બ્રહ્મ પુરાણ · અધ્યાય 1

યસ્માત્ સર્વમ્ ઇદં પ્રપઞ્ચરચિતં માયાજગજ્ જાયતે યસ્મિંસ્ તિષ્ઠતિ યાતિ ચાન્તસમયે કલ્પાનુકલ્પે પુનઃ
યં ધ્યાત્વા મુનયઃ પ્રપઞ્ચરહિતં વિન્દન્તિ મોક્ષં ધ્રુવં તં વન્દે પુરુષોત્તમાખ્યમ્ અમલં નિત્યં વિભું નિશ્ચલમ્

યં ધ્યાયન્તિ બુધાઃ સમાધિસમયે શુદ્ધં વિયત્સંનિભમ્ નિત્યાનન્દમયં પ્રસન્નમ્ અમલં સર્વેશ્વરં નિર્ગુણમ્
વ્યક્તાવ્યક્તપરં પ્રપઞ્ચરહિતં ધ્યાનૈકગમ્યં વિભુમ્ તં સંસારવિનાશહેતુમ્ અજરં વન્દે હરિં મુક્તિદમ્

સુપુણ્યે નૈમિષારણ્યે પવિત્રે સુમનોહરે
નાનામુનિજનાકીર્ણે નાનાપુષ્પોપશોભિતે ॥

સરલૈઃ કર્ણિકારૈશ્ ચ પનસૈર્ ધવખાદિરૈઃ
આમ્રજમ્બૂકપિત્થૈશ્ ચ ન્યગ્રોધૈર્ દેવદારુભિઃ ॥

અશ્વત્થૈઃ પારિજાતૈશ્ ચ ચન્દનાગુરુપાટલૈઃ
બકુલૈઃ સપ્તપર્ણૈશ્ ચ પુંનાગૈર્ નાગકેસરૈઃ ॥

શાલૈસ્ તાલૈસ્ તમાલૈશ્ ચ નારિકેલૈસ્ તથાર્જુનૈઃ
અન્યૈશ્ ચ બહુભિર્ વૃક્ષૈશ્ ચમ્પકાદ્યૈશ્ ચ શોભિતે ॥

નાનાપક્ષિગણાકીર્ણે નાનામૃગગણૈર્ યુતે
નાનાજલાશયૈઃ પુણ્યૈર્ દીર્ઘિકાદ્યૈર્ અલંકૃતે ॥

બ્રાહ્મણૈઃ ક્ષત્રિયૈર્ વૈશ્યૈઃ શૂદ્રૈશ્ ચાન્યૈશ્ ચ જાતિભિઃ
વાનપ્રસ્થૈર્ ગૃહસ્થૈશ્ ચ યતિભિર્ બ્રહ્મચારિભિઃ ॥

સંપન્નૈર્ ગોકુલૈશ્ ચૈવ સર્વત્ર સમલંકૃતે
યવગોધૂમચણકૈર્ માષમુદ્ગતિલેક્ષુભિઃ ॥

ચીનકાદ્યૈસ્ તથા મેધ્યૈઃ સસ્યૈશ્ ચાન્યૈશ્ ચ શોભિતે
તત્ર દીપ્તે હુતવહે હૂયમાને મહામખે ॥

યજતાં નૈમિષેયાણાં સત્ત્રે દ્વાદશવાર્ષિકે
આજગ્મુસ્ તત્ર મુનયસ્ તથાન્યે ઽપિ દ્વિજાતયઃ ॥

તાન્ આગતાન્ દ્વિજાંસ્ તે તુ પૂજાં ચક્રુર્ યથોચિતામ્
તેષુ તત્રોપવિષ્ટેષુ ઋત્વિગ્ભિઃ સહિતેષુ ચ ॥

તત્રાજગામ સૂતસ્ તુ મતિમાંલ્ લોમહર્ષણઃ
તં દૃષ્ટ્વા તે મુનિવરાઃ પૂજાં ચક્રુર્ મુદાન્વિતાઃ ॥

સો ઽપિ તાન્ પ્રતિપૂજ્યૈવ સંવિવેશ વરાસને
કથાં ચક્રુસ્ તદાન્યોન્યં સૂતેન સહિતા દ્વિજાઃ ॥

કથાન્તે વ્યાસશિષ્યં તે પપ્રચ્છુઃ સંશયં મુદા
ઋત્વિગ્ભિઃ સહિતાઃ સર્વે સદસ્યૈઃ સહ દીક્ષિતાઃ ॥

પુરાણાગમશાસ્ત્રાણિ સેતિહાસાનિ સત્તમ
જાનાસિ દેવદૈત્યાનાં ચરિતં જન્મ કર્મ ચ ॥

ન તે ઽસ્ત્ય્ અવિદિતં કિંચિદ્ વેદે શાસ્ત્રે ચ ભારતે
પુરાણે મોક્ષશાસ્ત્રે ચ સર્વજ્ઞો ઽસિ મહામતે ॥

