બ્રહ્મ પુરાણ · અધ્યાય 221

એવં સમ્યગ્ ગૃહસ્થેન દેવતાઃ પિતરસ્ તથા
સંપૂજ્યા હવ્યકવ્યાભ્યામ્ અન્નેનાતિથિબાન્ધવાઃ ॥

ભૂતાનિ ભૃત્યાઃ સકલાઃ પશુપક્ષિપિપીલિકાઃ
ભિક્ષવો યાચમાનાશ્ ચ યે ચાન્યે પાન્થકા ગૃહે ॥

સદાચારરતા વિપ્રાઃ સાધુના ગૃહમેધિના
પાપં ભુઙ્ક્તે સમુલ્લઙ્ઘ્ય નિત્યનૈમિત્તિકીઃ ક્રિયાઃ ॥

કથિતં ભવતા વિપ્ર નિત્યનૈમિત્તિકં ચ યત્
નિત્યં નૈમિત્તિકં કામ્યં ત્રિવિધં કર્મ પૌરુષમ્ ॥

સદાચારં મુને શ્રોતુમ્ ઇચ્છામો વદતસ્ તવ
યં કુર્વન્ સુખમ્ આપ્નોતિ પરત્રેહ ચ માનવઃ ॥

ગૃહસ્થેન સદા કાર્યમ્ આચારપરિરક્ષણમ્
ન હ્ય્ આચારવિહીનસ્ય ભદ્રમ્ અત્ર પરત્ર વા ॥

યજ્ઞદાનતપાંસીહ પુરુષસ્ય ન ભૂતયે
ભવન્તિ યઃ સદાચારં સમુલ્લઙ્ઘ્ય પ્રવર્તતે ॥

દુરાચારો હિ પુરુષો નેહાયુર્ વિન્દતે મહત્
કાર્યો ધર્મઃ સદાચાર આચારસ્યૈવ લક્ષણમ્ ॥

તસ્ય સ્વરૂપં વક્ષ્યામિ સદાચારસ્ય ભો દ્વિજાઃ
આત્મનૈકમના ભૂત્વા તથૈવ પરિપાલયેત્ ॥

ત્રિવર્ગસાધને યત્નઃ કર્તવ્યો ગૃહમેધિના
તત્સંસિદ્ધૌ ગૃહસ્થસ્ય સિદ્ધિર્ અત્ર પરત્ર ચ ॥

પાદેનાપ્ય્ અસ્ય પારત્ર્યં કુર્યાચ્ છ્રેયઃ સ્વમ્ આત્મવાન્
અર્ધેન ચાત્મભરણં નિત્યનૈમિત્તિકાનિ ચ ॥

પાદેનૈવ તથાપ્ય્ અસ્ય મૂલભૂતં વિવર્ધયેત્
એવમ્ આચરતો વિપ્રા અર્થઃ સાફલ્યમ્ ઋચ્છતિ ॥

તદ્વત્ પાપનિષેધાર્થં ધર્મઃ કાર્યો વિપશ્ચિતા
પરત્રાર્થસ્ તથૈવાન્યઃ કાર્યો ઽત્રૈવ ફલપ્રદઃ ॥

પ્રત્યવાયભયાત્ કામસ્ તથાન્યશ્ ચાવિરોધવાન્
દ્વિધા કામો ઽપિ રચિતસ્ ત્રિવર્ગાયાવિરોધકૃત્ ॥

પરસ્પરાનુબન્ધાંશ્ ચ સર્વાન્ એતાન્ વિચિન્તયેત્
વિપરીતાનુબન્ધાંશ્ ચ બુધ્યધ્વં તાન્ દ્વિજોત્તમાઃ ॥

ધર્મો ધર્માનુબન્ધાર્થો ધર્મો નાત્માર્થપીડકઃ
ઉભાભ્યાં ચ દ્વિધા કામં તેન તૌ ચ દ્વિધા પુનઃ ॥

બ્રાહ્મે મુહૂર્તે બુધ્યેત ધર્માર્થાવ્ અનુચિન્તયેત્
સમુત્થાય તથાચમ્ય પ્રસ્નાતો નિયતઃ શુચિઃ ॥

પૂર્વાં સંધ્યાં સનક્ષત્રાં પશ્ચિમાં સદિવાકરામ્
ઉપાસીત યથાન્યાયં નૈનાં જહ્યાદ્ અનાપદિ ॥

અસત્પ્રલાપમ્ અનૃતં વાક્પારુષ્યં ચ વર્જયેત્
અસચ્છાસ્ત્રમ્ અસદ્વાદમ્ અસત્સેવાં ચ વૈ દ્વિજાઃ ॥

સાયંપ્રાતસ્ તથા હોમં કુર્વીત નિયતાત્મવાન્
નોદયાસ્તમને ચૈવમ્ ઉદીક્ષેત વિવસ્વતઃ ॥

કેશપ્રસાધનાદર્શ દન્તધાવનમ્ અઞ્જનમ્
પૂર્વાહ્ણ એવ કાર્યાણિ દેવતાનાં ચ તર્પણમ્ ॥

ગ્રામાવસથતીર્થાનાં ક્ષેત્રાણાં ચૈવ વર્ત્મનિ
ન વિણ્મૂત્રમ્ અનુષ્ઠેયં ન ચ કૃષ્ટે ન ગોવ્રજે ॥

