બ્રહ્મ પુરાણ · અધ્યાય 179

વ્યાસસ્ય વચનં શ્રુત્વા મુનયઃ સંયતેન્દ્રિયાઃ
પ્રીતા બભૂવુઃ સંહૃષ્ટા વિસ્મિતાશ્ ચ પુનઃ પુનઃ ॥

અહો ભારતવર્ષસ્ય ત્વયા સંકીર્તિતા ગુણાઃ
તદ્વચ્ છ્રીપુરુષાખ્યસ્ય ક્ષેત્રસ્ય પુરુષોત્તમ ॥

વિસ્મયો હિ ન ચૈકસ્ય શ્રુત્વા માહાત્મ્યમ્ ઉત્તમમ્
પુરુષાખ્યસ્ય ક્ષેત્રસ્ય પ્રીતિશ્ ચ વદતાં વર ॥

ચિરાત્ પ્રભૃતિ ચાસ્માકં સંશયો હૃદિ વર્તતે
ત્વદૃતે સંશયસ્યાસ્ય ચ્છેત્તા નાન્યો ઽસ્તિ ભૂતલે ॥

ઉત્પત્તિં બલદેવસ્ય કૃષ્ણસ્ય ચ મહીતલે
ભદ્રાયાશ્ ચૈવ કાર્ત્સ્ન્યેન પૃચ્છામસ્ ત્વાં મહામુને ॥

કિમર્થં તૌ સમુત્પન્નૌ કૃષ્ણસંકર્ષણાવ્ ઉભૌ
વસુદેવસુતૌ વીરૌ સ્થિતૌ નન્દગૃહે મુને ॥

નિઃસારે મૃત્યુલોકે ઽસ્મિન્ દુઃખપ્રાયે ઽતિચઞ્ચલે
જલબુદ્બુદસંકાશે ભૈરવે લોમહર્ષણે ॥

વિણ્મૂત્રપિચ્છલં કષ્ટં સંકટં દુઃખદાયકમ્
કથં ઘોરતરં તેષાં ગર્ભવાસમ્ અરોચત ॥

યાનિ કર્માણિ ચક્રુસ્ તે સમુત્પન્ના મહીતલે
વિસ્તરેણ મુને તાનિ બ્રૂહિ નો વદતાં વર ॥

સમગ્રં ચરિતં તેષામ્ અદ્ભુતં ચાતિમાનુષમ્
કથં સ ભગવાન્ દેવઃ સુરેશઃ સુરસત્તમઃ ॥

વસુદેવકુલે ધીમાન્ વાસુદેવત્વમ્ આગતઃ
અમરૈશ્ ચાવૃતં પુણ્યં પુણ્યકૃદ્ભિર્ અલંકૃતમ્ ॥

દેવલોકં કિમ્ ઉત્સૃજ્ય મર્ત્યલોક ઇહાગતઃ
દેવમાનુષયોર્ નેતા દ્યોર્ ભુવઃ પ્રભવો ઽવ્યયઃ ॥

કિમર્થં દિવ્યમ્ આત્માનં માનુષેષુ ન્યયોજયત્
યશ્ ચક્રં વર્તયત્ય્ એકો માનુષાણામ્ અનામયમ્ ॥

સ માનુષ્યે કથં બુદ્ધિં ચક્રે ચક્રગદાધરઃ
ગોપાયનં યઃ કુરુતે જગતઃ સાર્વભૌતિકમ્ ॥

સ કથં ગાં ગતો વિષ્ણુર્ ગોપત્વમ્ અકરોત્ પ્રભુઃ
મહાભૂતાનિ ભૂતાત્મા યો દધાર ચકાર ચ ॥

શ્રીગર્ભઃ સ કથં ગર્ભે સ્ત્રિયા ભૂચરયા ધૃતઃ
યેન લોકાન્ ક્રમૈર્ જિત્વા ત્રિભિર્ વૈ ત્રિદશેપ્સયા ॥

સ્થાપિતા જગતો માર્ગાસ્ ત્રિવર્ગાશ્ ચાભવંસ્ ત્રયઃ
યો ઽન્તકાલે જગત્ પીત્વા કૃત્વા તોયમયં વપુઃ ॥

લોકમ્ એકાર્ણવં ચક્રે દૃશ્યાદૃશ્યેન ચાત્મના
યઃ પુરાણઃ પુરાણાત્મા વારાહં રૂપમ્ આસ્થિતઃ ॥

વિષાણાગ્રેણ વસુધામ્ ઉજ્જહારારિસૂદનઃ
યઃ પુરા પુરુહૂતાર્થે ત્રૈલોક્યમ્ ઇદમ્ અવ્યયમ્ ॥

દદૌ જિત્વા વસુમતીં સુરાણાં સુરસત્તમઃ
યેન સૈંહવપુઃ કૃત્વા દ્વિધા કૃત્વા ચ તત્ પુનઃ ॥

પૂર્વદૈત્યો મહાવીર્યો હિરણ્યકશિપુર્ હતઃ
યઃ પુરા હ્ય્ અનલો ભૂત્વા ઔર્વઃ સંવર્તકો વિભુઃ ॥

પાતાલસ્થો ઽર્ણવરસં પપૌ તોયમયં હરિઃ
સહસ્રચરણં બ્રહ્મ સહસ્રાંશુસહસ્રદમ્ ॥

સહસ્રશિરસં દેવં યમ્ આહુર્ વૈ યુગે યુગે
નાભ્યાં પદ્મં સમુદ્ભૂતં યસ્ય પૈતામહં ગૃહમ્ ॥

