બ્રહ્મ પુરાણ · અધ્યાય 181

શૃણુધ્વં મુનિશાર્દૂલાઃ પ્રવક્ષ્યામિ સમાસતઃ
અવતારં હરેશ્ ચાત્ર ભારાવતરણેચ્છયા ॥

યદા યદા ત્વ્ અધર્મસ્ય વૃદ્ધિર્ ભવતિ ભો દ્વિજાઃ
ધર્મશ્ ચ હ્રાસમ્ અભ્યેતિ તદા દેવો જનાર્દનઃ ॥

અવતારં કરોત્ય્ અત્ર દ્વિધા કૃત્વાત્મનસ્ તનુમ્
સાધૂનાં રક્ષણાર્થાય ધર્મસંસ્થાપનાય ચ ॥

દુષ્ટાનાં નિગ્રહાર્થાય અન્યેષાં ચ સુરદ્વિષામ્
પ્રજાનાં રક્ષણાર્થાય જાયતે ઽસૌ યુગે યુગે ॥

પુરા કિલ મહી વિપ્રા ભૂરિભારાવપીડિતા
જગામ ધરણી મેરૌ સમાજે ત્રિદિવૌકસામ્ ॥

સબ્રહ્મકાન્ સુરાન્ સર્વાન્ પ્રણિપત્યાથ મેદિની
કથયામ્ આસ તત્ સર્વં ખેદાત્ કરુણભાષિણી ॥

અગ્નિઃ સુવર્ણસ્ય ગુરુર્ ગવાં સૂર્યો ઽપરો ગુરુઃ
મમાપ્ય્ અખિલલોકાનાં વન્દ્યો નારાયણો ગુરુઃ ॥

તત્સાંપ્રતમ્ ઇમે દૈત્યાઃ કાલનેમિપુરોગમાઃ
મર્ત્યલોકં સમાગમ્ય બાધન્તે ઽહર્નિશં પ્રજાઃ ॥

કાલનેમિર્ હતો યો ઽસૌ વિષ્ણુના પ્રભવિષ્ણુના
ઉગ્રસેનસુતઃ કંસઃ સંભૂતઃ સુમહાસુરઃ ॥

અરિષ્ટો ધેનુકઃ કેશી પ્રલમ્બો નરકસ્ તથા
સુન્દો ઽસુરસ્ તથાત્યુગ્રો બાણશ્ ચાપિ બલેઃ સુતઃ ॥

તથાન્યે ચ મહાવીર્યા નૃપાણાં ભવનેષુ યે
સમુત્પન્ના દુરાત્માનસ્ તાન્ ન સંખ્યાતુમ્ ઉત્સહે ॥

અક્ષૌહિણ્યો હિ બહુલા દિવ્યમૂર્તિધૃતાઃ સુરાઃ
મહાબલાનાં દૃપ્તાનાં દૈત્યેન્દ્રાણાં મમોપરિ ॥

તદ્ભૂરિભારપીડાર્તા ન શક્નોમ્ય્ અમરેશ્વરાઃ
વિભર્તુમ્ આત્માનમ્ અહમ્ ઇતિ વિજ્ઞાપયામિ વઃ ॥

ક્રિયતાં તન્ મહાભાગા મમ ભારાવતારણમ્
યથા રસાતલં નાહં ગચ્છેયમ્ અતિવિહ્વલા ॥

ઇત્ય્ આકર્ણ્ય ધરાવાક્યમ્ અશેષૈસ્ ત્રિદશૈસ્ તતઃ
ભુવો ભારાવતારાર્થં બ્રહ્મા પ્રાહ ચ ચોદિતઃ ॥

યદ્ આહ વસુધા સર્વં સત્યમ્ એતદ્ દિવૌકસઃ
અહં ભવો ભવન્તશ્ ચ સર્વં નારાયણાત્મકમ્ ॥

વિભૂતયસ્ તુ યાસ્ તસ્ય તાસામ્ એવ પરસ્પરમ્
આધિક્યં ન્યૂનતા બાધ્ય બાધકત્વેન વર્તતે ॥

તદ્ આગચ્છત ગચ્છામઃ ક્ષીરાબ્ધેસ્ તટમ્ ઉત્તમમ્
તત્રારાધ્ય હરિં તસ્મૈ સર્વં વિજ્ઞાપયામ વૈ ॥