નગ્નાં પરસ્ત્રિયં નેક્ષેન્ ન પશ્યેદ્ આત્મનઃ શકૃત્
ઉદક્યાદર્શનસ્પર્શમ્ એવં સંભાષણં તથા ॥

નાપ્સુ મૂત્રં પુરીષં વા મૈથુનં વા સમાચરેત્
નાધિતિષ્ઠેચ્ છકૃન્મૂત્રે કેશભસ્મસપાલિકાઃ ॥

તુષાઙ્ગારવિશીર્ણાનિ રજ્જુવસ્ત્રાદિકાનિ ચ
નાધિતિષ્ઠેત્ તથા પ્રાજ્ઞઃ પથિ વસ્ત્રાણિ વા ભુવિ ॥

પિતૃદેવમનુષ્યાણાં ભૂતાનાં ચ તથાર્ચનમ્
કૃત્વા વિભવતઃ પશ્ચાદ્ ગૃહસ્થો ભોક્તુમ્ અર્હતિ ॥

પ્રાઙ્મુખોદઙ્મુખો વાપિ સ્વાચાન્તો વાગ્યતઃ શુચિઃ
ભુઞ્જીત ચાન્નં તચ્ચિત્તો હ્ય્ અન્તર્જાનુઃ સદા નરઃ ॥

ઉપઘાતમ્ ઋતે દોષાન્ નાન્નસ્યોદીરયેદ્ બુધઃ
પ્રત્યક્ષલવણં વર્જ્યમ્ અન્નમ્ ઉચ્છિષ્ટમ્ એવ ચ ॥

ન ગચ્છન્ ન ચ તિષ્ઠન્ વૈ વિણ્મૂત્રોત્સર્ગમ્ આત્મવાન્
કુર્વીત ચૈવમ્ ઉચ્છિષ્ટં ન કિંચિદ્ અપિ ભક્ષયેત્ ॥

ઉચ્છિષ્ટો નાલપેત્ કિંચિત્ સ્વાધ્યાયં ચ વિવર્જયેત્
ન પશ્યેચ્ ચ રવિં ચેન્દું નક્ષત્રાણિ ચ કામતઃ ॥

ભિન્નાસનં ચ શય્યાં ચ ભાજનં ચ વિવર્જયેત્
ગુરૂણામ્ આસનં દેયમ્ અભ્યુત્થાનાદિસત્કૃતમ્ ॥

અનુકૂલં તથાલાપમ્ અભિકુર્વીત બુદ્ધિમાન્
તત્રાનુગમનં કુર્યાત્ પ્રતિકૂલં ન સંચરેત્ ॥

નૈકવસ્ત્રશ્ ચ ભુઞ્જીત ન કુર્યાદ્ દેવતાર્ચનમ્
નાવાહયેદ્ દ્વિજાન્ અગ્નૌ હોમં કુર્વીત બુદ્ધિમાન્ ॥

ન સ્નાયીત નરો નગ્નો ન શયીત કદાચન
ન પાણિભ્યામ્ ઉભાભ્યાં તુ કણ્ડૂયેત શિરસ્ તથા ॥

ન ચાભીક્ષ્ણં શિરઃસ્નાનં કાર્યં નિષ્કારણં બુધૈઃ
શિરઃસ્નાતશ્ ચ તૈલેન નાઙ્ગં કિંચિદ્ ઉપસ્પૃશેત્ ॥

અનધ્યાયેષુ સર્વેષુ સ્વાધ્યાયં ચ વિવર્જયેત્
બ્રાહ્મણાનલગોસૂર્યાન્ નાવમન્યેત્ કદાચન ॥

ઉદઙ્મુખો દિવા રાત્રાવ્ ઉત્સર્ગં દક્ષિણામુખઃ
આબાધાસુ યથાકામં કુર્યાન્ મૂત્રપુરીષયોઃ ॥

દુષ્કૃતં ન ગુરોર્ બ્રૂયાત્ ક્રુદ્ધં ચૈનં પ્રસાદયેત્
પરિવાદં ન શૃણુયાદ્ અન્યેષામ્ અપિ કુર્વતામ્ ॥

પન્થા દેયો બ્રાહ્મણાનાં રાજ્ઞો દુઃખાતુરસ્ય ચ
વિદ્યાધિકસ્ય ગર્ભિણ્યા રોગાર્તસ્ય મહીયતઃ ॥

મૂકાન્ધબધિરાણાં ચ મત્તસ્યોન્મત્તકસ્ય ચ
દેવાલયં ચૈદ્યતરું તથૈવ ચ ચતુષ્પથમ્ ॥

વિદ્યાધિકં ગુરું ચૈવ બુધઃ કુર્યાત્ પ્રદક્ષિણમ્
ઉપાનદ્વસ્ત્રમાલ્યાદિ ધૃતમ્ અન્યૈર્ ન ધારયેત્ ॥

ચતુર્દશ્યાં તથાષ્ટમ્યાં પઞ્ચદશ્યાં ચ પર્વસુ
તૈલાભ્યઙ્ગં તથા ભોગં યોષિતશ્ ચ વિવર્જયેત્ ॥

નોત્ક્ષિપ્તબાહુજઙ્ઘશ્ ચ પ્રાજ્ઞસ્ તિષ્ઠેત્ કદાચન
ન ચાપિ વિક્ષિપેત્ પાદૌ પાદં પાદેન નાક્રમેત્ ॥