યથાપૂર્વમ્ ઇદં સર્વમ્ ઉત્પન્નં સચરાચરમ્
સસુરાસુરગન્ધર્વં સયક્ષોરગરાક્ષસમ્ ॥

શ્રોતુમ્ ઇચ્છામહે સૂત બ્રૂહિ સર્વં યથા જગત્
બભૂવ ભૂયશ્ ચ યથા મહાભાગ ભવિષ્યતિ ॥

યતશ્ ચૈવ જગત્ સૂત યતશ્ ચૈવ ચરાચરમ્
લીનમ્ આસીત્ તથા યત્ર લયમ્ એષ્યતિ યત્ર ચ ॥

અવિકારાય શુદ્ધાય નિત્યાય પરમાત્મને
સદૈકરૂપરૂપાય વિષ્ણવે સર્વજિષ્ણવે ॥

નમો હિરણ્યગર્ભાય હરયે શઙ્કરાય ચ
વાસુદેવાય તારાય સર્ગસ્થિત્યન્તકર્મણે ॥

એકાનેકસ્વરૂપાય સ્થૂલસૂક્ષ્માત્મને નમઃ
અવ્યક્તવ્યક્તભૂતાય વિષ્ણવે મુક્તિહેતવે ॥

સર્ગસ્થિતિવિનાશાય જગતો યો ઽજરામરઃ
મૂલભૂતો નમસ્ તસ્મૈ વિષ્ણવે પરમાત્મને ॥

આધારભૂતં વિશ્વસ્યાપ્ય્ અણીયાંસમ્ અણીયસામ્
પ્રણમ્ય સર્વભૂતસ્થમ્ અચ્યુતં પુરુષોત્તમમ્ ॥

જ્ઞાનસ્વરૂપમ્ અત્યન્તં નિર્મલં પરમાર્થતઃ
તમ્ એવાર્થસ્વરૂપેણ ભ્રાન્તિદર્શનતઃ સ્થિતમ્ ॥

વિષ્ણું ગ્રસિષ્ણું વિશ્વસ્ય સ્થિતૌ સર્ગે તથા પ્રભુમ્
સર્વજ્ઞં જગતામ્ ઈશમ્ અજમ્ અક્ષયમ્ અવ્યયમ્ ॥

આદ્યં સુસૂક્ષ્મં વિશ્વેશં બ્રહ્માદીન્ પ્રણિપત્ય ચ
ઇતિહાસપુરાણજ્ઞં વેદવેદાઙ્ગપારગમ્ ॥

સર્વશાસ્ત્રાર્થતત્ત્વજ્ઞં પરાશરસુતં પ્રભુમ્
ગુરું પ્રણમ્ય વક્ષ્યામિ પુરાણં વેદસંમિતમ્ ॥

કથયામિ યથા પૂર્વં દક્ષાદ્યૈર્ મુનિસત્તમૈઃ
પૃષ્ટઃ પ્રોવાચ ભગવાન્ અબ્જયોનિઃ પિતામહઃ ॥

શૃણુધ્વં સંપ્રવક્ષ્યામિ કથાં પાપપ્રણાશિનીમ્
કથ્યમાનાં મયા ચિત્રાં બહ્વર્થાં શ્રુતિવિસ્તરામ્ ॥

યસ્ ત્વ્ ઇમાં ધારયેન્ નિત્યં શૃણુયાદ્ વાપ્ય્ અભીક્ષ્ણશઃ
સ્વવંશધારણં કૃત્વા સ્વર્ગલોકે મહીયતે ॥

અવ્યક્તં કારણં યત્ તન્ નિત્યં સદસદાત્મકમ્
પ્રધાનં પુરુષસ્ તસ્માન્ નિર્મમે વિશ્વમ્ ઈશ્વરઃ ॥

તં બુધ્યધ્વં મુનિશ્રેષ્ઠા બ્રહ્માણમ્ અમિતૌજસમ્
સ્રષ્ટારં સર્વભૂતાનાં નારાયણપરાયણમ્ ॥

અહંકારસ્ તુ મહતસ્ તસ્માદ્ ભૂતાનિ જજ્ઞિરે
ભૂતભેદાશ્ ચ ભૂતેભ્ય ઇતિ સર્ગઃ સનાતનઃ ॥

વિસ્તરાવયવં ચૈવ યથાપ્રજ્ઞં યથાશ્રુતિ
કીર્ત્યમાનં શૃણુધ્વં વઃ સર્વેષાં કીર્તિવર્ધનમ્ ॥

કીર્તિતં સ્થિરકીર્તીનાં સર્વેષાં પુણ્યવર્ધનમ્
તતઃ સ્વયંભૂર્ ભગવાન્ સિસૃક્ષુર્ વિવિધાઃ પ્રજાઃ ॥

