બ્રહ્મ પુરાણ · અધ્યાય 228

એકાદશ્યામ્ ઉભે પક્ષે નિરાહારઃ સમાહિતઃ
સ્નાત્વા સમ્યગ્ વિધાનેન ધૌતવાસા જિતેન્દ્રિયઃ ॥

સંપૂજ્ય વિધિવદ્ વિષ્ણું શ્રદ્ધયા સુસમાહિતઃ
પુષ્પૈર્ ગન્ધૈસ્ તથા દીપૈર્ ધૂપૈર્ નૈવેદ્યકૈસ્ તથા ॥

ઉપહારૈર્ બહુવિધૈર્ જપ્યૈર્ હોમપ્રદક્ષિણૈઃ
સ્તોત્રૈર્ નાનાવિધૈર્ દિવ્યૈર્ ગીતવાદ્યૈર્ મનોહરૈઃ ॥

દણ્ડવત્પ્રણિપાતૈશ્ ચ જયશબ્દૈસ્ તથોત્તમૈઃ
એવં સંપૂજ્ય વિધિવદ્ રાત્રૌ કૃત્વા પ્રજાગરમ્ ॥

કથાં વા ગીતિકાં વિષ્ણોર્ ગાયન્ વિષ્ણુપરાયણઃ
યાતિ વિષ્ણોઃ પરં સ્થાનં નરો નાસ્ત્ય્ અત્ર સંશયઃ ॥

પ્રજાગરે ગીતિકાયાઃ ફલં વિષ્ણોર્ મહામુને
બ્રૂહિ તચ્ છ્રોતુમ્ ઇચ્છામઃ પરં કૌતૂહલં હિ નઃ ॥

શૃણુધ્વં મુનિશાર્દૂલાઃ પ્રવક્ષ્યામ્ય્ અનુપૂર્વશઃ
ગીતિકાયાઃ ફલં વિષ્ણોર્ જાગરે યદ્ ઉદાહૃતમ્ ॥

અવન્તી નામ નગરી બભૂવ ભુવિ વિશ્રુતા
તત્રાસ્તે ભગવાન્ વિષ્ણુઃ શઙ્ખચક્રગદાધરઃ ॥

તસ્યા નગર્યાઃ પર્યન્તે ચાણ્ડાલો ગીતિકોવિદઃ
સદ્વૃત્ત્યોત્પાદિતધનો ભૃત્યાનાં ભરણે રતઃ ॥

વિષ્ણુભક્તઃ સ ચાણ્ડાલો માસિ માસિ દૃઢવ્રતઃ
એકાદશ્યાં સમાગમ્ય સોપવાસો ઽથ ગાયતિ ॥

ગીતિકા વિષ્ણુનામાઙ્કાઃ પ્રાદુર્ભાવસમાશ્રિતાઃ
ગાન્ધારષડ્જનૈષાદ સ્વરપઞ્ચમધૈવતૈઃ ॥

રાત્રિજાગરણે વિષ્ણું ગાથાભિર્ ઉપગાયતિ
પ્રભાતે ચ પ્રણમ્યેશં દ્વાદશ્યાં ગૃહમ્ એત્ય ચ ॥

જામાતૃભાગિનેયાંશ્ ચ ભોજયિત્વા સકન્યકાઃ
તતઃ સપરિવારસ્ તુ પશ્ચાદ્ ભુઙ્ક્તે દ્વિજોત્તમાઃ ॥

એવં તસ્યાસતસ્ તત્ર કુર્વતો વિષ્ણુપ્રીણનમ્
ગીતિકાભિર્ વિચિત્રાભિર્ વયઃ પ્રતિગતં બહુ ॥

એકદા ચૈત્રમાસે તુ કૃષ્ણૈકાદશિગોચરે
વિષ્ણુશુશ્રૂષણાર્થાય યયૌ વનમ્ અનુત્તમમ્ ॥

વનજાતાનિ પુષ્પાણિ ગ્રહીતું ભક્તિતત્પરઃ
ક્ષિપ્રાતટે મહારણ્યે વિભીતકતરોર્ અધઃ ॥

દૃષ્ટઃ સ રાક્ષસેનાથ ગૃહીતશ્ ચાપિ ભક્ષિતુમ્
ચાણ્ડાલસ્ તમ્ અથોવાચ નાદ્ય ભક્ષ્યસ્ ત્વયા હ્ય્ અહમ્ ॥

પ્રાતર્ ભોક્ષ્યસિ કલ્યાણ સત્યમ્ એષ્યામ્ય્ અહં પુનઃ
અદ્ય કાર્યં મમ મહત્ તસ્માન્ મુઞ્ચસ્વ રાક્ષસ ॥

