બ્રહ્મ પુરાણ · અધ્યાય 230

અસ્માભિસ્ તુ શ્રુતં વ્યાસ યત્ ત્વયા સમુદાહૃતમ્
પ્રાદુર્ભાવાશ્રિતં પુણ્યં માયા વિષ્ણોશ્ ચ દુર્વિદા ॥

શ્રોતુમ્ ઇચ્છામહે ત્વત્તો યથાવદ્ ઉપસંહૃતિમ્
મહાપ્રલયસંજ્ઞાં ચ કલ્પાન્તે ચ મહામુને ॥

શ્રૂયતાં ભો મુનિશ્રેષ્ઠા યથાવદ્ અનુસંહૃતિઃ
કલ્પાન્તે પ્રાકૃતે ચૈવ પ્રલયે જાયતે યથા ॥

અહોરાત્રં પિતૄણાં તુ માસો ઽબ્દં ત્રિદિવૌકસામ્
ચતુર્યુગસહસ્રે તુ બ્રહ્મણો ઽહર્ દ્વિજોત્તમાઃ ॥

કૃતં ત્રેતા દ્વાપરં ચ કલિશ્ ચેતિ ચતુર્યુગમ્
દૈવૈર્ વર્ષસહસ્રૈસ્ તુ તદ્ દ્વાદશાભિર્ ઉચ્યતે ॥

ચતુર્યુગાણ્ય્ અશેષાણિ સદૃશાનિ સ્વરૂપતઃ
આદ્યં કૃતયુગં પ્રોક્તં મુનયો ઽન્ત્યં તથા કલિમ્ ॥

આદ્યે કૃતયુગે સર્ગો બ્રહ્મણા ક્રિયતે યતઃ
ક્રિયતે ચોપસંહારસ્ તથાન્તે ઽપિ કલૌ યુગે ॥

કલેઃ સ્વરૂપં ભગવન્ વિસ્તરાદ્ વક્તુમ્ અર્હસિ
ધર્મશ્ ચતુષ્પાદ્ ભગવાન્ યસ્મિન્ વૈકલ્યમ્ ઋચ્છતિ ॥

કલિસ્વરૂપં ભો વિપ્રા યત્ પૃચ્છધ્વં મમાનઘાઃ
નિબોધધ્વં સમાસેન વર્તતે યન્ મહત્તરમ્ ॥

વર્ણાશ્રમાચારવતી પ્રવૃત્તિર્ ન કલૌ નૃણામ્
ન સામ-ઋગ્યજુર્વેદ વિનિષ્પાદનહૈતુકી ॥

વિવાહા ન કલૌ ધર્મા ન શિષ્યા ગુરુસંસ્થિતાઃ
ન પુત્રા ધાર્મિકાશ્ ચૈવ ન ચ વહ્નિક્રિયાક્રમઃ ॥

યત્ર તત્ર કુલે જાતો બલી સર્વેશ્વરઃ કલૌ
સર્વેભ્ય એવ વર્ણેભ્યો નરઃ કન્યોપજીવનઃ ॥

યેન તેનૈવ યોગેન દ્વિજાતિર્ દીક્ષિતઃ કલૌ
યૈવ સૈવ ચ વિપ્રેન્દ્રાઃ પ્રાયશ્ચિત્તક્રિયા કલૌ ॥

સર્વમ્ એવ કલૌ શાસ્ત્રં યસ્ય યદ્ વચનં દ્વિજાઃ
દેવતાશ્ ચ કલૌ સર્વાઃ સર્વઃ સર્વસ્ય ચાશ્રમઃ ॥

ઉપવાસસ્ તથાયાસો વિત્તોત્સર્ગસ્ તથા કલૌ
ધર્મો યથાભિરુચિતૈર્ અનુષ્ઠાનૈર્ અનુષ્ઠિતઃ ॥

વિત્તેન ભવિતા પુંસાં સ્વલ્પેનૈવ મદઃ કલૌ
સ્ત્રીણાં રૂપમદશ્ ચૈવ કેશૈર્ એવ ભવિષ્યતિ ॥