પુંશ્ચલ્યાઃ કૃતકાર્યસ્ય બાલસ્ય પતિતસ્ય ચ
મર્માભિઘાતમ્ આક્રોશં પૈશુન્યં ચ વિવર્જયેત્ ॥

દમ્ભાભિમાનં તૈક્ષ્ણ્યં ચ ન કુર્વીત વિચક્ષણઃ
મૂર્ખોન્મત્તવ્યસનિનો વિરૂપાન્ અપિ વા તથા ॥

ન્યૂનાઙ્ગાંશ્ ચાધનાંશ્ ચૈવ નોપહાસેન દૂષયેત્
પરસ્ય દણ્ડં નોદ્યચ્છેચ્ છિક્ષાર્થં શિષ્યપુત્રયોઃ ॥

તદ્વન્ નોપવિશેત્ પ્રાજ્ઞઃ પાદેનાકૃષ્ય ચાસનમ્
સંયાવં કૃશરં માંસં નાત્માર્થમ્ ઉપસાધયેત્ ॥

સાયં પ્રાતશ્ ચ ભોક્તવ્યં કૃત્વા ચાતિથિપૂજનમ્
પ્રાઙ્મુખોદઙ્મુખો વાપિ વાગ્યતો દન્તધાવનમ્ ॥

કુર્વીત સતતં વિપ્રા વર્જયેદ્ વર્જ્યવીરુધમ્
નોદક્શિરાઃ સ્વપેજ્ જાતુ ન ચ પ્રત્યક્શિરા નરઃ ॥

શિરસ્ ત્વ્ આગસ્ત્યામ્ આધાય શયીતાથ પુરંદરીમ્
ન તુ ગન્ધવતીષ્વ્ અપ્સુ શયીત ન તથોષસિ ॥

ઉપરાગે પરં સ્નાનમ્ ઋતે દિનમ્ ઉદાહૃતમ્
અપમૃજ્યાન્ ન વસ્ત્રાન્તૈર્ ગાત્રાણ્ય્ અમ્બરપાણિભિઃ ॥

ન ચાવધૂનયેત્ કેશાન્ વાસસી ન ચ નિર્ધુનેત્
અનુલેપનમ્ આદદ્યાન્ નાસ્નાતઃ કર્હિચિદ્ બુધઃ ॥

ન ચાપિ રક્તવાસાઃ સ્યાચ્ ચિત્રાસિતધરો ઽપિ વા
ન ચ કુર્યાદ્ વિપર્યાસં વાસસોર્ નાપિ ભૂષયોઃ ॥

વર્જ્યં ચ વિદશં વસ્ત્રમ્ અત્યન્તોપહતં ચ યત્
કીટકેશાવપન્નં ચ તથા શ્વભિર્ અવેક્ષિતમ્ ॥

અવલીઢં શુના ચૈવ સારોદ્ધરણદૂષિતમ્
પૃષ્ઠમાંસં વૃથામાંસં વર્જ્યમાંસં ચ વર્જયેત્ ॥

ન ભક્ષયેચ્ ચ સતતં પ્રત્યક્ષં લવણં નરઃ
વર્જ્યં ચિરોષિતં વિપ્રાઃ શુષ્કં પર્યુષિતં ચ યત્ ॥

પિષ્ટશાકેક્ષુપયસાં વિકારા દ્વિજસત્તમાઃ
તથા માંસવિકારાશ્ ચ નૈવ વર્જ્યાશ્ ચિરોષિતાઃ ॥

ઉદયાસ્તમને ભાનોઃ શયનં ચ વિવર્જયેત્
નાસ્નાતો નૈવ સંવિષ્ટો ન ચૈવાન્યમના નરઃ ॥

ન ચૈવ શયને નોર્વ્યામ્ ઉપવિષ્ટો ન શબ્દકૃત્
પ્રેષ્યાણામ્ અપ્રદાયાથ ન ભુઞ્જીત કદાચન ॥

ભુઞ્જીત પુરુષઃ સ્નાતઃ સાયંપ્રાતર્ યથાવિધિ
પરદારા ન ગન્તવ્યાઃ પુરુષેણ વિપશ્ચિતા ॥

ઇષ્ટાપૂર્તાયુષાં હન્ત્રી પરદારગતિર્ નૃણામ્
નહીદૃશમ્ અનાયુષ્યં લોકે કિંચન વિદ્યતે ॥

યાદૃશં પુરુષસ્યેહ પરદારાભિમર્શનમ્
દેવાગ્નિપિતૃકાર્યાણિ તથા ગુર્વભિવાદનમ્ ॥

કુર્વીત સમ્યગ્ આચમ્ય તદ્વદ્ અન્નભુજિક્રિયામ્
અફેનશબ્દગન્ધાભિર્ અદ્ભિર્ અચ્છાભિર્ આદરાત્ ॥

આચામેચ્ ચૈવ તદ્વચ્ ચ પ્રાઙ્મુખોદઙ્મુખો ઽપિ વા
અન્તર્જલાદ્ આવસથાદ્ વલ્મીકાન્ મૂષિકાસ્થલાત્ ॥

