બ્રહ્મ પુરાણ · અધ્યાય 185

એકદા તુ વિના રામં કૃષ્ણો વૃન્દાવનં યયૌ
વિચચાર વૃતો ગોપૈર્ વન્યપુષ્પસ્રગુજ્જ્વલઃ ॥

સ જગામાથ કાલિન્દીં લોલકલ્લોલશાલિનીમ્
તીરસંલગ્નફેનૌઘૈર્ હસન્તીમ્ ઇવ સર્વતઃ ॥

તસ્યાં ચાતિમહાભીમં વિષાગ્નિકણદૂષિતમ્
હ્રદં કાલીયનાગસ્ય દદર્શાતિવિભીષણમ્ ॥

વિષાગ્નિના વિસરતા દગ્ધતીરમહાતરુમ્
વાતાહતામ્બુવિક્ષેપ સ્પર્શદગ્ધવિહંગમમ્ ॥

તમ્ અતીવ મહારૌદ્રં મૃત્યુવક્ત્રમ્ ઇવાપરમ્
વિલોક્ય ચિન્તયામ્ આસ ભગવાન્ મધુસૂદનઃ ॥

અસ્મિન્ વસતિ દુષ્ટાત્મા કાલીયો ઽસૌ વિષાયુધઃ
યો મયા નિર્જિતસ્ ત્યક્ત્વા દુષ્ટો નષ્ટઃ પયોનિધૌ ॥

તેનેયં દૂષિતા સર્વા યમુના સાગરંગમા
ન નરૈર્ ગોધનૈર્ વાપિ તૃષાર્તૈર્ ઉપભુજ્યતે ॥

તદ્ અસ્ય નાગરાજસ્ય કર્તવ્યો નિગ્રહો મયા
નિત્યત્રસ્તાઃ સુખં યેન ચરેયુર્ વ્રજવાસિનઃ ॥

એતદર્થં નૃલોકે ઽસ્મિન્ન્ અવતારો મયા કૃતઃ
યદ્ એષામ્ ઉત્પથસ્થાનાં કાર્યા શાસ્તિર્ દુરાત્મનામ્ ॥

તદ્ એતન્ નાતિદૂરસ્થં કદમ્બમ્ ઉરુશાખિનમ્
અધિરુહ્યોત્પતિષ્યામિ હ્રદે ઽસ્મિઞ્ જીવનાશિનઃ ॥

ઇત્થં વિચિન્ત્ય બદ્ધ્વા ચ ગાઢં પરિકરં તતઃ
નિપપાત હ્રદે તત્ર સર્પરાજસ્ય વેગતઃ ॥

તેનાપિ પતતા તત્ર ક્ષોભિતઃ સ મહાહ્રદઃ
અત્યર્થદૂરજાતાંશ્ ચ તાંશ્ ચાસિઞ્ચન્ મહીરુહાન્ ॥

તે ઽહિદુષ્ટવિષજ્વાલા તપ્તામ્બુતપનોક્ષિતાઃ
જજ્વલુઃ પાદપાઃ સદ્યો જ્વાલાવ્યાપ્તદિગન્તરાઃ ॥

આસ્ફોટયામ્ આસ તદા કૃષ્ણો નાગહ્રદં ભુજૈઃ
તચ્છબ્દશ્રવણાચ્ ચાથ નાગરાજો ઽભ્યુપાગમત્ ॥

આતામ્રનયનઃ કોપાદ્ વિષજ્વાલાકુલૈઃ ફણૈઃ
વૃતો મહાવિષૈશ્ ચાન્યૈર્ અરુણૈર્ અનિલાશનૈઃ ॥

નાગપત્ન્યશ્ ચ શતશો હારિહારોપશોભિતાઃ
પ્રકમ્પિતતનૂત્ક્ષેપ ચલત્કુણ્ડલકાન્તયઃ ॥

તતઃ પ્રવેષ્ટિતઃ સર્પૈઃ સ કૃષ્ણો ભોગબન્ધનૈઃ
દદંશુશ્ ચાપિ તે કૃષ્ણં વિષજ્વાલાવિલૈર્ મુખૈઃ ॥

તં તત્ર પતિતં દૃષ્ટ્વા નાગભોગનિપીડિતમ્
ગોપા વ્રજમ્ ઉપાગત્ય ચુક્રુશુઃ શોકલાલસાઃ ॥

એષ કૃષ્ણો ગતો મોહ મગ્નો વૈ કાલિયે હ્રદે
ભક્ષ્યતે સર્પરાજેન તદ્ આગચ્છત મા ચિરમ્ ॥

એતચ્ છ્રુત્વા તતો ગોપા વજ્રપાતોપમં વચઃ
ગોપ્યશ્ ચ ત્વરિતા જગ્મુર્ યશોદાપ્રમુખા હ્રદમ્ ॥