સુવર્ણમણિરત્નાદૌ વસ્ત્રે ચોપક્ષયં ગતે
કલૌ સ્ત્રિયો ભવિષ્યન્તિ તદા કેશૈર્ અલંકૃતાઃ ॥

પરિત્યક્ષ્યન્તિ ભર્તારં વિત્તહીનં તથા સ્ત્રિયઃ
ભર્તા ભવિષ્યતિ કલૌ વિત્તવાન્ એવ યોષિતામ્ ॥

યો યો દદાતિ બહુલં સ સ સ્વામી તદા નૃણામ્
સ્વામિત્વહેતુસંબન્ધો ભવિતાભિજનસ્ તદા ॥

ગૃહાન્તા દ્રવ્યસંઘાતા દ્રવ્યાન્તા ચ તથા મતિઃ
અર્થાશ્ ચાથોપભોગાન્તા ભવિષ્યન્તિ તદા કલૌ ॥

સ્ત્રિયઃ કલૌ ભવિષ્યન્તિ સ્વૈરિણ્યો લલિતસ્પૃહાઃ
અન્યાયાવાપ્તવિત્તેષુ પુરુષેષુ સ્પૃહાલવઃ ॥

અભ્યર્થિતો ઽપિ સુહૃદા સ્વાર્થહાનિં તુ માનવઃ
પણસ્યાર્ધાર્ધમાત્રે ઽપિ કરિષ્યતિ તદા દ્વિજાઃ ॥

સદા સપૌરુષં ચેતો ભાવિ વિપ્ર તદા કલૌ
ક્ષીરપ્રદાનસંબન્ધિ ભાતિ ગોષુ ચ ગૌરવમ્ ॥

અનાવૃષ્ટિભયાત્ પ્રાયઃ પ્રજાઃ ક્ષુદ્ભયકાતરાઃ
ભવિષ્યન્તિ તદા સર્વા ગગનાસક્તદૃષ્ટયઃ ॥

મૂલપર્ણફલાહારાસ્ તાપસા ઇવ માનવાઃ
આત્માનં ઘાતયિષ્યન્તિ તદાવૃષ્ટ્યાભિદુઃખિતાઃ ॥

દુર્ભિક્ષમ્ એવ સતતં સદા ક્લેશમ્ અનીશ્વરાઃ
પ્રાપ્સ્યન્તિ વ્યાહતસુખં પ્રમાદાન્ માનવાઃ કલૌ ॥

અસ્નાતભોજિનો નાગ્નિ દેવતાતિથિપૂજનમ્
કરિષ્યન્તિ કલૌ પ્રાપ્તે ન ચ પિણ્ડોદકક્રિયામ્ ॥

લોલુપા હ્રસ્વદેહાશ્ ચ બહ્વન્નાદનતત્પરાઃ
બહુપ્રજાલ્પભાગ્યાશ્ ચ ભવિષ્યન્તિ કલૌ સ્ત્રિયઃ ॥

ઉભાભ્યામ્ અથ પાણિભ્યાં શિરઃકણ્ડૂયનં સ્ત્રિયઃ
કુર્વત્યો ગુરુભર્તૄણામ્ આજ્ઞાં ભેત્સ્યન્ત્ય્ અનાવૃતાઃ ॥

સ્વપોષણપરાઃ ક્રુદ્ધા દેહસંસ્કારવર્જિતાઃ
પરુષાનૃતભાષિણ્યો ભવિષ્યન્તિ કલૌ સ્ત્રિયઃ ॥

દુઃશીલા દુષ્ટશીલેષુ કુર્વત્યઃ સતતં સ્પૃહામ્
અસદ્વૃત્તા ભવિષ્યન્તિ પુરુષેષુ કુલાઙ્ગનાઃ ॥

વેદાદાનં કરિષ્યન્તિ વડવાશ્ ચ તથાવ્રતાઃ
ગૃહસ્થાશ્ ચ ન હોષ્યન્તિ ન દાસ્યન્ત્ય્ ઉચિતાન્ય્ અપિ ॥

ભવેયુર્ વનવાસા વૈ ગ્રામ્યાહારપરિગ્રહાઃ
ભિક્ષવશ્ ચાપિ પુત્રા હિ સ્નેહસંબન્ધયન્ત્રકાઃ ॥