શ્વઃ સત્યેન સમેષ્યામિ તતઃ ખાદસિ મામ્ ઇતિ
વિષ્ણુશુશ્રૂષણાર્થાય રાત્રિજાગરણં મયા
કાર્યં ન વ્રતવિઘ્નં મે કર્તુમ્ અર્હસિ રાક્ષસ ॥

તં રાક્ષસઃ પ્રત્યુવાચ દશરાત્રમ્ અભોજનમ્
મમાભૂદ્ અદ્ય ચ ભવાન્ મયા લબ્ધો મતઙ્ગજ ॥

ન મોક્ષ્યે ભક્ષયિષ્યામિ ક્ષુધયા પીડિતો ભૃશમ્
નિશાચરવચઃ શ્રુત્વા માતઙ્ગસ્ તમ્ ઉવાચ હ
સાન્ત્વયઞ્ શ્લક્ષ્ણયા વાચા સ સત્યવચનૈર્ દૃઢૈઃ ॥

સત્યમૂલં જગત્ સર્વં બ્રહ્મરાક્ષસ તચ્ છૃણુ
સત્યેનાહં શપિષ્યામિ પુનરાગમનાય ચ ॥

આદિત્યશ્ ચન્દ્રમા વહ્નિર્ વાયુર્ ભૂર્ દ્યૌર્ જલં મનઃ
અહોરાત્રં યમઃ સંધ્યે દ્વે વિદુર્ નરચેષ્ટિતમ્ ॥

પરદારેષુ યત્ પાપં યત્ પરદ્રવ્યહારિષુ
યચ્ ચ બ્રહ્મહનઃ પાપં સુરાપે ગુરુતલ્પગે ॥

વન્ધ્યાપતેશ્ ચ યત્ પાપં યત્ પાપં વૃષલીપતેઃ
યચ્ ચ દેવલકે પાપં મત્સ્યમાંસાશિનશ્ ચ યત્ ॥

ક્રોડમાંસાશિનો યચ્ ચ કૂર્મમાંસાશિનશ્ ચ યત્
વૃથા માંસાશિનો યચ્ ચ પૃષ્ઠમાંસાશિનશ્ ચ યત્ ॥

કૃતઘ્ને મિત્રઘાતકે યત્ પાપં દિધિષૂપતૌ
સૂતકસ્ય ચ યત્ પાપં યત્ પાપં ક્રૂરકર્મણઃ ॥

કૃપણસ્ય ચ યત્ પાપં યચ્ ચ વન્ધ્યાતિથેર્ અપિ
અમાવાસ્યાષ્ટમી ષષ્ઠી કૃષ્ણશુક્લચતુર્દશી ॥

તાસુ યદ્ ગમનાત્ પાપં યદ્ વિપ્રો વ્રજતિ સ્ત્રિયમ્
રજસ્વલાં તથા પશ્ચાચ્ છ્રાદ્ધં કૃત્વા સ્ત્રિયં વ્રજેત્ ॥

સર્વસ્વસ્નાતભોજ્યાનાં યત્ પાપં મલભોજને
મિત્રભાર્યાં ગચ્છતાં ચ યત્ પાપં પિશુનસ્ય ચ ॥

દમ્ભમાયાનુરક્તે ચ યત્ પાપં મધુઘાતિનઃ
બ્રાહ્મણસ્ય પ્રતિશ્રુત્ય યત્ પાપં તદયચ્છતઃ ॥

યચ્ ચ કન્યાનૃતે પાપં યચ્ ચ ગોશ્વતરાનૃતે
સ્ત્રીબાલહન્તુર્ યત્ પાપં યચ્ ચ મિથ્યાભિભાષિણઃ ॥

દેવવેદદ્વિજનૃપ પુત્રમિત્રસતીસ્ત્રિયઃ
યચ્ ચ નિન્દયતાં પાપં ગુરુમિથ્યાપચારતઃ ॥

અગ્નિત્યાગિષુ યત્ પાપમ્ અગ્નિદાયિષુ યદ્ વને
ગૃહેષ્ટ્યા પાતકે યચ્ ચ યદ્ ગોઘ્ને યદ્ દ્વિજાધમે ॥

યત્ પાપં પરિવિત્તે ચ યત્ પાપં પરિવેદિનઃ
તયોર્ દાતૃગ્રહીત્રોશ્ ચ યત્ પાપં ભ્રૂણઘાતિનઃ ॥

કિં ચાત્ર બહુભિઃ પ્રોક્તૈઃ શપથૈસ્ તવ રાક્ષસ
શ્રૂયતાં શપથં ભીમં દુર્વાચ્યમ્ અપિ કથ્યતે ॥

સ્વકન્યાજીવિનઃ પાપં ગૂઢસત્યેન સાક્ષિણઃ
અયાજ્યયાજકે ષણ્ઢે યત્ પાપં શ્રવણે ઽધમે ॥

પ્રવ્રજ્યાવસિતે યચ્ ચ બ્રહ્મચારિણિ કામુકે
એતૈસ્ તુ પાપૈર્ લિપ્યે ઽહં યદિ નૈષ્યામિ તે ઽન્તિકમ્ ॥