હા હા ક્વાસાવ્ ઇતિ જનો ગોપીનામ્ અતિવિહ્વલઃ
યશોદયા સમં ભ્રાન્તો દ્રુતઃ પ્રસ્ખલિતો યયૌ ॥

નન્દગોપશ્ ચ ગોપાશ્ ચ રામશ્ ચાદ્ભુતવિક્રમઃ
ત્વરિતં યમુનાં જગ્મુઃ કૃષ્ણદર્શનલાલસાઃ ॥

દદૃશુશ્ ચાપિ તે તત્ર સર્પરાજવશંગતમ્
નિષ્પ્રયત્નં કૃતં કૃષ્ણં સર્પભોગેન વેષ્ટિતમ્ ॥

નન્દગોપશ્ ચ નિશ્ચેષ્ટઃ પશ્યન્ પુત્રમુખં ભૃશમ્
યશોદા ચ મહાભાગા બભૂવ મુનિસત્તમાઃ ॥

ગોપ્યસ્ ત્વ્ અન્યા રુદત્યશ્ ચ દદૃશુઃ શોકકાતરાઃ
પ્રોચુશ્ ચ કેશવં પ્રીત્યા ભયકાતરગદ્ગદમ્ ॥

સર્વા યશોદયા સાર્ધં વિશામો ઽત્ર મહાહ્રદે
નાગરાજસ્ય નો ગન્તુમ્ અસ્માકં યુજ્યતે વ્રજે ॥

દિવસઃ કો વિના સૂર્યં વિના ચન્દ્રેણ કા નિશા
વિના દુગ્ધેન કા ગાવો વિના કૃષ્ણેન કો વ્રજઃ
વિનાકૃતા ન યાસ્યામઃ કૃષ્ણેનાનેન ગોકુલમ્ ॥

ઇતિ ગોપીવચઃ શ્રુત્વા રૌહિણેયો મહાબલઃ
ઉવાચ ગોપાન્ વિધુરાન્ વિલોક્ય સ્તિમિતેક્ષણઃ ॥

નન્દં ચ દીનમ્ અત્યર્થં ન્યસ્તદૃષ્ટિં સુતાનને
મૂર્છાકુલાં યશોદાં ચ કૃષ્ણમાહાત્મ્યસંજ્ઞયા ॥

કિમ્ અયં દેવદેવેશ ભાવો ઽયં માનુષસ્ ત્વયા
વ્યજ્યતે સ્વં તમ્ આત્માનં કિમ્ અન્યં ત્વં ન વેત્સિ યત્ ॥

ત્વમ્ અસ્ય જગતો નાભિઃ સુરાણામ્ એવ ચાશ્રયઃ
કર્તાપહર્તા પાતા ચ ત્રૈલોક્યં ત્વં ત્રયીમયઃ ॥

અત્રાવતીર્ણયોઃ કૃષ્ણ ગોપા એવ હિ બાન્ધવાઃ
ગોપ્યશ્ ચ સીદતઃ કસ્માત્ ત્વં બન્ધૂન્ સમુપેક્ષસે ॥

દર્શિતો માનુષો ભાવો દર્શિતં બાલચેષ્ટિતમ્
તદ્ અયં દમ્યતાં કૃષ્ણ દુરાત્મા દશનાયુધઃ ॥

ઇતિ સંસ્મારિતઃ કૃષ્ણઃ સ્મિતભિન્નૌષ્ઠસંપુટઃ
આસ્ફાલ્ય મોચયામ્ આસ સ્વં દેહં ભોગબન્ધનાત્ ॥

આનામ્ય ચાપિ હસ્તાભ્યામ્ ઉભાભ્યાં મધ્યમં ફણમ્
આરુહ્ય ભુગ્નશિરસઃ પ્રનનર્તોરુવિક્રમઃ ॥

વ્રણાઃ ફણે ઽભવંસ્ તસ્ય કૃષ્ણસ્યાઙ્ઘ્રિવિકુટ્ટનૈઃ
યત્રોન્નતિં ચ કુરુતે નનામાસ્ય તતઃ શિરઃ ॥

મૂર્છામ્ ઉપાયયૌ ભ્રાન્ત્યા નાગઃ કૃષ્ણસ્ય કુટ્ટનૈઃ
દણ્ડપાતનિપાતેન વવામ રુધિરં બહુ ॥