અરક્ષિતારો હર્તારઃ શુલ્કવ્યાજેન પાર્થિવાઃ
હારિણો જનવિત્તાનાં સંપ્રાપ્તે ચ કલૌ યુગે ॥

યો યો ઽશ્વરથનાગાઢ્યઃ સ સ રાજા ભવિષ્યતિ
યશ્ ચ યશ્ ચાબલઃ સર્વઃ સ સ ભૃત્યઃ કલૌ યુગે ॥

વૈશ્યાઃ કૃષિવણિજ્યાદિ સંત્યજ્ય નિજકર્મ યત્
શૂદ્રવૃત્ત્યા ભવિષ્યન્તિ કારુકર્મોપજીવિનઃ ॥

ભૈક્ષ્યવ્રતાસ્ તથા શૂદ્રાઃ પ્રવ્રજ્યાલિઙ્ગિનો ઽધમાઃ
પાખણ્ડસંશ્રયાં વૃત્તિમ્ આશ્રયિષ્યન્ત્ય્ અસંસ્કૃતાઃ ॥

દુર્ભિક્ષકરપીડાભિર્ અતીવોપદ્રુતા જનાઃ
ગોધૂમાન્નયવાન્નાદ્યાન્ દેશાન્ યાસ્યન્તિ દુઃખિતાઃ ॥

વેદમાર્ગે પ્રલીને ચ પાખણ્ડાઢ્યે તતો જને
અધર્મવૃદ્ધ્યા લોકાનામ્ અલ્પમ્ આયુર્ ભવિષ્યતિ ॥

અશાસ્ત્રવિહિતં ઘોરં તપ્યમાનેષુ વૈ તપઃ
નરેષુ નૃપદોષેણ બાલમૃત્યુર્ ભવિષ્યતિ ॥

ભવિત્રી યોષિતાં સૂતિઃ પઞ્ચષટ્સપ્તવાર્ષિકી
નવાષ્ટદશવર્ષાણાં મનુષ્યાણાં તથા કલૌ ॥

પલિતોદ્ગમશ્ ચ ભવિતા તદા દ્વાદશવાર્ષિકઃ
ન જીવિષ્યતિ વૈ કશ્ચિત્ કલૌ વર્ષાણિ વિંશતિમ્ ॥

અલ્પપ્રજ્ઞા વૃથાલિઙ્ગા દુષ્ટાન્તઃકરણાઃ કલૌ
યતસ્ તતો વિનશ્યન્તિ કાલેનાલ્પેન માનવાઃ ॥

યદા યદા હિ પાખણ્ડ વૃત્તિર્ અત્રોપલક્ષ્યતે
તદા તદા કલેર્ વૃદ્ધિર્ અનુમેયા વિચક્ષણૈઃ ॥

યદા યદા સતાં હાનિર્ વેદમાર્ગાનુસારિણામ્
તદા તદા કલેર્ વૃદ્ધિર્ અનુમેયા વિચક્ષણૈઃ ॥

પ્રારમ્ભાશ્ ચાવસીદન્તિ યદા ધર્મકૃતાં નૃણામ્
તદાનુમેયં પ્રાધાન્યં કલેર્ વિપ્રા વિચક્ષણૈઃ ॥

યદા યદા ન યજ્ઞાનામ્ ઈશ્વરઃ પુરુષોત્તમઃ
ઇજ્યતે પુરુષૈર્ યજ્ઞૈસ્ તદા જ્ઞેયં કલેર્ બલમ્ ॥

ન પ્રીતિર્ વેદવાદેષુ પાખણ્ડેષુ યદા રતિઃ
કલેર્ વૃદ્ધિસ્ તદા પ્રાજ્ઞૈર્ અનુમેયા દ્વિજોત્તમાઃ ॥

કલૌ જગત્પતિં વિષ્ણું સર્વસ્રષ્ટારમ્ ઈશ્વરમ્
નાર્ચયિષ્યન્તિ ભો વિપ્રાઃ પાખણ્ડોપહતા નરાઃ ॥

