યન્તિ તસ્મિન્ ભૂતે યુગક્ષયે
અરણ્યેષુ ચ વત્સ્યન્તિ નરા મ્લેચ્છગણૈઃ સહ ॥

નૈવ શૂન્યા નવારણ્યા ભવિષ્યતિ વસુંધરા
અગોપ્તારશ્ ચ ગોપ્તારો ભવિષ્યન્તિ નરાધિપાઃ ॥

મૃગૈર્ મત્સ્યૈર્ વિહંગૈશ્ ચ શ્વાપદૈઃ સર્પકીટકૈઃ
મધુશાકફલૈર્ મૂલૈર્ વર્તયિષ્યન્તિ માનવાઃ ॥

શીર્ણપર્ણફલાહારા વલ્કલાન્ય્ અજિનાનિ ચ
સ્વયં કૃત્વા નિવત્સ્યન્તિ યથા મુનિજનસ્ તથા ॥

બીજાનામ્ અકૃતસ્નેહા આહતાઃ કાષ્ઠશઙ્કુભિઃ
અજૈડકં ખરોષ્ટ્રં ચ પાલયિષ્યન્તિ નિત્યશઃ ॥

નદીસ્રોતાંસિ રોત્સ્યન્તિ તોયાર્થં કૂલમ્ આશ્રિતાઃ
પક્વાન્નવ્યવહારેણ વિપણન્તઃ પરસ્પરમ્ ॥

તનૂરુહૈર્ યથાજાતૈઃ સમલાન્તરસંભૃતૈઃ
બહ્વપત્યાઃ પ્રજાહીનાઃ કુલશીલવિવર્જિતાઃ ॥

એવં ભવિષ્યન્તિ તદા નરાશ્ ચાધર્મજીવિનઃ
હીના હીનં તથા ધર્મં પ્રજા સમનુવત્સ્યતિ ॥

આયુસ્ તત્ર ચ મર્ત્યાનાં પરં ત્રિંશદ્ ભવિષ્યતિ
દુર્બલા વિષયગ્લાના જરાશોકૈર્ અભિપ્લુતાઃ ॥

ભવિષ્યન્તિ તદા તેષાં રોગૈર્ ઇન્દ્રિયસંક્ષયઃ
આયુઃપ્રત્યયસંરોધાદ્ વિષયાદ્ ઉપરંસ્યતે ॥

શુશ્રૂષવો ભવિષ્યન્તિ સાધૂનાં દર્શને રતાઃ
સત્યં ચ પ્રતિપત્સ્યન્તિ વ્યવહારોપસંક્ષયાત્ ॥

ભવિષ્યન્તિ ચ કામાનામ્ અલાભાદ્ ધર્મશીલિનઃ
કરિષ્યન્તિ ચ સંસ્કારં સ્વયં ચ ક્ષયપીડિતાઃ ॥

એવં શુશ્રૂષવો દાને સત્યે પ્રાણ્યભિરક્ષણે
તતઃ પાદપ્રવૃત્તે તુ ધર્મે શ્રેયો નિપત્સ્યતે ॥

તેષાં લબ્ધાનુમાનાનાં ગુણેષુ પરિવર્તતામ્
સ્વાદુ કિં ત્વ્ ઇતિ વિજ્ઞાય ધર્મ એવ ચ દૃશ્યતે ॥

યથા હાનિક્રમં પ્રાપ્તાસ્ તથા ઋદ્ધિક્રમં ગતાઃ
પ્રગૃહીતે તતો ધર્મે પ્રપશ્યન્તિ કૃતં યુગમ્ ॥

સાધુવૃત્તિઃ કૃતયુગે કષાયે હાનિર્ ઉચ્યતે
એક એવ તુ કાલો ઽયં હીનવર્ણો યથા શશી ॥

છન્નશ્ ચ તમસા સોમો યથા કલિયુગં તથા
મુક્તશ્ ચ તમસા સોમ એવં કૃતયુગં ચ તત્ ॥

અર્થવાદઃ પરં બ્રહ્મ વેદાર્થ ઇતિ તં વિદુઃ
અવિવિક્તમ્ અવિજ્ઞાતં દાયાદ્યમ્ ઇહ ધાર્યતે ॥

ઇષ્ટવાદસ્ તપો નામ તપો હિ સ્થવિરીકૃતઃ
ગુણૈઃ કર્માભિનિર્વૃત્તિર્ ગુણાઃ શુધ્યન્તિ કર્મણા ॥

આશીસ્ તુ પુરુષં દૃષ્ટ્વા દેશકાલાનુવર્તિની
યુગે યુગે યથાકાલમ્ ઋષિભિઃ સમુદાહૃતા ॥

ધર્માર્થકામમોક્ષાણાં દેવાનાં ચ પ્રતિક્રિયા
આશિષશ્ ચ શિવાઃ પુણ્યાસ્ તથૈવાયુર્ યુગે યુગે ॥

તથા યુગાનાં પરિવર્તનાનિ ચિરપ્રવૃત્તાનિ વિધિસ્વભાવાત્
ક્ષણં ન સંતિષ્ઠતિ જીવલોકઃ ક્ષયોદયાભ્યાં પરિવર્તમાનઃ