માતઙ્ગવચનં શ્રુત્વા વિસ્મિતો બ્રહ્મરાક્ષસઃ
પ્રાહ ગચ્છસ્વ સત્યેન સમયં ચૈવ પાલય ॥

ઇત્ય્ ઉક્તઃ કુણપાશેન શ્વપાકઃ કુસુમાનિ તુ
સમાદાયાગમચ્ ચૈવ વિષ્ણોઃ સ નિલયં ગતઃ ॥

તાનિ પ્રાદાદ્ બ્રાહ્મણાય સો ઽપિ પ્રક્ષાલ્ય ચામ્ભસા
વિષ્ણુમ્ અભ્યર્ચ્ય નિલયં જગામ સ તપોધનાઃ ॥

સો ઽપિ માતઙ્ગદાયાદઃ સોપવાસસ્ તુ તાં નિશામ્
ગાયન્ હિ બાહ્યભૂમિષ્ઠઃ પ્રજાગરમ્ ઉપાકરોત્ ॥

પ્રભાતાયાં તુ શર્વર્યાં સ્નાત્વા દેવં નમસ્ય ચ
સત્યં સ સમયં કર્તું પ્રતસ્થે યત્ર રાક્ષસઃ ॥

તં વ્રજન્તં પથિ નરઃ પ્રાહ ભદ્ર ક્વ ગચ્છસિ
સ તથાકથયત્ સર્વં સો ઽપ્ય્ એનં પુનર્ અબ્રવીત્ ॥

ધર્માર્થકામમોક્ષાણાં શરીરં સાધનં યતઃ
મહતા તુ પ્રયત્નેન શરીરં પાલયેદ્ બુધઃ ॥

જીવધર્માર્થસુખં નરસ્ તથાપ્નોતિ મોક્ષગતિમ્ અગ્ર્યામ્
જીવન્ કીર્તિમ્ ઉપૈતિ ચ ભવતિ મૃતસ્ય કા કથા લોકે

માતઙ્ગસ્ તદ્ વચઃ શ્રુત્વા પ્રત્યુવાચાથ હેતુમત્ ॥

ભદ્ર સત્યં પુરસ્કૃત્ય ગચ્છામિ શપથાઃ કૃતાઃ ॥

તં ભૂયઃ પ્રત્યુવાચાથ કિમ્ એવં મૂઢધીર્ ભવાન્
કિં ન શ્રુતં ત્વયા સાધો મનુના યદ્ ઉદીરિતમ્ ॥

ગોસ્ત્રીદ્વિજાનાં પરિરક્ષણાર્થં વિવાહકાલે સુરતપ્રસઙ્ગે
પ્રાણાત્યયે સર્વધનાપહારે પઞ્ચાનૃતાન્ય્ આહુર્ અપાતકાનિ

ધર્મવાક્યં ન ચ સ્ત્રીષુ ન વિવાહે તથા રિપૌ
વઞ્ચને ચાર્થહાનૌ ચ સ્વનાશે ઽનૃતકે તથા
એવં તદ્ વાક્યમ્ આકર્ણ્ય માતઙ્ગઃ પ્રત્યુવાચ હ ॥

મૈવં વદસ્વ ભદ્રં તે સત્યં લોકેષુ પૂજ્યતે
સત્યેનાવાપ્યતે સૌખ્યં યત્ કિંચિજ્ જગતીગતમ્ ॥

સત્યેનાર્કઃ પ્રતપતિ સત્યેનાપો રસાત્મિકાઃ
જ્વલત્ય્ અગ્નિશ્ ચ સત્યેન વાતિ સત્યેન મારુતઃ ॥

ધર્માર્થકામસંપ્રાપ્તિર્ મોક્ષપ્રાપ્તિશ્ ચ દુર્લભા
સત્યેન જાયતે પુંસાં તસ્માત્ સત્યં ન સંત્યજેત્ ॥

સત્યં બ્રહ્મ પરં લોકે સત્યં યજ્ઞેષુ ચોત્તમમ્
સત્યં સ્વર્ગસમાયાતં તસ્માત્ સત્યં ન સંત્યજેત્ ॥

ઇત્ય્ ઉક્ત્વા સો ઽથ માતઙ્ગસ્ તં પ્રક્ષિપ્ય નરોત્તમમ્
જગામ તત્ર યત્રાસ્તે પ્રાણિહા બ્રહ્મરાક્ષસઃ ॥

તમ્ આગતં સમીક્ષ્યાસૌ ચાણ્ડાલં બ્રહ્મરાક્ષસઃ
વિસ્મયોત્ફુલ્લનયનઃ શિરઃકમ્પં તમ્ અબ્રવીત્ ॥