કિં દેવૈઃ કિં દ્વિજૈર્ વેદૈઃ કિં શૌચેનામ્બુજલ્પના
ઇત્ય્ એવં પ્રલપિષ્યન્તિ પાખણ્ડોપહતા નરાઃ ॥

અલ્પવૃષ્ટિશ્ ચ પર્જન્યઃ સ્વલ્પં સસ્યફલં તથા
ફલં તથાલ્પસારં ચ વિપ્રાઃ પ્રાપ્તે કલૌ યુગે ॥

જાનુપ્રાયાણિ વસ્ત્રાણિ શમીપ્રાયા મહીરુહાઃ
શૂદ્રપ્રાયાસ્ તથા વર્ણા ભવિષ્યન્તિ કલૌ યુગે ॥

અણુપ્રાયાણિ ધાન્યાનિ આજપ્રાયં તથા પયઃ
ભવિષ્યતિ કલૌ પ્રાપ્ત ઔશીરં ચાનુલેપનમ્ ॥

શ્વશ્રૂશ્વશુરભૂયિષ્ઠા ગુરવશ્ ચ નૃણાં કલૌ
શાલાદ્યાહારિભાર્યાશ્ ચ સુહૃદો મુનિસત્તમાઃ ॥

કસ્ય માતા પિતા કસ્ય યદા કર્માત્મકઃ પુમાન્
ઇતિ ચોદાહરિષ્યન્તિ શ્વશુરાનુગતા નરાઃ ॥

વાઙ્મનઃકાયજૈર્ દોષૈર્ અભિભૂતાઃ પુનઃ પુનઃ
નરાઃ પાપાન્ય્ અનુદિનં કરિષ્યન્ત્ય્ અલ્પમેધસઃ ॥

નિઃસત્યાનામ્ અશૌચાનાં નિર્હ્રીકાણાં તથા દ્વિજાઃ
યદ્ યદ્ દુઃખાય તત્ સર્વં કલિકાલે ભવિષ્યતિ ॥

નિઃસ્વાધ્યાયવષટ્કારે સ્વધાસ્વાહાવિવર્જિતે
તદા પ્રવિરલો વિપ્રઃ કશ્ચિલ્ લોકે ભવિષ્યતિ ॥

તત્રાલ્પેનૈવ કાલેન પુણ્યસ્કન્ધમ્ અનુત્તમમ્
કરોતિ યઃ કૃતયુગે ક્રિયતે તપસા હિ યઃ ॥

કસ્મિન્ કાલે ઽલ્પકો ધર્મો દદાતિ સુમહાફલમ્
વક્તુમ્ અર્હસ્ય્ અશેષેણ શ્રોતું વાઞ્છા પ્રવર્તતે ॥

ધન્યે કલૌ ભવેદ્ વિપ્રાસ્ ત્વ્ અલ્પક્લેશૈર્ મહત્ ફલમ્
તથા ભવેતાં સ્ત્રીશૂદ્રૌ ધન્યૌ ચાન્યન્ નિબોધત ॥

યત્ કૃતે દશભિર્ વર્ષૈસ્ ત્રેતાયાં હાયનેન તત્
દ્વાપરે તચ્ ચ માસેન અહોરાત્રેણ તત્ કલૌ ॥

તપસો બ્રહ્મચર્યસ્ય જપાદેશ્ ચ ફલં દ્વિજાઃ
પ્રાપ્નોતિ પુરુષસ્ તેન કલૌ સાધ્વ્ ઇતિ ભાષિતુમ્ ॥

ધ્યાયન્ કૃતે યજન્ યજ્ઞૈસ્ ત્રેતાયાં દ્વાપરે ઽર્ચયન્
યદ્ આપ્નોતિ તદ્ આપ્નોતિ કલૌ સંકીર્ત્ય કેશવમ્ ॥

ધર્મોત્કર્ષમ્ અતીવાત્ર પ્રાપ્નોતિ પુરુષઃ કલૌ
સ્વલ્પાયાસેન ધર્મજ્ઞાસ્ તેન તુષ્ટો ઽસ્મ્ય્ અહં કલૌ ॥

