બ્રહ્મ પુરાણ · અધ્યાય 180

નમસ્કૃત્વા સુરેશાય વિષ્ણવે પ્રભવિષ્ણવે
પુરુષાય પુરાણાય શાશ્વતાયાવ્યયાય ચ ॥

ચતુર્વ્યૂહાત્મને તસ્મૈ નિર્ગુણાય ગુણાય ચ
વરિષ્ઠાય ગરિષ્ઠાય વરેણ્યાયામિતાય ચ ॥

યજ્ઞાઙ્ગાયાખિલાઙ્ગાય દેવાદ્યૈર્ ઈપ્સિતાય ચ
યસ્માદ્ અણુતરં નાસ્તિ યસ્માન્ નાસ્તિ બૃહત્તરમ્ ॥

યેન વિશ્વમ્ ઇદં વ્યાપ્તમ્ અજેન સચરાચરમ્
આવિર્ભાવતિરોભાવ દૃષ્ટાદૃષ્ટવિલક્ષણમ્ ॥

વદન્તિ યત્ સૃષ્ટમ્ ઇતિ તથૈવાપ્ય્ ઉપસંહૃતમ્
બ્રહ્મણે ચાદિદેવાય નમસ્કૃત્ય સમાધિના ॥

અવિકારાય શુદ્ધાય નિત્યાય પરમાત્મને
સદૈકરૂપરૂપાય જિષ્ણવે વિષ્ણવે નમઃ ॥

નમો હિરણ્યગર્ભાય હરયે શંકરાય ચ
વાસુદેવાય તારાય સર્ગસ્થિત્યન્તકારિણે ॥

એકાનેકસ્વરૂપાય સ્થૂલસૂક્ષ્માત્મને નમઃ
અવ્યક્તવ્યક્તભૂતાય વિષ્ણવે મુક્તિહેતવે ॥

સર્ગસ્થિતિવિનાશાનાં જગતો યો જગન્મયઃ
મૂલભૂતો નમસ્ તસ્મૈ વિષ્ણવે પરમાત્મને ॥

આધારભૂતં વિશ્વસ્યાપ્ય્ અણીયાંસમ્ અણીયસામ્
પ્રણમ્ય સર્વભૂતસ્થમ્ અચ્યુતં પુરુષોત્તમમ્ ॥

જ્ઞાનસ્વરૂપમ્ અત્યન્તં નિર્મલં પરમાર્થતઃ
તમ્ એવાર્થસ્વરૂપેણ ભ્રાન્તિદર્શનતઃ સ્થિતમ્ ॥

વિષ્ણું ગ્રસિષ્ણું વિશ્વસ્ય સ્થિતિસર્ગે તથા પ્રભુમ્
અનાદિં જગતામ્ ઈશમ્ અજમ્ અક્ષયમ્ અવ્યયમ્ ॥

કથયામિ યથા પૂર્વં યક્ષાદ્યૈર્ મુનિસત્તમૈઃ
પૃષ્ટઃ પ્રોવાચ ભગવાન્ અબ્જયોનિઃ પિતામહઃ ॥

ઋક્સામાન્ય્ ઉદ્ગિરન્ વક્ત્રૈર્ યઃ પુનાતિ જગત્ત્રયમ્
પ્રણિપત્ય તથેશાનમ્ એકાર્ણવવિનિર્ગતમ્ ॥

યસ્યાસુરગણા યજ્ઞાન્ વિલુમ્પન્તિ ન યાજિનામ્
પ્રવક્ષ્યામિ મતં કૃત્સ્નં બ્રહ્મણો ઽવ્યક્તજન્મનઃ ॥

યેન સૃષ્ટિં સમુદ્દિશ્ય ધર્માદ્યાઃ પ્રકટીકૃતાઃ
આપો નારા ઇતિ પ્રોક્તા મુનિભિસ્ તત્ત્વદર્શિભિઃ ॥

અયનં તસ્ય તાઃ પૂર્વં તેન નારાયણઃ સ્મૃતઃ
સ દેવો ભગવાન્ સર્વં વ્યાપ્ય નારાયણો વિભુઃ ॥

ચતુર્ધા સંસ્થિતો બ્રહ્મા સગુણો નિર્ગુણસ્ તથા
એકા મૂર્તિર્ અનુદ્દેશ્યા શુક્લાં પશ્યન્તિ તાં બુધાઃ ॥

જ્વાલામાલાવનદ્ધાઙ્ગી નિષ્ઠા સા યોગિનાં પરા
દૂરસ્થા ચાન્તિકસ્થા ચ વિજ્ઞેયા સા ગુણાતિગા ॥

વાસુદેવાભિધાનાસૌ નિર્મમત્વેન દૃશ્યતે
રૂપવર્ણાદયસ્ તસ્યા ન ભાવાઃ કલ્પનામયાઃ ॥

આસ્તે ચ સા સદા શુદ્ધા સુપ્રતિષ્ઠૈકરૂપિણી
દ્વિતીયા પૃથિવીં મૂર્ધ્ના શેષાખ્યા ધારયત્ય્ અધઃ ॥