સાધુ સાધુ મહાભાગ સત્યવાક્યાનુપાલક
ન માતઙ્ગમ્ અહં મન્યે ભવન્તં સત્યલક્ષણમ્ ॥

કર્મણાનેન મન્યે ત્વાં બ્રાહ્મણં શુચિમ્ અવ્યયમ્
યત્ કિંચિત્ ત્વાં ભદ્રમુખં પ્રવક્ષ્યે ધર્મસંશ્રયમ્
કિં તત્ર ભવતા રાત્રૌ કૃતં વિષ્ણુગૃહે વદ ॥

તમ્ અભ્યુવાચ માતઙ્ગઃ શૃણુ વિષ્ણુગૃહે મયા
યત્ કૃતં રજનીભાગે યથાતથ્યં વદામિ તે ॥

વિષ્ણોર્ દેવકુલસ્યાધઃ સ્થિતેનાનમ્રમૂર્તિના
પ્રજાગરઃ કૃતો રાત્રૌ ગાયતા વિષ્ણુગીતિકામ્ ॥

તં બ્રહ્મરાક્ષસઃ પ્રાહ કિયન્તં કાલમ્ ઉચ્યતામ્
પ્રજાગરો વિષ્ણુગૃહે કૃતં ભક્તિમતા વદ ॥

તમ્ અભ્યુવાચ પ્રહસન્ વિંશત્ય્ અબ્દાનિ રાક્ષસ
એકાદશ્યાં માસિ માસિ કૃતસ્ તત્ર પ્રજાગરઃ
માતઙ્ગવચનં શ્રુત્વા પ્રોવાચ બ્રહ્મરાક્ષસઃ ॥

યદ્ અદ્ય ત્વાં પ્રવક્ષ્યામિ તદ્ ભવાન્ વક્તુમ્ અર્હતિ
એકરાત્રિકૃતં સાધો મમ દેહિ પ્રજાગરમ્ ॥

એવં ત્વાં મોક્ષયિષ્યામિ મોક્ષયિષ્યામિ નાન્યથા
ત્રિઃ સત્યેન મહાભાગ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા વિરરામ હ ॥

માતઙ્ગસ્ તમ્ ઉવાચાથ મયાત્મા તે નિશાચર
નિવેદિતઃ કિમ્ ઉક્તેન ખાદસ્વ સ્વેચ્છયાપિ મામ્ ॥

તમ્ આહ રાક્ષસો ભૂયો યામદ્વયપ્રજાગરમ્
સગીતં મે પ્રયચ્છસ્વ કૃપાં કર્તું ત્વમ્ અર્હસિ ॥

માતઙ્ગો રાક્ષસં પ્રાહ કિમ્ અસંબદ્ધમ્ ઉચ્યતે
ખાદસ્વ સ્વેચ્છયા માં ત્વં ન પ્રદાસ્યે પ્રજાગરમ્
માતઙ્ગવચનં શ્રુત્વા પ્રાહ તં બ્રહ્મરાક્ષસઃ ॥

કો હિ દુષ્ટમતિર્ મન્દો ભવન્તં દ્રષ્ટુમ્ ઉત્સહેત્
ધર્ષયિતું પીડયિતું રક્ષિતં ધર્મકર્મણા ॥

દીનસ્ય પાપગ્રસ્તસ્ય વિષયૈર્ મોહિતસ્ય ચ
નરકાર્તસ્ય મૂઢસ્ય સાધવઃ સ્યુર્ દયાન્વિતાઃ ॥

તન્ મમ ત્વં મહાભાગ કૃપાં કૃત્વા પ્રજાગરમ્
યામસ્યૈકસ્ય મે દેહિ ગચ્છ વા નિલયં સ્વકમ્ ॥

તં પુનઃ પ્રાહ ચાણ્ડાલો ન યાસ્યામિ નિજં ગૃહમ્
ન ચાપિ તવ દાસ્યામિ કથંચિદ્ યામજાગરમ્
તં પ્રહસ્યાથ ચાણ્ડાલં પ્રોવાચ બ્રહ્મરાક્ષસઃ ॥

રાત્ર્યવસાને યા ગીતા ગીતિકા કૌતુકાશ્રયા
તસ્યાઃ ફલં પ્રયચ્છસ્વ ત્રાહિ પાપાત્ સમુદ્ધર ॥

એવમ્ ઉચ્ચારિતે તેન માતઙ્ગસ્ તમ્ ઉવાચ હ ॥

કિં પૂર્વં ભવતા કર્મ વિકૃતં કૃતમ્ અઞ્જસા
યેન ત્વં દોષજાતેન સંભૂતો બ્રહ્મરાક્ષસઃ ॥

