બ્રહ્મ પુરાણ · અધ્યાય 2

સ સૃષ્ટ્વા તુ પ્રજાસ્ ત્વ્ એવમ્ આપવો વૈ પ્રજાપતિઃ
લેભે વૈ પુરુષઃ પત્નીં શતરૂપામ્ અયોનિજામ્ ॥

આપવસ્ય મહિમ્ના તુ દિવમ્ આવૃત્ય તિષ્ઠતઃ
ધર્મેણૈવ મુનિશ્રેષ્ઠાઃ શતરૂપા વ્યજાયત ॥

સા તુ વર્ષાયુતં તપ્ત્વા તપઃ પરમદુશ્ચરમ્
ભર્તારં દીપ્તતપસં પુરુષં પ્રત્યપદ્યત ॥

સ વૈ સ્વાયંભુવો વિપ્રાઃ પુરુષો મનુર્ ઉચ્યતે
તસ્યૈકસપ્તતિયુગં મન્વન્તરમ્ ઇહોચ્યતે ॥

વૈરાજાત્ પુરુષાદ્ વીરં શતરૂપા વ્યજાયત
પ્રિયવ્રતોત્તાનપાદૌ વીરાત્ કામ્યા વ્યજાયત ॥

કામ્યા નામ સુતા શ્રેષ્ઠા કર્દમસ્ય પ્રજાપતેઃ
કામ્યાપુત્રાસ્ તુ ચત્વારઃ સમ્રાટ્ કુક્ષિર્ વિરાટ્ પ્રભુઃ ॥

ઉત્તાનપાદં જગ્રાહ પુત્રમ્ અત્રિઃ પ્રજાપતિઃ
ઉત્તાનપાદાચ્ ચતુરઃ સૂનૃતા સુષુવે સુતાન્ ॥

ધર્મસ્ય કન્યા સુશ્રોણી સૂનૃતા નામ વિશ્રુતા
ઉત્પન્ના વાજિમેધેન ધ્રુવસ્ય જનની શુભા ॥

ધ્રુવં ચ કીર્તિમન્તં ચ આયુષ્મન્તં વસું તથા
ઉત્તાનપાદો ઽજનયત્ સૂનૃતાયાં પ્રજાપતિઃ ॥

ધ્રુવો વર્ષસહસ્રાણિ ત્રીણિ દિવ્યાનિ ભો દ્વિજાઃ
તપસ્ તેપે મહાભાગઃ પ્રાર્થયન્ સુમહદ્ યશઃ ॥

તસ્મૈ બ્રહ્મા દદૌ પ્રીતઃ સ્થાનમ્ આત્મસમં પ્રભુઃ
અચલં ચૈવ પુરતઃ સપ્તર્ષીણાં પ્રજાપતિઃ ॥

તસ્યાભિમાનમ્ ઋદ્ધિં ચ મહિમાનં નિરીક્ષ્ય ચ
દેવાસુરાણામ્ આચાર્યઃ શ્લોકં પ્રાગ્ ઉશના જગૌ ॥

અહો ઽસ્ય તપસો વીર્યમ્ અહો શ્રુતમ્ અહો ઽદ્ભુતમ્
યમ્ અદ્ય પુરતઃ કૃત્વા ધ્રુવં સપ્તર્ષયઃ સ્થિતાઃ ॥

તસ્માચ્ છ્લિષ્ટિં ચ ભવ્યં ચ ધ્રુવાચ્ છંભુર્ વ્યજાયત
શ્લિષ્ટેર્ આધત્ત સુચ્છાયા પઞ્ચ પુત્રાન્ અકલ્મષાન્ ॥

રિપું રિપુંજયં વીરં વૃકલં વૃકતેજસમ્
રિપોર્ આધત્ત બૃહતી ચક્ષુષં સર્વતેજસમ્ ॥

અજીજનત્ પુષ્કરિણ્યાં વૈરિણ્યાં ચાક્ષુષં મનુમ્
પ્રજાપતેર્ આત્મજાયાં વીરણ્યસ્ય મહાત્મનઃ ॥

મનોર્ અજાયન્ત દશ નડ્વલાયાં મહૌજસઃ
કન્યાયાં મુનિશાર્દૂલા વૈરાજસ્ય પ્રજાપતેઃ ॥

કુત્સઃ પુરુઃ શતદ્યુમ્નસ્ તપસ્વી સત્યવાક્ કવિઃ
અગ્નિષ્ટુદ્ અતિરાત્રશ્ ચ સુદ્યુમ્નશ્ ચેતિ તે નવ ॥

અભિમન્યુશ્ ચ દશમો નડ્વલાયાં મહૌજસઃ
પુરોર્ અજનયત્ પુત્રાન્ ષડ્ આગ્નેયી મહાપ્રભાન્ ॥