સર્વદૈવ જગત્યર્થે સ સર્વાત્મા જગન્મયઃ
સ્વલ્પાંશેનાવતીર્યોર્વ્યાં ધર્મસ્ય કુરુતે સ્થિતિમ્ ॥

ઇત્ય્ ઉક્ત્વા પ્રયયૌ તત્ર સહ દેવૈઃ પિતામહઃ
સમાહિતમના ભૂત્વા તુષ્ટાવ ગરુડધ્વજમ્ ॥

નમો નમસ્ તે ઽસ્તુ સહસ્રમૂર્તે સહસ્રબાહો બહુવક્ત્રપાદ
નમો નમસ્ તે જગતઃ પ્રવૃત્તિ વિનાશસંસ્થાનપરાપ્રમેય

સૂક્ષ્માતિસૂક્ષ્મં ચ બૃહત્પ્રમાણં ગરીયસામ્ અપ્ય્ અતિગૌરવાત્મન્
પ્રધાનબુદ્ધીન્દ્રિયવાક્પ્રધાન મૂલાપરાત્મન્ ભગવન્ પ્રસીદ

એષા મહી દેવ મહીપ્રસૂતૈર્ મહાસુરૈઃ પીડિતશૈલબન્ધા
પરાયણં ત્વાં જગતામ્ ઉપૈતિ ભારાવતારાર્થમ્ અપારપારમ્

એતે વયં વૃત્રરિપુસ્ તથાયં નાસત્યદસ્રૌ વરુણસ્ તથૈષઃ
ઇમે ચ રુદ્રા વસવઃ સસૂર્યાઃ સમીરણાગ્નિપ્રમુખાસ્ તથાન્યે

સુરાઃ સમસ્તાઃ સુરનાથ કાર્યમ્ એભિર્ મયા યચ્ ચ તદ્ ઈશ સર્વમ્
આજ્ઞાપયાજ્ઞાં પ્રતિપાલયન્તસ્ તવૈવ તિષ્ઠામ સદાસ્તદોષાઃ

એવં સંસ્તૂયમાનસ્ તુ ભગવાન્ પરમેશ્વરઃ
ઉજ્જહારાત્મનઃ કેશૌ સિતકૃષ્ણૌ દ્વિજોત્તમાઃ ॥

ઉવાચ ચ સુરાન્ એતૌ મત્કેશૌ વસુધાતલે
અવતીર્ય ભુવો ભાર ક્લેશહાનિં કરિષ્યતઃ ॥

સુરાશ્ ચ સકલાઃ સ્વાંશૈર્ અવતીર્ય મહીતલે
કુર્વન્તુ યુદ્ધમ્ ઉન્મત્તૈઃ પૂર્વોત્પન્નૈર્ મહાસુરૈઃ ॥

તતઃ ક્ષયમ્ અશેષાસ્ તે દૈતેયા ધરણીતલે
પ્રયાસ્યન્તિ ન સંદેહો નાનાયુધવિચૂર્ણિતાઃ ॥

વસુદેવસ્ય યા પત્ની દેવકી દેવતોપમા
તસ્યા ગર્ભો ઽષ્ટમો ઽયં તુ મત્કેશો ભવિતા સુરાઃ ॥

અવતીર્ય ચ તત્રાયં કંસં ઘાતયિતા ભુવિ
કાલનેમિસમુદ્ભૂતમ્ ઇત્ય્ ઉક્ત્વાન્તર્દધે હરિઃ ॥

અદૃશ્યાય તતસ્ તે ઽપિ પ્રણિપત્ય મહાત્મને
મેરુપૃષ્ઠં સુરા જગ્મુર્ અવતેરુશ્ ચ ભૂતલે ॥

કંસાય ચાષ્ટમો ગર્ભો દેવક્યા ધરણીતલે
ભવિષ્યતીત્ય્ આચચક્ષે ભગવાન્ નારદો મુનિઃ ॥

કંસો ઽપિ તદ્ ઉપશ્રુત્ય નારદાત્ કુપિતસ્ તતઃ
દેવકીં વસુદેવં ચ ગૃહે ગુપ્તાવ્ અધારયત્ ॥

જાતં જાતં ચ કંસાય તેનૈવોક્તં યથા પુરા
તથૈવ વસુદેવો ઽપિ પુત્રમ્ અર્પિતવાન્ દ્વિજાઃ ॥