તસ્ય તદ્ વાક્યમ્ આકર્ણ્ય માતઙ્ગં બ્રહ્મરાક્ષસઃ
પ્રોવાચ દુઃખસંતપ્તઃ સંસ્મૃત્ય સ્વકૃતં કૃતમ્ ॥

શ્રૂયતાં યો ઽહમ્ આસં વૈ પૂર્વં યચ્ ચ મયા કૃતમ્
યસ્મિન્ કૃતે પાપયોનિં ગતવાન્ અસ્મિ રાક્ષસીમ્ ॥

સોમશર્મ ઇતિ ખ્યાતઃ પૂર્વમ્ આસમ્ અહં દ્વિજઃ
પુત્રો ઽધ્યયનશીલસ્ય દેવશર્મસ્ય યજ્વનઃ ॥

કસ્યચિદ્ યજમાનસ્ય સૂત્રમન્ત્રબહિષ્કૃતઃ
નૃપસ્ય કર્મસક્તેન યૂપકર્મસુનિષ્ઠિતઃ ॥

આગ્નીધ્રં ચાકરોદ્ યજ્ઞે લોભમોહપ્રપીડિતઃ
તસ્મિન્ પરિસમાપ્તે તુ મૌર્ખ્યાદ્ દમ્ભમ્ અનુષ્ઠિતઃ ॥

યષ્ટુમ્ આરબ્ધવાન્ અસ્મિ દ્વાદશાહં મહાક્રતુમ્
પ્રવર્તમાને તસ્મિંસ્ તુ કુક્ષિશૂલો ઽભવન્ મમ ॥

સંપૂર્ણે દશરાત્રે તુ ન સમાપ્તે તથા ક્રતૌ
વિરૂપાક્ષસ્ય દીયન્ત્યામ્ આહુત્યાં રાક્ષસે ક્ષણે ॥

મૃતો ઽહં તેન દોષેણ સંભૂતો બ્રહ્મરાક્ષસઃ
મૂર્ખેણ મન્ત્રહીનેન સૂત્રસ્વરવિવર્જિતમ્ ॥

અજાનતા યજ્ઞવિદ્યાં યદ્ ઇષ્ટં યાજિતં ચ યત્
તેન કર્મવિપાકેન સંભૂતો બ્રહ્મરાક્ષસઃ ॥

તન્ માં પાપમહામ્ભોધૌ નિમગ્નં ત્વં સમુદ્ધર
પ્રજાગરે ગીતિકૈકાં પશ્ચિમાં દાતુમ્ અર્હસિ ॥

તમ્ ઉવાચાથ ચાણ્ડાલો યદિ પ્રાણિવધાદ્ ભવાન્
નિવૃત્તિં કુરુતે દદ્યાં તતઃ પશ્ચિમગીતિકામ્ ॥

બાઢમ્ ઇત્ય્ અવદત્ સો ઽપિ માતઙ્ગો ઽપિ દદૌ તદા
ગીતિકાફલમ્ આમન્ત્ર્ય મુહૂર્તાર્ધપ્રજાગરમ્ ॥

તસ્મિન્ ગીતિફલે દત્તે માતઙ્ગં બ્રહ્મરાક્ષસઃ
પ્રણમ્ય પ્રયયૌ હૃષ્ટસ્ તીર્થવર્યં પૃથૂદકમ્ ॥

તત્રાનશનસંકલ્પં કૃત્વા પ્રાણાઞ્ જહૌ દ્વિજાઃ
રાક્ષસત્વાદ્ વિનિર્મુક્તો ગીતિકાફલબૃંહિતઃ ॥

પૃથૂદકપ્રભાવાચ્ ચ બ્રહ્મલોકં ચ દુર્લભમ્
દશ વર્ષસહસ્રાણિ નિરાતઙ્કો ઽવસત્ તતઃ ॥

તસ્યાન્તે બ્રાહ્મણો જાતો બભૂવ સ્મૃતિમાન્ વશી
તસ્યાહં ચરિતં ભૂયઃ કથયિષ્યામિ ભો દ્વિજાઃ ॥

માતઙ્ગસ્ય કથાશેષં શૃણુધ્વં ગદતો મમ
રાક્ષસે તુ ગતે ધીમાન્ ગૃહમ્ એત્ય યતાત્મવાન્ ॥

તદ્વિપ્રચરિતં સ્મૃત્વા નિર્વિણ્ણઃ શુચિર્ અપ્ય્ અસૌ
પુત્રેષુ ભાર્યાં નિક્ષિપ્ય દદૌ ભૂમ્યાઃ પ્રદક્ષિણામ્ ॥

કોકામુખાત્ સમારભ્ય યાવદ્ વૈ સ્કન્દદર્શનમ્
દૃષ્ટ્વા સ્કન્દં યયૌ ધારા ચક્રે ચાપિ પ્રદક્ષિણમ્ ॥