વ્રતચર્યાપરૈર્ ગ્રાહ્યા વેદાઃ પૂર્વં દ્વિજાતિભિઃ
તતસ્ તુ ધર્મસંપ્રાપ્તૈર્ યષ્ટવ્યં વિધિવદ્ ધનૈઃ ॥

વૃથા કથા વૃથા ભોજ્યં વૃથા સ્વં ચ દ્વિજન્મનામ્
પતનાય તથા ભાવ્યં તૈસ્ તુ સંયતિભિઃ સહ ॥

અસમ્યક્કરણે દોષાસ્ તેષાં સર્વેષુ વસ્તુષુ
ભોજ્યપેયાદિકં ચૈષાં નેચ્છાપ્રાપ્તિકરં દ્વિજાઃ ॥

પારતન્ત્ર્યાત્ સમસ્તેષુ તેષાં કાર્યેષુ વૈ તતઃ
લોકાન્ ક્લેશેન મહતા યજન્તિ વિનયાન્વિતાઃ ॥

દ્વિજશુશ્રૂષણેનૈવ પાકયજ્ઞાધિકારવાન્
નિજં જયતિ વૈ લોકં શૂદ્રો ધન્યતરસ્ તતઃ ॥

ભક્ષ્યાભક્ષ્યેષુ નાશાસ્તિ યેષાં પાપેષુ વા યતઃ
નિયમો મુનિશાર્દૂલાસ્ તેનાસૌ સાધ્વ્ ઇતીરિતમ્ ॥

સ્વધર્મસ્યાવિરોધેન નરૈર્ લભ્યં ધનં સદા
પ્રતિપાદનીયં પાત્રેષુ યષ્ટવ્યં ચ યથાવિધિ ॥

તસ્યાર્જને મહાન્ ક્લેશઃ પાલનેન દ્વિજોત્તમાઃ
તથા સદ્વિનિયોગાય વિજ્ઞેયં ગહનં નૃણામ્ ॥

એભિર્ અન્યૈસ્ તથા ક્લેશૈઃ પુરુષા દ્વિજસત્તમાઃ
નિજાઞ્ જયન્તિ વૈ લોકાન્ પ્રાજાપત્યાદિકાન્ ક્રમાત્ ॥

યોષિચ્ છુશ્રૂષણાદ્ ભર્તુઃ કર્મણા મનસા ગિરા
એતદ્ વિષયમ્ આપ્નોતિ તત્સાલોક્યં યતો દ્વિજાઃ ॥

નાતિક્લેશેન મહતા તાન્ એવ પુરુષો યથા
તૃતીયં વ્યાહૃતં તેન મયા સાધ્વ્ ઇતિ યોષિતઃ ॥

એતદ્ વઃ કથિતં વિપ્રા યન્નિમિત્તમ્ ઇહાગતાઃ
તત્ પૃચ્છધ્વં યથાકામમ્ અહં વક્ષ્યામિ વઃ સ્ફુટમ્ ॥

અલ્પેનૈવ પ્રયત્નેન ધર્મઃ સિધ્યતિ વૈ કલૌ
નરૈર્ આત્મગુણામ્ભોભિઃ ક્ષાલિતાખિલકિલ્બિષૈઃ ॥

શૂદ્રૈશ્ ચ દ્વિજશુશ્રૂષા તત્પરૈર્ મુનિસત્તમાઃ
તથા સ્ત્રીભિર્ અનાયાસાત્ પતિશુશ્રૂષયૈવ હિ ॥

તતસ્ ત્રિતયમ્ અપ્ય્ એતન્ મમ ધન્યતમં મતમ્
ધર્મસંરાધને ક્લેશો દ્વિજાતીનાં કૃતાદિષુ ॥

તથા સ્વલ્પેન તપસા સિદ્ધિં યાસ્યન્તિ માનવાઃ
ધન્યા ધર્મં ચરિષ્યન્તિ યુગાન્તે મુનિસત્તમાઃ ॥

ભવદ્ભિર્ યદ્ અભિપ્રેતં તદ્ એતત્ કથિતં મયા
અપૃષ્ટેનાપિ ધર્મજ્ઞાઃ કિમ્ અન્યત્ ક્રિયતાં દ્વિજાઃ ॥