કૃતશૌચાવશિષ્ટાશ્ ચ વર્જયેત્ પઞ્ચ વૈ મૃદઃ
પ્રક્ષાલ્ય હસ્તૌ પાદૌ ચ સમભ્યુક્ષ્ય સમાહિતઃ ॥

અન્તર્જાનુસ્ તથાચામેત્ ત્રિશ્ ચતુર્ વાપિ વૈ નરઃ
પરિમૃજ્ય દ્વિર્ આવર્ત્ય ખાનિ મૂર્ધાનમ્ એવ ચ ॥

સમ્યગ્ આચમ્ય તોયેન ક્રિયાં કુર્વીત વૈ શુચિઃ
ક્ષુતે ઽવલીઢે વાતે ચ તથા નિષ્ઠીવનાદિષુ ॥

કુર્યાદ્ આચમનં સ્પર્શે વાસ્પૃષ્ટસ્યાર્કદર્શનમ્
કુર્વીતાલમ્ભનં ચાપિ દક્ષિણશ્રવણસ્ય ચ ॥

યથાવિભવતો હ્ય્ એતત્ પૂર્વાભાવે તતઃ પરમ્
ન વિદ્યમાને પૂર્વોક્ત ઉત્તરપ્રાપ્તિર્ ઇષ્યતે ॥

ન કુર્યાદ્ દન્તસંઘર્ષં નાત્મનો દેહતાડનમ્
સ્વાપે ઽધ્વનિ તથા ભુઞ્જન્ સ્વાધ્યાયં ચ વિવર્જયેત્ ॥

સંધ્યાયાં મૈથુનં ચાપિ તથા પ્રસ્થાનમ્ એવ ચ
તથાપરાહ્ણે કુર્વીત શ્રદ્ધયા પિતૃતર્પણમ્ ॥

શિરઃસ્નાનં ચ કુર્વીત દૈવં પિત્ર્યમ્ અથાપિ ચ
પ્રાઙ્મુખોદઙ્મુખો વાપિ શ્મશ્રુકર્મ ચ કારયેત્ ॥

વ્યઙ્ગિનીં વર્જયેત્ કન્યાં કુલજાં વાપ્ય્ અરોગિણીમ્
ઉદ્વહેત્ પિતૃમાત્રોશ્ ચ સપ્તમીં પઞ્ચમીં તથા ॥

રક્ષેદ્ દારાંસ્ ત્યજેદ્ ઈર્ષ્યાં તથાહ્નિ સ્વપ્નમૈથુને
પરોપતાપકં કર્મ જન્તુપીડાં ચ સર્વદા ॥

ઉદક્યા સર્વવર્ણાનાં વર્જ્યા રાત્રિચતુષ્ટયમ્
સ્ત્રીજન્મપરિહારાર્થં પઞ્ચમીં ચાપિ વર્જયેત્ ॥

તતઃ ષષ્ઠ્યાં વ્રજેદ્ રાત્ર્યાં જ્યેષ્ઠયુગ્માસુ રાત્રિષુ
યુગ્માસુ પુત્રા જાયન્તે સ્ત્રિયો ઽયુગ્માસુ રાત્રિષુ ॥

વિધર્મિણો વૈ પર્વાદૌ સંધ્યાકાલેષુ ષણ્ઢકાઃ
ક્ષુરકર્મણિ રિક્તાં વૈ વર્જયીત વિચક્ષણઃ ॥

બ્રુવતામ્ અવિનીતાનાં ન શ્રોતવ્યં કદાચન
ન ચોત્કૃષ્ટાસનં દેયમ્ અનુત્કૃષ્ટસ્ય ચાદરાત્ ॥

ક્ષુરકર્મણિ ચાન્તે ચ સ્ત્રીસંભોગે ચ ભો દ્વિજાઃ
સ્નાયીત ચૈલવાન્ પ્રાજ્ઞઃ કટભૂમિમ્ ઉપેત્ય ચ ॥

દેવવેદદ્વિજાતીનાં સાધુસત્યમહાત્મનામ્
ગુરોઃ પતિવ્રતાનાં ચ બ્રહ્મયજ્ઞતપસ્વિનામ્ ॥

પરિવાદં ન કુર્વીત પરિહાસં ચ ભો દ્વિજાઃ
ધવલામ્બરસંવીતઃ સિતપુષ્પવિભૂષિતઃ ॥

સદા માઙ્ગલ્યવેષઃ સ્યાન્ ન વામાઙ્ગલ્યવાન્ ભવેત્
નોદ્ધતોન્મત્તમૂઢૈશ્ ચ નાવિનીતૈશ્ ચ પણ્ડિતઃ ॥

ગચ્છેન્ મૈત્રીમ્ અશીલેન ન વયોજાતિદૂષિતૈઃ
ન ચાતિવ્યયશીલૈશ્ ચ પુરુષૈર્ નૈવ વૈરિભિઃ ॥

કાર્યાક્ષમૈર્ નિન્દિતૈર્ ન ન ચૈવ વિટસઙ્ગિભિઃ
નિસ્વૈર્ ન વાદૈકપરૈર્ નરૈશ્ ચાન્યૈસ્ તથાધમૈઃ ॥

સુહૃદ્દીક્ષિતભૂપાલ સ્નાતકશ્વશુરૈઃ સહ
ઉત્તિષ્ઠેદ્ વિભવાચ્ ચૈનાન્ અર્ચયેદ્ ગૃહમ્ આગતાન્ ॥