તતો ઽદ્રિવરમ્ આગમ્ય વિન્ધ્યમ્ ઉચ્ચશિલોચ્ચયમ્
પાપપ્રમોચનં તીર્થમ્ આસસાદ સ તુ દ્વિજાઃ ॥

સ્નાનં પાપહરં ચક્રે સ તુ ચાણ્ડાલવંશજઃ
વિમુક્તપાપઃ સસ્માર પૂર્વજાતીર્ અનેકશઃ ॥

સ પૂર્વજન્મન્ય્ અભવદ્ ભિક્ષુઃ સંયતવાઙ્મનાઃ
યતકાયશ્ ચ મતિમાન્ વેદવેદાઙ્ગપારગઃ ॥

એકદા ગોષુ નગરાદ્ ધ્રિયમાણાસુ તસ્કરૈઃ
ભિક્ષાવધૂતા રજસા મુક્તા તેનાથ ભિક્ષુણા ॥

સ તેનાધર્મદોષેણ ચાણ્ડાલીં યોનિમ્ આગતઃ
પાપપ્રમોચને સ્નાતઃ સ મૃતો નર્મદાતટે ॥

મૂર્ખો ઽભૂદ્ બ્રાહ્મણવરો વારાણસ્યાં ચ ભો દ્વિજાઃ
તત્રાસ્ય વસતો ઽબ્દૈસ્ તુ ત્રિંશદ્ભિઃ સિદ્ધપૂરુષઃ ॥

વિરૂપરૂપી બભ્રામ યોગમાલાબલાન્વિતઃ
તં દૃષ્ટ્વા સોપહાસાર્થમ્ અભિવાદ્યાભ્યુવાચ હ ॥

કુશલં સિદ્ધપુરુષં કુતસ્ ત્વ્ આગમ્યતે ત્વયા ॥

એવં સંભાષિતસ્ તેન જ્ઞાતો ઽહમ્ ઇતિ ચિન્ત્ય તુ
પ્રત્યુવાચાથ વન્દ્યસ્ તં સ્વર્ગલોકાદ્ ઉપાગતઃ ॥

તં સિદ્ધં પ્રાહ મૂર્ખો ઽસૌ કિં ત્વં વેત્સિ ત્રિવિષ્ટપે
નારાયણોરુપ્રભવામ્ ઉર્વશીમ્ અપ્સરોવરામ્ ॥

સિદ્ધસ્ તમ્ આહ તાં વેદ્મિ શક્રચામરધારિણીમ્
સ્વર્ગસ્યાભરણં મુખ્યમ્ ઉર્વશીં સાધુસંભવામ્ ॥

વિપ્રઃ સિદ્ધમ્ ઉવાચાથ ઋજુમાર્ગવિવર્જિતઃ
તન્ મિત્ર મત્કૃતે વાર્ત્તામ્ ઉર્વશ્યા ભવતાદરાત્ ॥

કથનીયા યચ્ ચ સા તે બ્રૂયાદ્ આખ્યાસ્યતે ભવાન્
બાઢમ્ ઇત્ય્ અબ્રવીત્ સિદ્ધઃ સો ઽપિ વિપ્રો મુદાન્વિતઃ ॥

બભૂવ સિદ્ધો ઽપિ યયૌ મેરુપૃષ્ઠં સુરાલયમ્
સમેત્ય ચોર્વશીં પ્રાહ યદ્ ઉક્તો ઽસૌ દ્વિજેન તુ ॥

સા પ્રાહ તં સિદ્ધવરં નાહં કાશિપતિં દ્વિજમ્
જાનામિ સત્યમ્ ઉક્તં તે ન ચેતસિ મમ સ્થિતમ્ ॥

ઇત્ય્ ઉક્તઃ પ્રયયૌ સો ઽપિ કાલેન બહુના પુનઃ
વારાણસીં યયૌ સિદ્ધો દૃષ્ટો મૂર્ખેણ વૈ પુનઃ ॥

દૃષ્ટઃ પૃષ્ટઃ કિલ ભૂયઃ કિમ્ આહોરુભવા તવ
સિદ્ધો ઽબ્રવીન્ ન જાનામિ મામ્ ઉવાચોર્વશી સ્વયમ્ ॥

સિદ્ધવાક્યં તતઃ શ્રુત્વા સ્મિતભિન્નૌષ્ઠસંપુટઃ
પુનઃ પ્રાહ કથં વેત્સીત્ય્ એવં વાચ્યા ત્વયોર્વશી ॥

બાઢમ્ એવં કરિષ્યામીત્ય્ ઉક્ત્વા સિદ્ધો દિવં ગતઃ
દદર્શ શક્રભવનાન્ નિષ્ક્રામન્તીમ્ અથોર્વશીમ્ ॥

