બ્રહ્મ પુરાણ · અધ્યાય 224

ભગવન્ સર્વભૂતેશ સુરાસુરનમસ્કૃત
ધર્માધર્મે નૃણાં દેવ બ્રૂહિ મે સંશયં વિભો ॥

કર્મણા મનસા વાચા ત્રિવિધૈર્ દેહિનઃ સદા
બધ્યન્તે બન્ધનૈઃ કૈર્ વા મુચ્યન્તે વા કથં વદ ॥

કેન શીલેન વૈ દેવ કર્મણા કીદૃશેન વા
સમાચારૈર્ ગુણૈઃ કૈર્ વા સ્વર્ગં યાન્તીહ માનવાઃ ॥

દેવિ ધર્માર્થતત્ત્વજ્ઞે ધર્મનિત્યે ઉમે સદા
સર્વપ્રાણિહિતઃ પ્રશ્નઃ શ્રૂયતાં બુદ્ધિવર્ધનઃ ॥

સત્યધર્મરતાઃ શાન્તાઃ સર્વલિઙ્ગવિવર્જિતાઃ
નાધર્મેણ ન ધર્મેણ બધ્યન્તે છિન્નસંશયાઃ ॥

પ્રલયોત્પત્તિતત્ત્વજ્ઞાઃ સર્વજ્ઞાઃ સર્વદર્શિનઃ
વીતરાગા વિમુચ્યન્તે પુરુષાઃ કર્મબન્ધનૈઃ ॥

કર્મણા મનસા વાચા યે ન હિંસન્તિ કિંચન
યે ન મજ્જન્તિ કસ્મિંશ્ચિત્ તે ન બધ્નન્તિ કર્મભિઃ ॥

પ્રાણાતિપાતાદ્ વિરતાઃ શીલવન્તો દયાન્વિતાઃ
તુલ્યદ્વેષ્યપ્રિયા દાન્તા મુચ્યન્તે કર્મબન્ધનૈઃ ॥

સર્વભૂતદયાવન્તો વિશ્વાસ્યાઃ સર્વજન્તુષુ
ત્યક્તહિંસ્રસમાચારાસ્ તે નરાઃ સ્વર્ગગામિનઃ ॥

પરસ્વનિર્મમા નિત્યં પરદારવિવર્જિકાઃ
ધર્મલબ્ધાર્થભોક્તારસ્ તે નરાઃ સ્વર્ગગામિનઃ ॥

માતૃવત્ સ્વસૃવચ્ ચૈવ નિત્યં દુહિતૃવચ્ ચ યે
પરદારેષુ વર્તન્તે તે નરાઃ સ્વર્ગગામિનઃ ॥

સ્વદારનિરતા યે ચ ઋતુકાલાભિગામિનઃ
અગ્રામ્યસુખભોગાશ્ ચ તે નરાઃ સ્વર્ગગામિનઃ ॥

સ્તૈન્યાન્ નિવૃત્તાઃ સતતં સંતુષ્ટાઃ સ્વધનેન ચ
સ્વભાગ્યાન્ય્ ઉપજીવન્તિ તે નરાઃ સ્વર્ગગામિનઃ ॥

પરદારેષુ યે નિત્યં ચારિત્રાવૃતલોચનાઃ
જિતેન્દ્રિયાઃ શીલપરાસ્ તે નરાઃ સ્વર્ગગામિનઃ ॥

એષ દૈવકૃતો માર્ગઃ સેવિતવ્યઃ સદા નરૈઃ
અકષાયકૃતશ્ ચૈવ માર્ગઃ સેવ્યઃ સદા બુધૈઃ ॥

અવૃથાપકૃતશ્ ચૈવ માર્ગઃ સેવ્યઃ સદા બુધૈઃ
દાનકર્મતપોયુક્તઃ શીલશૌચદયાત્મકઃ
સ્વર્ગમાર્ગમ્ અભીપ્સદ્ભિર્ ન સેવ્યસ્ ત્વ્ અત ઉત્તરઃ ॥

વાચા તુ બધ્યતે યેન મુચ્યતે હ્ય્ અથવા પુનઃ
તાનિ કર્માણિ મે દેવ વદ ભૂતપતે ઽનઘ ॥

આત્મહેતોઃ પરાર્થે વા અધર્માશ્રિતમ્ એવ ચ
યે મૃષા ન વદન્તીહ તે નરાઃ સ્વર્ગગામિનઃ ॥

વૃત્ત્યર્થં ધર્મહેતોર્ વા કામકારાત્ તથૈવ ચ
અનૃતં યે ન ભાષન્તે તે નરાઃ સ્વર્ગગામિનઃ ॥