યથાવિભવતો વિપ્રાઃ પ્રતિસંવત્સરોષિતાન્
સમ્યગ્ ગૃહે ઽર્ચનં કૃત્વા યથાસ્થાનમ્ અનુક્રમાત્ ॥

સંપૂજયેત્ તથા વહ્નૌ પ્રદદ્યાચ્ ચાહુતીઃ ક્રમાત્
પ્રથમાં બ્રહ્મણે દદ્યાત્ પ્રજાનાં પતયે તતઃ ॥

તૃતીયાં ચૈવ ગૃહ્યેભ્યઃ કશ્યપાય તથાપરામ્
તતો ઽનુમતયે દદ્યાદ્ દદ્યાદ્ બહુબલિં તતઃ ॥

પૂર્વં ખ્યાતા મયા યા તુ નિત્યક્રમવિધૌ ક્રિયા
વૈશ્વદેવં તતઃ કુર્યાદ્ વદત શૃણુત દ્વિજાઃ ॥

યથાસ્થાનવિભાગં તુ દેવાન્ ઉદ્દિશ્ય વૈ પૃથક્
પર્જન્યાપોધરિત્રીણાં દદ્યાત્ તુ મણિકે ત્રયમ્ ॥

વાયવે ચ પ્રતિદિશં દિગ્ભ્યઃ પ્રાચ્યાદિષુ ક્રમાત્
બ્રહ્મણે ચાન્તરિક્ષાય સૂર્યાય ચ યથાક્રમાત્ ॥

વિશ્વેભ્યશ્ ચૈવ દેવેભ્યો વિશ્વભૂતેભ્ય એવ ચ
ઉષસે ભૂતપતયે દદ્યાદ્ વોત્તરતઃ શુચિઃ ॥

સ્વધા ચ નમ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા પિતૃભ્યશ્ ચૈવ દક્ષિણે
કૃત્વાપસવ્યં વાયવ્યાં યક્ષ્મૈતત્ તૈતિ સંવદન્ ॥

અન્નાવશેષમિશ્રં વૈ તોયં દદ્યાદ્ યથાવિધિ
દેવાનાં ચ તતઃ કુર્યાદ્ બ્રાહ્મણાનાં નમસ્ક્રિયામ્ ॥

અઙ્ગુષ્ઠોત્તરતો રેખા પાણેર્ યા દક્ષિણસ્ય ચ
એતદ્ બ્રાહ્મમ્ ઇતિ ખ્યાતં તીર્થમ્ આચમનાય વૈ ॥

તર્જન્યઙ્ગુષ્ઠયોર્ અન્તઃ પિત્ર્યં તીર્થમ્ ઉદાહૃતમ્
પિતૄણાં તેન તોયાનિ દદ્યાન્ નાન્દીમુખાદ્ ઋતે ॥

અઙ્ગુલ્યગ્રે તથા દૈવં તેન દિવ્યક્રિયાવિધિઃ
તીર્થં કનિષ્ઠિકામૂલે કાયં તત્ર પ્રજાપતેઃ ॥

એવમ્ એભિઃ સદા તીર્થૈર્ વિધાનં પિતૃભિઃ સહ
સદા કાર્યાણિ કુર્વીત નાન્યતીર્થઃ કદાચન ॥

બ્રાહ્મેણાચમનં શસ્તં પૈત્ર્યં પિત્ર્યેણ સર્વદા
દેવતીર્થેન દેવાનાં પ્રાજાપત્યં જિતેન ચ ॥

નાન્દીમુખાનાં કુર્વીત પ્રાજ્ઞઃ પિણ્ડોદકક્રિયામ્
પ્રાજાપત્યેન તીર્થેન યચ્ ચ કિંચિત્ પ્રજાપતેઃ ॥

યુગપજ્ જલમ્ અગ્નિં ચ બિભૃયાન્ ન વિચક્ષણઃ
ગુરુદેવપિતૄન્ વિપ્રાન્ ન ચ પાદૌ પ્રસારયેત્ ॥

નાચક્ષીત ધયન્તીં ગાં જલં નાઞ્જલિના પિબેત્
શૌચકાલેષુ સર્વેષુ ગુરુષ્વ્ અલ્પેષુ વા પુનઃ
ન વિલમ્બેત મેધાવી ન મુખેનાનલં ધમેત્ ॥

તત્ર વિપ્રા ન વસ્તવ્યં યત્ર નાસ્તિ ચતુષ્ટયમ્
ઋણપ્રદાતા વૈદ્યશ્ ચ શ્રોત્રિયઃ સજલા નદી ॥

જિતભૃત્યો નૃપો યત્ર બલવાન્ ધર્મતત્પરઃ
તત્ર નિત્યં વસેત્ પ્રાજ્ઞઃ કુતઃ કુનૃપતૌ સુખમ્ ॥

પૌરાઃ સુસંહતા યત્ર સતતં ન્યાયવર્તિનઃ
શાન્તામત્સરિણો લોકાસ્ તત્ર વાસઃ સુખોદયઃ ॥

યસ્મિન્ કૃષીવલા રાષ્ટ્રે પ્રાયશો નાતિમાનિનઃ
યત્રૌષધાન્ય્ અશેષાણિ વસેત્ તત્ર વિચક્ષણઃ ॥