પ્રોવાચ તાં સિદ્ધવરઃ સા ચ તં સિદ્ધમ્ અબ્રવીત્
નિયમં કંચિદ્ અપિ હિ કરોતુ દ્વિજસત્તમઃ ॥

યેનાહં કર્મણા સિદ્ધ તં જાનામિ ન ચાન્યથા
તદ્ ઉર્વશીવચો ઽભ્યેત્ય તસ્મૈ મૂર્ખદ્વિજાય તુ ॥

કથયામ્ આસ સિદ્ધસ્ તુ સો ઽપીમં નિયમં જગૌ
તવાગ્રે સિદ્ધપુરુષ નિયમો ઽયં કૃતો મયા ॥

ન ભોક્ષ્યે ઽદ્યપ્રભૃતિ વૈ શકટં સત્યમ્ ઈરિતમ્
ઇત્ય્ ઉક્તઃ પ્રયયૌ સિદ્ધઃ સ્વર્ગે દૃષ્ટ્વોર્વશીમ્ અથ ॥

પ્રાહાસૌ શકટં ભોક્ષ્યે નાદ્યપ્રભૃતિ કર્હિચિત્
તં સિદ્ધમ્ ઉર્વશી પ્રાહ જ્ઞાતો ઽસૌ સાંપ્રતં મયા ॥

નિયમગ્રહણાદ્ એવ મૂર્ખો મામ્ ઉપહાસકઃ
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા પ્રયયૌ શીઘ્રં વાસં નારાયણાત્મજા ॥

સિદ્ધો ઽપિ વિચચારાસૌ કામચારી મહીતલમ્
ઉર્વશ્ય્ અપિ વરારોહા ગત્વા વારાણસીં પુરીમ્ ॥

મત્સ્યોદરીજલે સ્નાનં ચક્રે દિવ્યવપુર્ધરા
અથાસાવ્ અપિ મૂર્ખસ્ તુ નદીં મત્સ્યોદરીં મુને ॥

જગામાથ દદર્શાસૌ સ્નાયમાનામ્ અથોર્વશીમ્
તાં દૃષ્ટ્વા વવૃધે ઽથાસ્ય મન્મથઃ ક્ષોભકૃદ્ દૃઢમ્ ॥

ચકાર મૂર્ખશ્ ચેષ્ટાશ્ ચ તં વિવેદોર્વશી સ્વયમ્
તં મૂર્ખં સિદ્ધગદિતં જ્ઞાત્વા સસ્મિતમ્ આહ તમ્ ॥

કિમ્ ઇચ્છસિ મહાભાગ મત્તઃ શીઘ્રમ્ ઇહોચ્યતામ્
કરિષ્યામિ વચસ્ તુભ્યં ત્વં વિશ્રબ્ધં કરિષ્યસિ ॥

આત્મપ્રદાનેન મમ પ્રાણાન્ રક્ષ શુચિસ્મિતે ॥

તં પ્રાહાથોર્વશી વિપ્રં નિયમસ્થાસ્મિ સાંપ્રતમ્
ત્વં તિષ્ઠસ્વ ક્ષણમ્ અથ પ્રતીક્ષસ્વાગતં મમ ॥

સ્થિતો ઽસ્મીત્ય્ અબ્રવીદ્ વિપ્રઃ સાપિ સ્વર્ગં જગામ હ
માસમાત્રેણ સાયાતા દદર્શ તં કૃશં દ્વિજમ્ ॥

સ્થિતં માસં નદીતીરે નિરાહારં સુરાઙ્ગના
તં દૃષ્ટ્વા નિશ્ચયયુતં ભૂત્વા વૃદ્ધવપુસ્ તતઃ ॥

સા ચકાર નદીતીરે શકટં શર્કરાવૃતમ્
ઘૃતેન મધુના ચૈવ નદીં મત્સ્યોદરીં ગતા ॥

સ્નાત્વાથ ભૂમૌ વસન્તી શકટં ચ યથાર્થતઃ
તં બ્રાહ્મણં સમાહૂય વાક્યમ્ આહ સુલોચના ॥

મયા તીવ્રં વ્રતં વિપ્ર ચીર્ણં સૌભાગ્યકારણાત્
વ્રતાન્તે નિષ્કૃતિં દદ્યાં પ્રતિગૃહ્ણીષ્વ ભો દ્વિજ ॥

સ પ્રાહ કિમ્ ઇદં લોકે દીયતે શર્કરાવૃતમ્
ક્ષુત્ક્ષામકણ્ઠઃ પૃચ્છામિ સાધુ ભદ્રે સમીરય ॥

સા પ્રાહ શકટો વિપ્ર શર્કરાપિષ્ટસંયુતઃ
ઇમં ત્વં સમુપાદાય પ્રાણં તર્પય મા ચિરમ્ ॥

સ તચ્ છ્રુત્વાથ સંસ્મૃત્ય ક્ષુધયા પીડિતો ઽપિ સન્
પ્રાહ ભદ્રે ન ગૃહ્ણામિ નિયમો હિ કૃતો મયા ॥