અપ એવ સસર્જાદૌ તાસુ વીર્યમ્ અથાસૃજત્
આપો નારા ઇતિ પ્રોક્તા આપો વૈ નરસૂનવઃ ॥

અયનં તસ્ય તાઃ પૂર્વં તેન નારાયણઃ સ્મૃતઃ
હિરણ્યવર્ણમ્ અભવત્ તદ્ અણ્ડમ્ ઉદકેશયમ્ ॥

તત્ર જજ્ઞે સ્વયં બ્રહ્મા સ્વયંભૂર્ ઇતિ નઃ શ્રુતમ્
હિરણ્યવર્ણો ભગવાન્ ઉષિત્વા પરિવત્સરમ્ ॥

તદ્ અણ્ડમ્ અકરોદ્ દ્વૈધં દિવં ભુવમ્ અથાપિ ચ
તયોઃ શકલયોર્ મધ્ય આકાશમ્ અકરોત્ પ્રભુઃ ॥

અપ્સુ પારિપ્લવાં પૃથ્વીં દિશશ્ ચ દશધા દધે
તત્ર કાલં મનો વાચં કામં ક્રોધમ્ અથો રતિમ્ ॥

સસર્જ સૃષ્ટિં તદ્રૂપાં સ્રષ્ટુમ્ ઇચ્છન્ પ્રજાપતીન્
મરીચિમ્ અત્ર્યઙ્ગિરસૌ પુલસ્ત્યં પુલહં ક્રતુમ્ ॥

વસિષ્ઠં ચ મહાતેજાઃ સો ઽસૃજત્ સપ્ત માનસાન્
સપ્ત બ્રહ્માણ ઇત્ય્ એતે પુરાણે નિશ્ચયં ગતાઃ ॥

નારાયણાત્મકાનાં તુ સપ્તાનાં બ્રહ્મજન્મનામ્
તતો ઽસૃજત્ પુરા બ્રહ્મા રુદ્રં રોષાત્મસંભવમ્ ॥

સનત્કુમારં ચ વિભું પૂર્વેષામ્ અપિ પૂર્વજમ્
સપ્તસ્વ્ એતા અજાયન્ત પ્રજા રુદ્રાશ્ ચ ભો દ્વિજાઃ ॥

સ્કન્દઃ સનત્કુમારશ્ ચ તેજઃ સંક્ષિપ્ય તિષ્ઠતઃ
તેષાં સપ્ત મહાવંશા દિવ્યા દેવગણાન્વિતાઃ ॥

ક્રિયાવન્તઃ પ્રજાવન્તો મહર્ષિભિર્ અલંકૃતાઃ
વિદ્યુતો ઽશનિમેઘાંશ્ ચ રોહિતેન્દ્રધનૂંષિ ચ ॥

વયાંસિ ચ સસર્જાદૌ પર્જન્યં ચ સસર્જ હ
ઋચો યજૂંષિ સામાનિ નિર્મમે યજ્ઞસિદ્ધયે ॥

સાધ્યાન્ અજનયદ્ દેવાન્ ઇત્ય્ એવમ્ અનુસંજગુઃ
ઉચ્ચાવચાનિ ભૂતાનિ ગાત્રેભ્યસ્ તસ્ય જજ્ઞિરે ॥

આપવસ્ય પ્રજાસર્ગં સૃજતો હિ પ્રજાપતેઃ
સૃજ્યમાનાઃ પ્રજા નૈવ વિવર્ધન્તે યદા તદા ॥

દ્વિધા કૃત્વાત્મનો દેહમ્ અર્ધેન પુરુષો ઽભવત્
અર્ધેન નારી તસ્યાં તુ સો ઽસૃજદ્ દ્વિવિધાઃ પ્રજાઃ ॥

દિવં ચ પૃથિવીં ચૈવ મહિમ્ના વ્યાપ્ય તિષ્ઠતિ
વિરાજમ્ અસૃજદ્ વિષ્ણુઃ સો ઽસૃજત્ પુરુષં વિરાટ્ ॥

પુરુષં તં મનું વિદ્યાત્ તસ્ય મન્વન્તરં સ્મૃતમ્
દ્વિતીયં માનસસ્યૈતન્ મનોર્ અન્તરમ્ ઉચ્યતે ॥

સ વૈરાજઃ પ્રજાસર્ગં સસર્જ પુરુષઃ પ્રભુઃ
નારાયણવિસર્ગસ્ય પ્રજાસ્ તસ્યાપ્ય્ અયોનિજાઃ ॥

આયુષ્માન્ કીર્તિમાન્ પુણ્ય પ્રજાવાંશ્ ચ ભવેન્ નરઃ
આદિસર્ગં વિદિત્વેમં યથેષ્ટાં ચાપ્નુયાદ્ ગતિમ્ ॥