બ્રહ્મ પુરાણ · અધ્યાય 21

વિસ્તાર એષ કથિતઃ પૃથિવ્યા મુનિસત્તમાઃ
સપ્તતિસ્ તુ સહસ્રાણિ તદુચ્છ્રાયો ઽપિ કથ્યતે ॥

દશસાહસ્રમ્ એકૈકં પાતાલં મુનિસત્તમાઃ
અતલં વિતલં ચૈવ નિતલં સુતલં તથા ॥

તલાતલં રસાતલં પાતાલં ચાપિ સપ્તમમ્
કૃષ્ણા શુક્લારુણા પીતા શર્કરા શૈલકાઞ્ચની ॥

ભૂમયો યત્ર વિપ્રેન્દ્રા વરપ્રાસાદશોભિતાઃ
તેષુ દાનવદૈતેય જાતયઃ શતશઃ સ્થિતાઃ ॥

નાગાનાં ચ મહાઙ્ગાનાં જ્ઞાતયશ્ ચ દ્વિજોત્તમાઃ
સ્વર્લોકાદ્ અપિ રમ્યાણિ પાતાલાનીતિ નારદઃ ॥

પ્રાહ સ્વર્ગસદોમધ્યે પાતાલેભ્યો ગતો દિવમ્
આહ્લાદકારિણઃ શુભ્રા મણયો યત્ર સુપ્રભાઃ ॥

નાગાભરણભૂષાશ્ ચ પાતાલં કેન તત્સમમ્
દૈત્યદાનવકન્યાભિર્ ઇતશ્ ચેતશ્ ચ શોભિતે ॥

પાતાલે કસ્ય ન પ્રીતિર્ વિમુક્તસ્યાપિ જાયતે
દિવાર્કરશ્મયો યત્ર પ્રભાસ્ તન્વન્તિ નાતપમ્ ॥

શશિનશ્ ચ ન શીતાય નિશિ દ્યોતાય કેવલમ્
ભક્ષ્યભોજ્યમહાપાન મદમત્તૈશ્ ચ ભોગિભિઃ ॥

યત્ર ન જ્ઞાયતે કાલો ગતો ઽપિ દનુજાદિભિઃ
વનાનિ નદ્યો રમ્યાણિ સરાંસિ કમલાકરાઃ ॥

પુંસ્કોકિલાદિલાપાશ્ ચ મનોજ્ઞાન્ય્ અમ્બરાણિ ચ
ભૂષણાન્ય્ અતિરમ્યાણિ ગન્ધાદ્યં ચાનુલેપનમ્ ॥

વીણાવેણુમૃદઙ્ગાનાં નિઃસ્વનાશ્ ચ સદા દ્વિજાઃ
એતાન્ય્ અન્યાનિ રમ્યાણિ ભાગ્યભોગ્યાનિ દાનવૈઃ ॥

દૈત્યોરગૈશ્ ચ ભુજ્યન્તે પાતાલાન્તરગોચરૈઃ
પાતાલાનામ્ અધશ્ ચાસ્તે વિષ્ણોર્ યા તામસી તનુઃ ॥

શેષાખ્યા યદ્ગુણાન્ વક્તું ન શક્તા દૈત્યદાનવાઃ
યો ઽનન્તઃ પઠ્યતે સિદ્ધૈર્ દેવદેવર્ષિપૂજિતઃ ॥

સહસ્રશિરસા વ્યક્તઃ સ્વસ્તિકામલભૂષણઃ
ફણામણિસહસ્રેણ યઃ સ વિદ્યોતયન્ દિશઃ ॥

સર્વાન્ કરોતિ નિર્વીર્યાન્ હિતાય જગતો ઽસુરાન્
મદાઘૂર્ણિતનેત્રો ઽસૌ યઃ સદૈવૈકકુણ્ડલઃ ॥

કિરીટી સ્રગ્ધરો ભાતિ સાગ્નિશ્વેત ઇવાચલઃ
નીલવાસા મદોત્સિક્તઃ શ્વેતહારોપશોભિતઃ ॥

સાભ્રગઙ્ગાપ્રપાતો ઽસૌ કૈલાસાદ્રિર્ ઇવોત્તમઃ
લાઙ્ગલાસક્તહસ્તાગ્રો બિભ્રન્ મુશલમ્ ઉત્તમમ્ ॥

ઉપાસ્યતે સ્વયં કાન્ત્યા યો વારુણ્યા ચ મૂર્તયા
કલ્પાન્તે યસ્ય વક્ત્રેભ્યો વિષાનલશિખોજ્જ્વલઃ ॥

સંકર્ષણાત્મકો રુદ્રો નિષ્ક્રમ્યાત્તિ જગત્ત્રયમ્
સ બિભ્રચ્છિખરીભૂતમ્ અશેષં ક્ષિતિમણ્ડલમ્ ॥

આસ્તે પાતાલમૂલસ્થઃ શેષો ઽશેષસુરાર્ચિતઃ
તસ્ય વીર્યં પ્રભાવશ્ ચ સ્વરૂપં રૂપમ્ એવ ચ ॥

નહિ વર્ણયિતું શક્યં જ્ઞાતું વા ત્રિદશૈર્ અપિ
યસ્યૈષા સકલા પૃથ્વી ફણામણિશિખારુણા ॥

આસ્તે કુસુમમાલેવ કસ્ તદ્વીર્યં વદિષ્યતિ
યદા વિજૃમ્ભતે ઽનન્તો મદાઘૂર્ણિતલોચનઃ ॥

તદા ચલતિ ભૂર્ એષા સાદ્રિતોયાધિકાનના
ગન્ધર્વાપ્સરસઃ સિદ્ધાઃ કિંનરોરગવારણાઃ ॥

નાન્તં ગુણાનાં ગચ્છન્તિ તતો ઽનન્તો ઽયમ્ અવ્યયઃ
યસ્ય નાગવધૂહસ્તૈર્ લાપિતં હરિચન્દનમ્ ॥

મુહુઃ શ્વાસાનિલાયસ્તં યાતિ દિક્પટવાસતામ્
યમ્ આરાધ્ય પુરાણર્ષિર્ ગર્ગો જ્યોતીંષિ તત્ત્વતઃ ॥

જ્ઞાતવાન્ સકલં ચૈવ નિમિત્તપઠિતં ફલમ્
તેનેયં નાગવર્યેણ શિરસા વિધૃતા મહી
બિભર્તિ સકલાંલ્ લોકાન્ સદેવાસુરમાનુષાન્ ॥