તામસી સા સમાખ્યાતા તિર્યક્ત્વં સમુપાગતા
તૃતીયા કર્મ કુરુતે પ્રજાપાલનતત્પરા ॥

સત્ત્વોદ્રિક્તા તુ સા જ્ઞેયા ધર્મસંસ્થાનકારિણી
ચતુર્થી જલમધ્યસ્થા શેતે પન્નગતલ્પગા ॥

રજસ્ તસ્યા ગુણઃ સર્ગં સા કરોતિ સદૈવ હિ
યા તૃતીયા હરેર્ મૂર્તિઃ પ્રજાપાલનતત્પરા ॥

સા તુ ધર્મવ્યવસ્થાનં કરોતિ નિયતં ભુવિ
પ્રોદ્ધતાન્ અસુરાન્ હન્તિ ધર્મવ્યુચ્છિત્તિકારિણઃ ॥

પાતિ દેવાન્ સગન્ધર્વાન્ ધર્મરક્ષાપરાયણાન્
યદા યદા ચ ધર્મસ્ય ગ્લાનિઃ સમુપજાયતે ॥

અભ્યુત્થાનમ્ અધર્મસ્ય તદાત્માનં સૃજત્ય્ અસૌ
ભૂત્વા પુરા વરાહેણ તુણ્ડેનાપો નિરસ્ય ચ ॥

એકયા દંષ્ટ્રયોત્ખાતા નલિનીવ વસુંધરા
કૃત્વા નૃસિંહરૂપં ચ હિરણ્યકશિપુર્ હતઃ ॥

વિપ્રચિત્તિમુખાશ્ ચાન્યે દાનવા વિનિપાતિતાઃ
વામનં રૂપમ્ આસ્થાય બલિં સંયમ્ય માયયા ॥

ત્રૈલોક્યં ક્રાન્તવાન્ એવ વિનિર્જિત્ય દિતેઃ સુતાન્
ભૃગોર્ વંશે સમુત્પન્નો જામદગ્ન્યઃ પ્રતાપવાન્ ॥

જઘાન ક્ષત્રિયાન્ રામઃ પિતુર્ વધમ્ અનુસ્મરન્
તથાત્રિતનયો ભૂત્વા દત્તાત્રેયઃ પ્રતાપવાન્ ॥

યોગમ્ અષ્ટાઙ્ગમ્ આચખ્યાવ્ અલર્કાય મહાત્મને
રામો દાશરથિર્ ભૂત્વા સ તુ દેવઃ પ્રતાપવાન્ ॥

જઘાન રાવણં સંખ્યે ત્રૈલોક્યસ્ય ભયંકરમ્
યદા ચૈકાર્ણવે સુપ્તો દેવદેવો જગત્પતિઃ ॥

સહસ્રયુગપર્યન્તં નાગપર્યઙ્કગો વિભુઃ
યોગનિદ્રાં સમાસ્થાય સ્વે મહિમ્નિ વ્યવસ્થિતઃ ॥

ત્રૈલોક્યમ્ ઉદરે કૃત્વા જગત્ સ્થાવરજઙ્ગમમ્
જનલોકગતૈઃ સિદ્ધૈઃ સ્તૂયમાનો મહર્ષિભિઃ ॥

તસ્ય નાભૌ સમુત્પન્નં પદ્મં દિક્પત્ત્રમણ્ડિતમ્
મરુત્કિઞ્જલ્કસંયુક્તં ગૃહં પૈતામહં વરમ્ ॥

યત્ર બ્રહ્મા સમુત્પન્નો દેવદેવશ્ ચતુર્મુખઃ
તદા કર્ણમલોદ્ભૂતૌ દાનવૌ મધુકૈટભૌ ॥

મહાબલૌ મહાવીર્યૌ બ્રહ્માણં હન્તુમ્ ઉદ્યતૌ
જઘાન તૌ દુરાધર્ષૌ ઉત્થાય શયનોદધેઃ ॥

એવમાદીંસ્ તથૈવાન્યાન્ અસંખ્યાતુમ્ ઇહોત્સહે
અવતારો હ્ય્ અજસ્યેહ માથુરઃ સાંપ્રતસ્ ત્વ્ અયમ્ ॥

ઇતિ સા સાત્ત્વિકી મૂર્તિર્ અવતારં કરોતિ ચ
પ્રદ્યુમ્નેતિ સમાખ્યાતા રક્ષાકર્મણ્ય્ અવસ્થિતા ॥

દેવત્વે ઽથ મનુષ્યત્વે તિર્યગ્યોનૌ ચ સંસ્થિતા
ગૃહ્ણાતિ તત્સ્વભાવશ્ ચ વાસુદેવેચ્છયા સદા ॥

દદાત્ય્ અભિમતાન્ કામાન્ પૂજિતા સા દ્વિજોત્તમાઃ
એવં મયા સમાખ્યાતઃ કૃતકૃત્યો ઽપિ યઃ પ્રભુઃ
માનુષત્વં ગતો વિષ્ણુઃ શૃણુધ્વં ચોત્તરં પુનઃ ॥