તં નિર્ભુગ્નશિરોગ્રીવમ્ આસ્યપ્રસ્રુતશોણિતમ્
વિલોક્ય શરણં જગ્મુસ્ તત્પત્ન્યો મધુસૂદનમ્ ॥

જ્ઞાતો ઽસિ દેવદેવેશ સર્વેશસ્ ત્વમ્ અનુત્તમ
પરં જ્યોતિર્ અચિન્ત્યં યત્ તદંશઃ પરમેશ્વરઃ ॥

ન સમર્થાઃ સુર સ્તોતું યમ્ અનન્યભવં પ્રભુમ્
સ્વરૂપવર્ણનં તસ્ય કથં યોષિત્ કરિષ્યતિ ॥

યસ્યાખિલમહીવ્યોમ જલાગ્નિપવનાત્મકમ્
બ્રહ્માણ્ડમ્ અલ્પકાંશાંશઃ સ્તોષ્યામસ્ તં કથં વયમ્ ॥

તતઃ કુરુ જગત્સ્વામિન્ પ્રસાદમ્ અવસીદતઃ
પ્રાણાંસ્ ત્યજતિ નાગો ઽયં ભર્તૃભિક્ષા પ્રદીયતામ્ ॥

ઇત્ય્ ઉક્તે તાભિર્ આશ્વાસ્ય ક્લાન્તદેહો ઽપિ પન્નગઃ
પ્રસીદ દેવદેવેતિ પ્રાહ વાક્યં શનૈઃ શનૈઃ ॥

તવાષ્ટગુણમ્ ઐશ્વર્યં નાથ સ્વાભાવિકં પરમ્
નિરસ્તાતિશયં યસ્ય તસ્ય સ્તોષ્યામિ કિં ન્વ્ અહમ્ ॥

ત્વં પરસ્ ત્વં પરસ્યાદ્યઃ પરં ત્વં તત્પરાત્મકમ્
પરસ્માત્ પરમો યસ્ ત્વં તસ્ય સ્તોષ્યામિ કિં ન્વ્ અહમ્ ॥

યથાહં ભવતા સૃષ્ટો જાત્યા રૂપેણ ચેશ્વરઃ
સ્વભાવેન ચ સંયુક્તસ્ તથેદં ચેષ્ટિતં મયા ॥

યદ્ય્ અન્યથા પ્રવર્તેય દેવદેવ તતો મયિ
ન્યાય્યો દણ્ડનિપાતસ્ તે તવૈવ વચનં યથા ॥

તથાપિ યં જગત્સ્વામી દણ્ડં પાતિતવાન્ મયિ
સ સોઢો ઽયં વરો દણ્ડસ્ ત્વત્તો નાન્યો ઽસ્તુ મે વરઃ ॥

હતવીર્યો હતવિષો દમિતો ઽહં ત્વયાચ્યુત
જીવિતં દીયતામ્ એકમ્ આજ્ઞાપય કરોમિ કિમ્ ॥

નાત્ર સ્થેયં ત્વયા સર્પ કદાચિદ્ યમુનાજલે
સભૃત્યપરિવારસ્ ત્વં સમુદ્રસલિલં વ્રજ ॥

મત્પદાનિ ચ તે સર્પ દૃષ્ટ્વા મૂર્ધનિ સાગરે
ગરુડઃ પન્નગરિપુસ્ ત્વયિ ન પ્રહરિષ્યતિ ॥

ઇત્ય્ ઉક્ત્વા સર્પરાજાનં મુમોચ ભગવાન્ હરિઃ
પ્રણમ્ય સો ઽપિ કૃષ્ણાય જગામ પયસાં નિધિમ્ ॥

પશ્યતાં સર્વભૂતાનાં સભૃત્યાપત્યબન્ધવઃ
સમસ્તભાર્યાસહિતઃ પરિત્યજ્ય સ્વકં હ્રદમ્ ॥

ગતે સર્પે પરિષ્વજ્ય મૃતં પુનર્ ઇવાગતમ્
ગોપા મૂર્ધનિ ગોવિન્દં સિષિચુર્ નેત્રજૈર્ જલૈઃ ॥

કૃષ્ણમ્ અક્લિષ્ટકર્માણમ્ અન્યે વિસ્મિતચેતસઃ
તુષ્ટુવુર્ મુદિતા ગોપા દૃષ્ટ્વા શિવજલાં નદીમ્ ॥

ગીયમાનો ઽથ ગોપીભિશ્ ચરિતૈશ્ ચારુચેષ્ટિતૈઃ
સંસ્તૂયમાનો ગોપાલૈઃ કૃષ્ણો વ્રજમ્ ઉપાગમત્ ॥