અઙ્ગં સુમનસં સ્વાતિં ક્રતુમ્ અઙ્ગિરસં મયમ્
અઙ્ગાત્ સુનીથાપત્યં વૈ વેણમ્ એકં વ્યજાયત ॥

અપચારેણ વેણસ્ય પ્રકોપઃ સુમહાન્ અભૂત્
પ્રજાર્થમ્ ઋષયો યસ્ય મમન્થુર્ દક્ષિણં કરમ્ ॥

વેણસ્ય મથિતે પાણૌ સંબભૂવ મહાન્ નૃપઃ
તં દૃષ્ટ્વા મુનયઃ પ્રાહુર્ એષ વૈ મુદિતાઃ પ્રજાઃ ॥

કરિષ્યતિ મહાતેજા યશશ્ ચ પ્રાપ્સ્યતે મહત્
સ ધન્વી કવચી જાતો જ્વલજ્જ્વલનસંનિભઃ ॥

પૃથુર્ વૈણ્યસ્ તથા ચેમાં રરક્ષ ક્ષત્રપૂર્વજઃ
રાજસૂયાભિષિક્તાનામ્ આદ્યઃ સ વસુધાપતિઃ ॥

તસ્માચ્ ચૈવ સમુત્પન્નૌ નિપુણૌ સૂતમાગધૌ
તેનેયં ગૌર્ મુનિશ્રેષ્ઠા દુગ્ધા સસ્યાનિ ભૂભૃતા ॥

પ્રજાનાં વૃત્તિકામેન દેવૈઃ સર્ષિગણૈઃ સહ
પિતૃભિર્ દાનવૈશ્ ચૈવ ગન્ધર્વૈર્ અપ્સરોગણૈઃ ॥

સર્પૈઃ પુણ્યજનૈશ્ ચૈવ વીરુદ્ભિઃ પર્વતૈસ્ તથા
તેષુ તેષુ ચ પાત્રેષુ દુહ્યમાના વસુંધરા ॥

પ્રાદાદ્ યથેપ્સિતં ક્ષીરં તેન પ્રાણાન્ અધારયન્
પૃથોસ્ તુ પુત્રૌ ધર્મજ્ઞૌ યજ્ઞાન્તે ઽન્તર્ધિપાતિનૌ ॥

શિખણ્ડિની હવિર્ધાનમ્ અન્તર્ધાનાદ્ વ્યજાયત
હવિર્ધાનાત્ ષડ્ આગ્નેયી ધિષણાજનયત્ સુતાન્ ॥

પ્રાચીનબર્હિષં શુક્રં ગયં કૃષ્ણં વ્રજાજિનૌ
પ્રાચીનબર્હિર્ ભગવાન્ મહાન્ આસીત્ પ્રજાપતિઃ ॥

હવિર્ધાનાન્ મુનિશ્રેષ્ઠા યેન સંવર્ધિતાઃ પ્રજાઃ
પ્રાચીનબર્હિર્ ભગવાન્ પૃથિવીતલચારિણીઃ ॥

સમુદ્રતનયાયાં તુ કૃતદારો ઽભવત્ પ્રભુઃ
મહતસ્ તપસઃ પારે સવર્ણાયાં પ્રજાપતિઃ ॥

સવર્ણાધત્ત સામુદ્રી દશ પ્રાચીનબર્હિષઃ
સર્વાન્ પ્રચેતસો નામ ધનુર્વેદસ્ય પારગાન્ ॥

અપૃથગ્ધર્મચરણાસ્ તે ઽતપ્યન્ત મહત્ તપઃ
દશ વર્ષસહસ્રાણિ સમુદ્રસલિલેશયાઃ ॥

તપશ્ ચરત્સુ પૃથિવીં પ્રચેતઃસુ મહીરુહાઃ
અરક્ષમાણામ્ આવવ્રુર્ બભૂવાથ પ્રજાક્ષયઃ ॥

નાશકન્ મારુતો વાતું વૃતં ખમ્ અભવદ્ દ્રુમૈઃ
દશ વર્ષસહસ્રાણિ ન શેકુશ્ ચેષ્ટિતું પ્રજાઃ ॥

તદ્ ઉપશ્રુત્ય તપસા યુક્તાઃ સર્વે પ્રચેતસઃ
મુખેભ્યો વાયુમ્ અગ્નિં ચ સસૃજુર્ જાતમન્યવઃ ॥

ઉન્મૂલાન્ અથ વૃક્ષાંસ્ તુ કૃત્વા વાયુર્ અશોષયત્
તાન્ અગ્નિર્ અદહદ્ ઘોર એવમ્ આસીદ્ દ્રુમક્ષયઃ ॥

દ્રુમક્ષયમ્ અથો બુદ્ધ્વા કિંચિચ્ છિષ્ટેષુ શાખિષુ
ઉપગમ્યાબ્રવીદ્ એતાંસ્ તદા સોમઃ પ્રજાપતીન્ ॥