શ્લક્ષ્ણાં વાણીં સ્વચ્છવર્ણાં મધુરાં પાપવર્જિતામ્
સ્વગતેનાભિભાષન્તે તે નરાઃ સ્વર્ગગામિનઃ ॥

પરુષં યે ન ભાષન્તે કટુકં નિષ્ઠુરં તથા
ન પૈશુન્યરતાઃ સન્તસ્ તે નરાઃ સ્વર્ગગામિનઃ ॥

પિશુનં ન પ્રભાષન્તે મિત્રભેદકરં તથા
પરપીડાકરં ચૈવ તે નરાઃ સ્વર્ગગામિનઃ ॥

યે વર્જયન્તિ પરુષં પરદ્રોહં ચ માનવાઃ
સર્વભૂતસમા દાન્તાસ્ તે નરાઃ સ્વર્ગગામિનઃ ॥

શઠપ્રલાપાદ્ વિરતા વિરુદ્ધપરિવર્જકાઃ
સૌમ્યપ્રલાપિનો નિત્યં તે નરાઃ સ્વર્ગગામિનઃ ॥

ન કોપાદ્ વ્યાહરન્તે યે વાચં હૃદયદારિણીમ્
શાન્તિં વિન્દન્તિ યે ક્રુદ્ધાસ્ તે નરાઃ સ્વર્ગગામિનઃ ॥

એષ વાણીકૃતો દેવિ ધર્મઃ સેવ્યઃ સદા નરૈઃ
શુભસત્યગુણૈર્ નિત્યં વર્જનીયા મૃષા બુધૈઃ ॥

મનસા બધ્યતે યેન કર્મણા પુરુષઃ સદા
તન્ મે બ્રૂહિ મહાભાગ દેવદેવ પિનાકધૃક્ ॥

માનસેનેહ ધર્મેણ સંયુક્તાઃ પુરુષાઃ સદા
સ્વર્ગં ગચ્છન્તિ કલ્યાણિ તન્ મે કીર્તયતઃ શૃણુ ॥

દુષ્પ્રણીતેન મનસા દુષ્પ્રણીતાન્તરાકૃતિઃ
નરો બધ્યેત યેનેહ શૃણુ વા તં શુભાનને ॥

અરણ્યે વિજને ન્યસ્તં પરસ્વં દૃશ્યતે યદા
મનસાપિ ન ગૃહ્ણન્તિ તે નરાઃ સ્વર્ગગામિનઃ ॥

તથૈવ પરદારાન્ યે કામવૃત્તા રહોગતાઃ
મનસાપિ ન હિંસન્તિ તે નરાઃ સ્વર્ગગામિનઃ ॥

શત્રું મિત્રં ચ યે નિત્યં તુલ્યેન મનસા નરાઃ
ભજન્તિ મૈત્ર્યં સંગમ્ય તે નરાઃ સ્વર્ગગામિનઃ ॥

શ્રુતવન્તો દયાવન્તઃ શુચયઃ સત્યસંગરાઃ
સ્વૈર્ અર્થૈઃ પરિસંતુષ્ટાસ્ તે નરાઃ સ્વર્ગગામિનઃ ॥

અવૈરા યે ત્વ્ અનાયાસા મૈત્રચિત્તરતાઃ સદા
સર્વભૂતદયાવન્તસ્ તે નરાઃ સ્વર્ગગામિનઃ ॥

જ્ઞાતવન્તઃ ક્રિયાવન્તઃ ક્ષમાવન્તઃ સુહૃત્પ્રિયાઃ
ધર્માધર્મવિદો નિત્યં તે નરાઃ સ્વર્ગગામિનઃ ॥

શુભાનામ્ અશુભાનાં ચ કર્મણાં ફલસંચયે
નિરાકાઙ્ક્ષાશ્ ચ યે દેવિ તે નરાઃ સ્વર્ગગામિનઃ ॥

પાપોપેતાન્ વર્જયન્તિ દેવદ્વિજપરાઃ સદા
સમુત્થાનમ્ અનુપ્રાપ્તાસ્ તે નરાઃ સ્વર્ગગામિનઃ ॥

શુભૈઃ કર્મફલૈર્ દેવિ મયૈતે પરિકીર્તિતાઃ
સ્વર્ગમાર્ગપરા ભૂયઃ કિં ત્વં શ્રોતુમ્ ઇહેચ્છસિ ॥