હિરણ્યકશિપોઃ પુત્રાઃ ષડ્ગર્ભા ઇતિ વિશ્રુતાઃ
વિષ્ણુપ્રયુક્તા તાન્ નિદ્રા ક્રમાદ્ ગર્ભે ન્યયોજયત્ ॥

યોગનિદ્રા મહામાયા વૈષ્ણવી મોહિતં યયા
અવિદ્યયા જગત્ સર્વં તામ્ આહ ભગવાન્ હરિઃ ॥

ગચ્છ નિદ્રે મમાદેશાત્ પાતાલતલસંશ્રયાન્
એકૈકશ્યેન ષડ્ગર્ભાન્ દેવકીજઠરે નય ॥

હતેષુ તેષુ કંસેન શેષાખ્યો ઽંશસ્ તતો ઽનઘઃ
અંશાંશેનોદરે તસ્યાઃ સપ્તમઃ સંભવિષ્યતિ ॥

ગોકુલે વસુદેવસ્ય ભાર્યા વૈ રોહિણી સ્થિતા
તસ્યાઃ પ્રસૂતિસમયે ગર્ભો નેયસ્ ત્વયોદરમ્ ॥

સપ્તમો ભોજરાજસ્ય ભયાદ્ રોધોપરોધતઃ
દેવક્યાઃ પતિતો ગર્ભ ઇતિ લોકો વદિષ્યતિ ॥

ગર્ભસંકર્ષણાત્ સો ઽથ લોકે સંકર્ષણેતિ વૈ
સંજ્ઞામ્ અવાપ્સ્યતે વીરઃ શ્વેતાદ્રિશિખરોપમઃ ॥

તતો ઽહં સંભવિષ્યામિ દેવકીજઠરે શુભે
ગર્ભે ત્વયા યશોદાયા ગન્તવ્યમ્ અવિલમ્બિતમ્ ॥

પ્રાવૃટ્કાલે ચ નભસિ કૃષ્ણાષ્ટમ્યામ્ અહં નિશિ
ઉત્પત્સ્યામિ નવમ્યાં ચ પ્રસૂતિં ત્વમ્ અવાપ્સ્યસિ ॥

યશોદાશયને માં તુ દેવક્યાસ્ ત્વામ્ અનિન્દિતે
મચ્છક્તિપ્રેરિતમતિર્ વસુદેવો નયિષ્યતિ ॥

કંસશ્ ચ ત્વામ્ ઉપાદાય દેવિ શૈલશિલાતલે
પ્રક્ષેપ્સ્યત્ય્ અન્તરિક્ષે ચ ત્વં સ્થાનં સમવાપ્સ્યસિ ॥

તતસ્ ત્વાં શતધા શક્રઃ પ્રણમ્ય મમ ગૌરવાત્
પ્રણિપાતાનતશિરા ભગિનીત્વે ગ્રહીષ્યતિ ॥

તતઃ શુમ્ભનિશુમ્ભાદીન્ હત્વા દૈત્યાન્ સહસ્રશઃ
સ્થાનૈર્ અનેકૈઃ પૃથિવીમ્ અશેષાં મણ્ડયિષ્યસિ ॥

ત્વં ભૂતિઃ સંનતિઃ કીર્તિઃ કાન્તિર્ વૈ પૃથિવી ધૃતિઃ
લજ્જા પુષ્ટિર્ ઉષા યા ચ કાચિદ્ અન્યા ત્વમ્ એવ સા ॥

યે ત્વામ્ આર્યેતિ દુર્ગેતિ વેદગર્ભે ઽમ્બિકેતિ ચ
ભદ્રેતિ ભદ્રકાલીતિ ક્ષેમ્યા ક્ષેમંકરીતિ ચ ॥

પ્રાતશ્ ચૈવાપરાહ્ણે ચ સ્તોષ્યન્ત્ય્ આનમ્રમૂર્તયઃ
તેષાં હિ વાઞ્છિતં સર્વં મત્પ્રસાદાદ્ ભવિષ્યતિ ॥

સુરામાંસોપહારૈસ્ તુ ભક્ષ્યભોજ્યૈશ્ ચ પૂજિતા
નૃણામ્ અશેષકામાંસ્ ત્વં પ્રસન્નાયાં પ્રદાસ્યસિ ॥

તે સર્વે સર્વદા ભદ્રા મત્પ્રસાદાદ્ અસંશયમ્
અસંદિગ્ધં ભવિષ્યન્તિ ગચ્છ દેવિ યથોદિતમ્ ॥