પુરતઃ સિદ્ધવર્ગસ્ય ન ભોક્ષ્યે શકટં ત્વ્ ઇતિ
પરિજ્ઞાનાર્થમ્ ઉર્વશ્યા દદસ્વાન્યસ્ય કસ્યચિત્ ॥

સાબ્રવીન્ નિયમો ભદ્ર કૃતઃ કાષ્ઠમયે ત્વયા
નાસૌ કાષ્ઠમયો ભુઙ્ક્ષ્વ ક્ષુધયા ચાતિપીડિતઃ ॥

તાં બ્રાહ્મણઃ પ્રત્યુવાચ ન મયા તદ્ વિશેષણમ્
કૃતં ભદ્રે ઽથ નિયમઃ સામાન્યેનૈવ મે કૃતઃ ॥

તં ભૂયઃ પ્રાહ સા તન્વી ન ચેદ્ ભોક્ષ્યસિ બ્રાહ્મણ
ગૃહં ગૃહીત્વા ગચ્છસ્વ કુટુમ્બં તવ ભોક્ષ્યતિ ॥

સ તામ્ ઉવાચ સુદતિ ન તાવદ્ યામિ મન્દિરમ્
ઇહાયાતા વરારોહા ત્રૈલોક્યે ઽપ્ય્ અધિકા ગુણૈઃ ॥

સા મયા મદનાર્તેન પ્રાર્થિતાશ્વાસિતસ્ તયા
સ્થીયતાં ક્ષણમ્ ઇત્ય્ એવં સ્થાસ્યામીતિ મયોદિતમ્ ॥

માસમાત્રં ગતાયાસ્ તુ તસ્યા ભદ્રે સ્થિતસ્ય ચ
મમ સત્યાનુરક્તસ્ય સંગમાય ધૃતવ્રતે ॥

તસ્ય સા વચનં શ્રુત્વા કૃત્વા સ્વં રૂપમ્ ઉત્તમમ્
વિહસ્ય ભાવગમ્ભીરમ્ ઉર્વશી પ્રાહ તં દ્વિજમ્ ॥

સાધુ સત્યં ત્વયા વિપ્ર વ્રતં નિષ્ઠિતચેતસા
નિષ્પાદિતં હઠાદ્ એવ મમ દર્શનમ્ ઇચ્છતા ॥

અહમ્ એવોર્વશી વિપ્ર ત્વાં જિજ્ઞાસાર્થમ્ આગતા
પરીક્ષિતો નિશ્ચિતવાન્ ભવાન્ સત્યતપા ઋષિઃ ॥

ગચ્છ શૂકરવોદ્દેશં રૂપતીર્થેતિ વિશ્રુતમ્
સિદ્ધિં યાસ્યસિ વિપ્રેન્દ્ર તતસ્ ત્વં મામ્ અવાપ્સ્યસિ ॥

ઇત્ય્ ઉક્ત્વા દિવમ્ ઉત્પત્ય સા જગામોર્વશી દ્વિજાઃ
સ ચ સત્યતપા વિપ્રો રૂપતીર્થં જગામ હ ॥

તત્ર શાન્તિપરો ભૂત્વા નિયમવ્રતધૃક્ શુચિઃ
દેહોત્સર્ગે જગામાસૌ ગાન્ધર્વં લોકમ્ ઉત્તમમ્ ॥

તત્ર મન્વન્તરશતં ભોગાન્ ભુક્ત્વા યથાર્થતઃ
બભૂવ સુકુલે રાજા પ્રજારઞ્જનતત્પરઃ ॥

સ યજ્વા વિવિધૈર્ યજ્ઞૈઃ સમાપ્તવરદક્ષિણૈઃ
પુત્રેષુ રાજ્યં નિક્ષિપ્ય યયૌ શૌકરવં પુનઃ ॥

રૂપતીર્થે મૃતો ભૂયઃ શક્રલોકમ્ ઉપાગતઃ
તત્ર મન્વન્તરશતં ભોગાન્ ભુક્ત્વા તતશ્ ચ્યુતઃ ॥

પ્રતિષ્ઠાને પુરવરે બુધપુત્રઃ પુરૂરવાઃ
બભૂવ તત્ર ચોર્વશ્યાઃ સંગમાય તપોધનાઃ ॥

એવં પુરા સત્યતપા દ્વિજાતિસ્ તીર્થે પ્રસિદ્ધે સ હિ રૂપસંજ્ઞે
આરાધ્ય જન્મન્ય્ અથ ચાર્ચ્ય વિષ્ણુમ્ અવાપ્ય ભોગાન્ અથ મુક્તિમ્ એતિ