તત્ર વિપ્રા ન વસ્તવ્યં યત્રૈતત્ ત્રિતયં સદા
જિગીષુઃ પૂર્વવૈરશ્ ચ જનશ્ ચ સતતોત્સવઃ ॥

વસેન્ નિત્યં સુશીલેષુ સહચારિષુ પણ્ડિતઃ
યત્રાપ્રધૃષ્યો નૃપતિર્ યત્ર સસ્યપ્રદા મહી ॥

ઇત્ય્ એતત્ કથિતં વિપ્રા મયા વો હિતકામ્યયા
અતઃપરં પ્રવક્ષ્યામિ ભક્ષ્યભોજ્યવિધિક્રિયામ્ ॥

ભોજ્યમ્ અન્નં પર્યુષિતં સ્નેહાક્તં ચિરસંભૃતમ્
અસ્નેહા અપિ ગોધૂમ યવગોરસવિક્રિયાઃ ॥

શશકઃ કચ્છપો ગોધા શ્વાવિન્ મત્સ્યો ઽથ શલ્યકઃ
ભક્ષ્યાશ્ ચૈતે તથા વર્જ્યૌ ગ્રામશૂકરકુક્કુટૌ ॥

પિતૃદેવાદિશેષં ચ શ્રાદ્ધે બ્રાહ્મણકામ્યયા
પ્રોક્ષિતં ચૌષધાર્થં ચ ખાદન્ માંસં ન દુષ્યતિ ॥

શઙ્ખાશ્મસ્વર્ણરૂપ્યાણાં રજ્જૂનામ્ અથ વાસસામ્
શાકમૂલફલાનાં ચ તથા વિદલચર્મણામ્ ॥

મણિવસ્ત્રપ્રવાલાનાં તથા મુક્તાફલસ્ય ચ
પાત્રાણાં ચમસાનાં ચ અમ્બુના શૌચમ્ ઇષ્યતે ॥

તથાશ્મકાનાં તોયેન અશ્મસંઘર્ષણેન ચ
સસ્નેહાનાં ચ પાત્રાણાં શુદ્ધિર્ ઉષ્ણેન વારિણા ॥

શૂર્પાણામ્ અજિનાનાં ચ મુશલોલૂખલસ્ય ચ
સંહતાનાં ચ વસ્ત્રાણાં પ્રોક્ષણાત્ સંચયસ્ય ચ ॥

વલ્કલાનામ્ અશેષાણામ્ અમ્બુમૃચ્છૌચમ્ ઇષ્યતે
આવિકાનાં સમસ્તાનાં કેશાનાં ચૈવમ્ ઇષ્યતે ॥

સિદ્ધાર્થકાનાં કલ્કેન તિલકલ્કેન વા પુનઃ
શોધનં ચૈવ ભવતિ ઉપઘાતવતાં સદા ॥

તથા કાર્પાસિકાનાં ચ શુદ્ધિઃ સ્યાજ્ જલભસ્મના
દારુદન્તાસ્થિશૃઙ્ગાણાં તક્ષણાચ્ છુદ્ધિર્ ઇષ્યતે ॥

પુનઃ પાકેન ભાણ્ડાનાં પાર્થિવાનામ્ અમેધ્યતા
શુદ્ધં ભૈક્ષ્યં કારુહસ્તઃ પણ્યં યોષિન્મુખં તથા ॥

રથ્યાગમનવિજ્ઞાનં દાસવર્ગેણ સંસ્કૃતમ્
પ્રાક્પ્રશસ્તં ચિરાતીતમ્ અનેકાન્તરિતં લઘુ ॥

અન્તઃ પ્રભૂતં બાલં ચ વૃદ્ધાન્તરવિચેષ્ટિતમ્
કર્માન્તાગારશાલાશ્ ચ સ્તનદ્વયં શુચિ સ્ત્રિયાઃ ॥

શુચયશ્ ચ તથૈવાપઃ સ્રવન્ત્યો ગન્ધવર્જિતાઃ
ભૂમિર્ વિશુધ્યતે કાલાદ્ દાહમાર્જનગોકુલૈઃ ॥

લેપાદ્ ઉલ્લેખનાત્ સેકાદ્ વેશ્મ સંમાર્જનાદિના
કેશકીટાવપન્ને ચ ગોઘ્રાતે મક્ષિકાન્વિતે ॥

મૃદમ્બુ ભસ્મ ચાપ્ય્ અન્ને પ્રક્ષેપ્તવ્યં વિશુદ્ધયે
ઔદુમ્બરાણામ્ અમ્લેન વારિણા ત્રપુસીસયોઃ ॥

ભસ્મામ્બુભિશ્ ચ કાંસ્યાનાં શુદ્ધિઃ પ્લાવો દ્રવસ્ય ચ
અમેધ્યાક્તસ્ય મૃત્તોયૈર્ ગન્ધાપહરણેન ચ ॥

અન્યેષાં ચૈવ દ્રવ્યાણાં વર્ણગન્ધાંશ્ ચ હારયેત્
શુચિ માંસં તુ ચાણ્ડાલ ક્રવ્યાદૈર્ વિનિપાતિતમ્ ॥

રથ્યાગતં ચ તૈલાદિ શુચિ ગોતૃપ્તિદં પયઃ
રજો ઽગ્નિર્ અશ્વગોછાયા રશ્મયઃ પવનો મહી ॥

વિપ્લુષો મક્ષિકાદ્યાશ્ ચ દુષ્ટસઙ્ગાદ્ અદોષિણઃ
અજાશ્વં મુખતો મેધ્યં ન ગોર્ વત્સસ્ય ચાનનમ્ ॥