મહાન્ મે સંશયઃ કશ્ચિન્ મર્ત્યાન્ પ્રતિ મહેશ્વર
તસ્માત્ ત્વં નિપુણેનાદ્ય મમ વ્યાખ્યાતુમ્ અર્હસિ ॥

કેનાયુર્ લભતે દીર્ઘં કર્મણા પુરુષઃ પ્રભો
તપસા વાપિ દેવેશ કેનાયુર્ લભતે મહત્ ॥

ક્ષીણાયુઃ કેન ભવતિ કર્મણા ભુવિ માનવઃ
વિપાકં કર્મણાં દેવ વક્તુમ્ અર્હસ્ય્ અનિન્દિત ॥

અપરે ચ મહાભાગ્યા મન્દભાગ્યાસ્ તથા પરે
અકુલીનાઃ કુલીનાશ્ ચ સંભવન્તિ તથા પરે ॥

દુર્દર્શાઃ કેચિદ્ આભાન્તિ નરાઃ કાષ્ઠમયા ઇવ
પ્રિયદર્શાસ્ તથા ચાન્યે દર્શનાદ્ એવ માનવાઃ ॥

દુષ્પ્રજ્ઞાઃ કેચિદ્ આભાન્તિ કેચિદ્ આભાન્તિ પણ્ડિતાઃ
મહાપ્રજ્ઞાસ્ તથા ચાન્યે જ્ઞાનવિજ્ઞાનભાવિનઃ ॥

અલ્પવાચાસ્ તથા કેચિન્ મહાવાચાસ્ તથા પરે
દૃશ્યન્તે પુરુષા દેવ તતો વ્યાખ્યાતુમ્ અર્હસિ ॥

હન્ત તે ઽહં પ્રવક્ષ્યામિ દેવિ કર્મફલોદયમ્
મર્ત્યલોકે નરઃ સર્વો યેન સ્વં ફલમ્ અશ્નુતે ॥

પ્રાણાતિપાતી યોગીન્દ્રો દણ્ડહસ્તો નરઃ સદા
નિત્યમ્ ઉદ્યતશસ્ત્રશ્ ચ હન્તિ ભૂતગણાન્ નરઃ ॥

નિર્દયઃ સર્વભૂતેભ્યો નિત્યમ્ ઉદ્વેગકારકઃ
અપિ કીટપતંગાનામ્ અશરણ્યઃ સુનિર્ઘૃણઃ ॥

એવંભૂતો નરો દેવિ નિરયં પ્રતિપદ્યતે
વિપરીતસ્ તુ ધર્માત્મા સ્વરૂપેણાભિજાયતે ॥

નિરયં યાતિ હિંસાત્મા યાતિ સ્વર્ગમ્ અહિંસકઃ
યાતનાં નિરયે રૌદ્રાં સકૃચ્છ્રાં લભતે નરઃ ॥

યઃ કશ્ચિન્ નિરયાત્ તસ્માત્ સમુત્તરતિ કર્હિચિત્
માનુષ્યં લભતે વાપિ હીનાયુસ્ તત્ર જાયતે ॥

પાપેન કર્મણા દેવિ યુક્તો હિંસાદિભિર્ યતઃ
અહિતઃ સર્વભૂતાનાં હીનાયુર્ ઉપજાયતે ॥

શુભેન કર્મણા દેવિ પ્રાણિઘાતવિવર્જિતઃ
શુભેન કર્મણા દેવિ પ્રાણિઘાતવિવર્જિતઃ
નિક્ષિપ્તશસ્ત્રો નિર્દણ્ડો ન હિંસતિ કદાચન ॥

ન ઘાતયતિ નો હન્તિ ઘ્નન્તં નૈવાનુમોદતે
સર્વભૂતેષુ સસ્નેહો યથાત્મનિ તથા પરે ॥

ઈદૃશઃ પુરુષો નિત્યં દેવિ દેવત્વમ્ અશ્નુતે
ઉપપન્નાન્ સુખાન્ ભોગાન્ સદાશ્નાતિ મુદા યુતઃ ॥

અથ ચેન્ માનુષે લોકે કદાચિદ્ ઉપપદ્યતે
એષ દીર્ઘાયુષાં માર્ગઃ સુવૃત્તાનાં સુકર્મણામ્
પ્રાણિહિંસાવિમોક્ષેણ બ્રહ્મણા સમુદીરિતઃ ॥