કોપં યચ્છત રાજાનઃ સર્વે પ્રાચીનબર્હિષઃ
વૃક્ષશૂન્યા કૃતા પૃથ્વી શામ્યેતામ્ અગ્નિમારુતૌ ॥

રત્નભૂતા ચ કન્યેયં વૃક્ષાણાં વરવર્ણિની
ભવિષ્યં જાનતા તાત ધૃતા ગર્ભેણ વૈ મયા ॥

મારિષા નામ નામ્નૈષા વૃક્ષાણામ્ ઇતિ નિર્મિતા
ભાર્યા વો ઽસ્તુ મહાભાગાઃ સોમવંશવિવર્ધિની ॥

યુષ્માકં તેજસો ઽર્ધેન મમ ચાર્ધેન તેજસઃ
અસ્યામ્ ઉત્પત્સ્યતે વિદ્વાન્ દક્ષો નામ પ્રજાપતિઃ ॥

સ ઇમાં દગ્ધભૂયિષ્ઠાં યુષ્મત્તેજોમયેન વૈ
અગ્નિનાગ્નિસમો ભૂયઃ પ્રજાઃ સંવર્ધયિષ્યતિ ॥

તતઃ સોમસ્ય વચનાજ્ જગૃહુસ્ તે પ્રચેતસઃ
સંહૃત્ય કોપં વૃક્ષેભ્યઃ પત્નીં ધર્મેણ મારિષામ્ ॥

દશભ્યસ્ તુ પ્રચેતોભ્યો મારિષાયાં પ્રજાપતિઃ
દક્ષો જજ્ઞે મહાતેજાઃ સોમસ્યાંશેન ભો દ્વિજાઃ ॥

અચરાંશ્ ચ ચરાંશ્ ચૈવ દ્વિપદો ઽથ ચતુષ્પદઃ
સ સૃષ્ટ્વા મનસા દક્ષઃ પશ્ચાદ્ અસૃજત સ્ત્રિયઃ ॥

દદૌ દશ સ ધર્માય કશ્યપાય ત્રયોદશ
શિષ્ટાઃ સોમાય રાજ્ઞે ચ નક્ષત્રાખ્યા દદૌ પ્રભુઃ ॥

તાસુ દેવાઃ ખગા ગાવો નાગા દિતિજદાનવાઃ
ગન્ધર્વાપ્સરસશ્ ચૈવ જજ્ઞિરે ઽન્યાશ્ ચ જાતયઃ ॥

તતઃ પ્રભૃતિ વિપ્રેન્દ્રાઃ પ્રજા મૈથુનસંભવાઃ
સંકલ્પાદ્ દર્શનાત્ સ્પર્શાત્ પૂર્વેષાં પ્રોચ્યતે પ્રજા ॥

દેવાનાં દાનવાનાં ચ ગન્ધર્વોરગરક્ષસામ્
સંભવસ્ તુ શ્રુતો ઽસ્માભિર્ દક્ષસ્ય ચ મહાત્મનઃ ॥

અઙ્ગુષ્ઠાદ્ બ્રહ્મણો જજ્ઞે દક્ષઃ કિલ શુભવ્રતઃ
વામાઙ્ગુષ્ઠાત્ તથા ચૈવં તસ્ય પત્ની વ્યજાયત ॥

કથં પ્રાચેતસત્વં સ પુનર્ લેભે મહાતપાઃ
એતં નઃ સંશયં સૂત વ્યાખ્યાતું ત્વમ્ ઇહાર્હસિ
દૌહિત્રશ્ ચૈવ સોમસ્ય કથં શ્વશુરતાં ગતઃ ॥

ઉત્પત્તિશ્ ચ નિરોધશ્ ચ નિત્યં ભૂતેષુ ભો દ્વિજાઃ
ઋષયો ઽત્ર ન મુહ્યન્તિ વિદ્યાવન્તશ્ ચ યે જનાઃ ॥

યુગે યુગે ભવન્ત્ય્ એતે પુનર્ દક્ષાદયો નૃપાઃ
પુનશ્ ચૈવ નિરુધ્યન્તે વિદ્વાંસ્ તત્ર ન મુહ્યતિ ॥

જ્યૈષ્ઠ્યં કાનિષ્ઠમ્ અપ્ય્ એષાં પૂર્વં નાસીદ્ દ્વિજોત્તમાઃ
તપ એવ ગરીયો ઽભૂત્ પ્રભાવશ્ ચૈવ કારણમ્ ॥

ઇમાં વિસૃષ્ટિં દક્ષસ્ય યો વિદ્યાત્ સચરાચરામ્
પ્રજાવાન્ આયુર્ ઉત્તીર્ણઃ સ્વર્ગલોકે મહીયતે ॥