માતુઃ પ્રસ્રવણે મેધ્યં શકુનિઃ ફલપાતને
આસનં શયનં યાનં તટૌ નદ્યાસ્ તૃણાનિ ચ ॥

સોમસૂર્યાંશુપવનૈઃ શુધ્યન્તે તાનિ પણ્યવત્
રથ્યાપસર્પણે સ્નાને ક્ષુત્પાનાનાં ચ કર્મસુ ॥

આચામેત યથાન્યાયં વાસસઃ પરિધાપને
સ્પૃષ્ટાનામ્ અથ સંસ્પર્શૈર્ દ્વિરથ્યાકર્દમામ્ભસિ ॥

પક્વેષ્ટકચિતાનાં ચ મેધ્યતા વાયુસંશ્રયાત્
પ્રભૂતોપહતાદ્ અન્નાદ્ અગ્રમ્ ઉદ્ધૃત્ય સંત્યજેત્ ॥

શેષસ્ય પ્રોક્ષણં કુર્યાદ્ આચમ્યાદ્ભિસ્ તથા મૃદા
ઉપવાસસ્ ત્રિરાત્રં તુ દુષ્ટભક્તાશિનો ભવેત્ ॥

અજ્ઞાને જ્ઞાનપૂર્વે તુ તદ્દોષોપશમે ન તુ
ઉદક્યાં વાવલગ્નાં ચ સૂતિકાન્ત્યાવસાયિનઃ ॥

સ્પૃષ્ટ્વા સ્નાયીત શૌચાર્થં તથૈવ મૃતહારિણઃ
નારં સ્પૃષ્ટ્વાસ્થિ સસ્નેહં સ્નાત્વા વિપ્રો વિશુધ્યતિ ॥

આચમ્યૈવ તુ નિઃસ્નેહં ગામ્ આલભ્યાર્કમ્ ઈક્ષ્ય વા
ન લઙ્ઘયેત્ તથૈવાથ ષ્ઠીવનોદ્વર્તનાનિ ચ ॥

ગૃહાદ્ ઉચ્છિષ્ટવિણ્મૂત્રં પાદામ્ભસ્ તત્ ક્ષિપેદ્ બહિઃ
પઞ્ચપિણ્ડાન્ અનુદ્ધૃત્ય ન સ્નાયાત્ પરવારિણિ ॥

સ્નાયીત દેવખાતેષુ ગઙ્ગાહ્રદસરિત્સુ ચ
નોદ્યાનાદૌ વિકાલેષુ પ્રાજ્ઞસ્ તિષ્ઠેત્ કદાચન ॥

નાલપેજ્ જનવિદ્વિષ્ટાન્ વીરહીનાસ્ તથા સ્ત્રિયઃ
દેવતાપિતૃસચ્છાસ્ત્ર યજ્વિસંન્યાસિનિન્દકૈઃ ॥

કૃત્વા તુ સ્પર્શનાલાપં શુધ્યત્ય્ અર્કાવલોકનાત્
અવલોક્ય તથોદક્યાં સંન્યસ્તં પતિતં શવમ્ ॥

વિધર્મિસૂતિકાષણ્ઢ વિવસ્ત્રાન્ત્યાવસાયિનઃ
મૃતનિર્યાતકાંશ્ ચૈવ પરદારરતાશ્ ચ યે ॥

એતદ્ એવ હિ કર્તવ્યં પ્રાજ્ઞૈઃ શોધનમ્ આત્મનઃ
અભોજ્યભિક્ષુપાખણ્ડ માર્જારખરકુક્કુટાન્ ॥

પતિતાપવિદ્ધચાણ્ડાલ મૃતાહારાંશ્ ચ ધર્મવિત્
સંસ્પૃશ્ય શુધ્યતે સ્નાનાદ્ ઉદક્યાગ્રામશૂકરૌ ॥

તદ્વચ્ ચ સૂતિકાશૌચ દૂષિતૌ પુરુષાવ્ અપિ
યસ્ય ચાનુદિનં હાનિર્ ગૃહે નિત્યસ્ય કર્મણઃ ॥

યશ્ ચ બ્રાહ્મણસંત્યક્તઃ કિલ્બિષાશી નરાધમઃ
નિત્યસ્ય કર્મણો હાનિં ન કુર્વીત કદાચન ॥

તસ્ય ત્વ્ અકરણં વક્ષ્યે કેવલં મૃતજન્મસુ
દશાહં બ્રાહ્મણસ્ તિષ્ઠેદ્ દાનહોમવિવર્જિતઃ ॥

ક્ષત્રિયો દ્વાદશાહં ચ વૈશ્યો માસાર્ધમ્ એવ ચ
શૂદ્રશ્ ચ માસમ્ આસીત નિજકર્મવિવર્જિતઃ ॥

તતઃ પરં નિજં કર્મ કુર્યુઃ સર્વે યથોચિતમ્
પ્રેતાય સલિલં દેયં બહિર્ ગત્વા તુ ગોત્રકૈઃ ॥

પ્રથમે ઽહ્નિ ચતુર્થે ચ સપ્તમે નવમે તથા
તસ્યાસ્થિસંચયઃ કાર્યશ્ ચતુર્થે ઽહનિ ગોત્રકૈઃ ॥

ઊર્ધ્વં સંચયનાત્ તેષામ્ અઙ્ગસ્પર્શો વિધીયતે
ગોત્રકૈસ્ તુ ક્રિયાઃ સર્વાઃ કાર્યાઃ સંચયનાત્ પરમ્ ॥

સ્પર્શ એવ સપિણ્ડાનાં મૃતાહનિ તથોભયોઃ
અન્વર્થમ્ ઇચ્છયા શસ્ત્ર રજ્જુબન્ધનવહ્નિષુ ॥

વિષપ્રતાપાદિમૃતે પ્રાયાનાશકયોર્ અપિ
બાલે દેશાન્તરસ્થે ચ તથા પ્રવ્રજિતે મૃતે ॥

સદ્યઃ શૌચં મનુષ્યાણાં ત્ર્યહમ્ ઉક્તમ્ અશૌચકમ્
સપિણ્ડાનાં સપિણ્ડસ્ તુ મૃતે ઽન્યસ્મિન્ મૃતો યદિ ॥

પૂર્વશૌચં સમાખ્યાતં કાર્યાસ્ તત્ર દિનક્રિયાઃ
એષ એવ વિધિર્ દૃષ્ટો જન્મન્ય્ અપિ હિ સૂતકે ॥

સપિણ્ડાનાં સપિણ્ડેષુ યથાવત્ સોદકેષુ ચ
પુત્રે જાતે પિતુઃ સ્નાનં સચૈલસ્ય વિધીયતે ॥

તત્રાપિ યદિ વાન્યસ્મિન્ન્ અનુયાતસ્ તતઃ પરમ્
તત્રાપિ શુદ્ધિર્ ઉદિતા પૂર્વજન્મવતો દિનૈઃ ॥

દશદ્વાદશમાસાર્ધ માસસંખ્યૈર્ દિનૈર્ ગતૈઃ
સ્વાઃ સ્વાઃ કર્મક્રિયાઃ કુર્યુઃ સર્વે વર્ણા યથાવિધિ ॥

પ્રેતમ્ ઉદ્દિશ્ય કર્તવ્યમ્ એકોદ્દિષ્ટમ્ અતઃ પરમ્
દાનાનિ ચૈવ દેયાનિ બ્રાહ્મણેભ્યો મનીષિભિઃ ॥

યદ્ યદ્ ઇષ્ટતમં લોકે યચ્ ચાસ્ય દયિતં ગૃહે
તત્ તદ્ ગુણવતે દેયં તદ્ એવાક્ષયમ્ ઇચ્છતા ॥

પૂર્ણૈસ્ તુ દિવસૈઃ સ્પૃષ્ટ્વા સલિલં વાહનાયુધૈઃ
દત્તપ્રેતોદપિણ્ડાશ્ ચ સર્વે વર્ણાઃ કૃતક્રિયાઃ ॥

કુર્યુઃ સમગ્રાઃ શુચિનઃ પરત્રેહ ચ ભૂતયે
અધ્યેતવ્યા ત્રયી નિત્યં ભવિતવ્યં વિપશ્ચિતા ॥

ધર્મતો ધનમ્ આહાર્યં યષ્ટવ્યં ચાપિ યત્નતઃ
યેન પ્રકુપિતો નાત્મા જુગુપ્સામ્ એતિ ભો દ્વિજાઃ ॥

તત્ કર્તવ્યમ્ અશઙ્કેન યન્ ન ગોપ્યં મહાજનૈઃ
એવમ્ આચરતો વિપ્રાઃ પુરુષસ્ય ગૃહે સતઃ ॥

ધર્માર્થકામં સંપ્રાપ્ય પરત્રેહ ચ શોભનમ્
ઇદં રહસ્યમ્ આયુષ્યં ધન્યં બુદ્ધિવિવર્ધનમ્ ॥

સર્વપાપહરં પુણ્યં શ્રીપુષ્ટ્યારોગ્યદં શિવમ્
યશઃકીર્તિપ્રદં નૄણાં તેજોબલવિવર્ધનમ્ ॥

અનુષ્ઠેયં સદા પુંભિઃ સ્વર્ગસાધનમ્ ઉત્તમમ્
બ્રાહ્મણૈઃ ક્ષત્રિયૈર્ વૈશ્યૈઃ શૂદ્રૈશ્ ચ મુનિસત્તમાઃ ॥

જ્ઞાતવ્યં સુપ્રયત્નેન સમ્યક્ શ્રેયોભિકાઙ્ક્ષિભિઃ
જ્ઞાત્વૈવ યઃ સદા કાલમ્ અનુષ્ઠાનં કરોતિ વૈ ॥

સર્વપાપવિનિર્મુક્તઃ સ્વર્ગલોકે મહીયતે
સારાત્ સારતરં ચેદમ્ આખ્યાતં દ્વિજસત્તમાઃ ॥

શ્રુતિસ્મૃત્યુદિતં ધર્મં ન દેયં યસ્ય કસ્યચિત્
ન નાસ્તિકાય દાતવ્યં ન દુષ્ટમતયે દ્વિજાઃ
ન દામ્ભિકાય મૂર્ખાય ન કુતર્કપ્રલાપિને ॥