એકાર્ણવે નાગલોકે સદ્ધિરણ્મયપઙ્કજમ્
યેન તે નિહતા દૈત્યાઃ સંગ્રામે તારકામયે ॥

યેન દેવમયં કૃત્વા સર્વાયુધધરં વપુઃ
ગુહાસંસ્થેન ચોત્સિક્તઃ કાલનેમિર્ નિપાતિતઃ ॥

ઉત્તરાન્તે સમુદ્રસ્ય ક્ષીરોદસ્યામૃતોદધૌ
યઃ શેતે શાશ્વતં યોગમ્ આસ્થાય તિમિરં મહત્ ॥

સુરારણી ગર્ભમ્ અધત્ત દિવ્યં તપઃપ્રકર્ષાદ્ અદિતિઃ પુરાણમ્
શક્રં ચ યો દૈત્યગણાવરુદ્ધં ગર્ભાવધાનેન કૃતં ચકાર

પદાનિ યો યોગમયાનિ કૃત્વા ચકાર દૈત્યાન્ સલિલેશયસ્થાન્
કૃત્વા ચ દેવાંસ્ ત્રિદશેશ્વરાંસ્ તુ ચક્રે સુરેશં પુરુહૂતમ્ એવ

ગાર્હપત્યેન વિધિના અન્વાહાર્યેણ કર્મણા
અગ્નિમ્ આહવનીયં ચ વેદં દીક્ષાં સમિદ્ ધ્રુવમ્ ॥

પ્રોક્ષણીયં સ્રુવં ચૈવ આવભૃથ્યં તથૈવ ચ
અવાક્પાણિસ્ તુ યશ્ ચક્રે હવ્યભાગભુજસ્ તથા ॥

હવ્યાદાંશ્ ચ સુરાંશ્ ચક્રે કવ્યાદાંશ્ ચ પિતૄન્ અથ
ભોગાર્થે યજ્ઞવિધિના ઽયોજયદ્ યજ્ઞકર્મણિ ॥

પાત્રાણિ દક્ષિણાં દીક્ષાં ચરૂંશ્ ચોલૂખલાનિ ચ
યૂપં સમિત્ સ્રુવં સોમં પવિત્રાન્ પરિધીન્ અપિ ॥

યજ્ઞિયાનિ ચ દ્રવ્યાણિ ચમસાંશ્ ચ તથાપરાન્
સદસ્યાન્ યજમાનાંશ્ ચ મેધાદીંશ્ ચ ક્રતૂત્તમાન્ ॥

વિબભાજ પુરા યસ્ તુ પારમેષ્ઠ્યેન કર્મણા
યુગાનુરૂપં યઃ કૃત્વા લોકાન્ અનુપરાક્રમાત્ ॥

ક્ષણા નિમેષાઃ કાષ્ઠાશ્ ચ કલાસ્ ત્રૈકાલ્યમ્ એવ ચ
મુહૂર્તાસ્ તિથયો માસા દિનં સંવત્સરસ્ તથા ॥

ઋતવઃ કાલયોગાશ્ ચ પ્રમાણં ત્રિવિધં ત્રિષુ
આયુઃક્ષેત્રાણ્ય્ ઉપચયો લક્ષણં રૂપસૌષ્ઠવમ્ ॥

ત્રયો લોકાસ્ ત્રયો દેવાસ્ ત્રૈવિદ્યં પાવકાસ્ ત્રયઃ
ત્રૈકાલ્યં ત્રીણિ કર્માણિ ત્રયો વર્ણાસ્ ત્રયો ગુણાઃ ॥

સૃષ્ટા લોકાઃ પુરા સર્વે યેનાનન્તેન કર્મણા
સર્વભૂતગતઃ સ્રષ્ટા સર્વભૂતગુણાત્મકઃ ॥

નૃણામ્ ઇન્દ્રિયપૂર્વેણ યોગેન રમતે ચ યઃ
ગતાગતાભ્યાં યોગેન ય એવ વિધિર્ ઈશ્વરઃ ॥

યો ગતિર્ ધર્મયુક્તાનામ્ અગતિઃ પાપકર્મણામ્
ચાતુર્વર્ણ્યસ્ય પ્રભવશ્ ચાતુર્વર્ણ્યસ્ય રક્ષિતા ॥

ચાતુર્વિદ્યસ્ય યો વેત્તા ચાતુરાશ્રમ્યસંશ્રયઃ
દિગન્તરં નભો ભૂમિર્ વાયુર્ વાપિ વિભાવસુઃ ॥

ચન્દ્રસૂર્યમયં જ્યોતિર્ યુગેશઃ ક્ષણદાચરઃ
યઃ પરં શ્રૂયતે જ્યોતિર્ યઃ પરં શ્રૂયતે તપઃ ॥

યં પરં પ્રાહુર્ અપરં યઃ પરઃ પરમાત્મવાન્
આદિત્યાનાં તુ યો દેવો યશ્ ચ દૈત્યાન્તકો વિભુઃ ॥

યુગાન્તેષ્વ્ અન્તકો યશ્ ચ યશ્ ચ લોકાન્તકાન્તકઃ
સેતુર્ યો લોકસેતૂનાં મેધ્યો યો મેધ્યકર્મણામ્ ॥

વેદ્યો યો વેદવિદુષાં પ્રભુર્ યઃ પ્રભવાત્મનામ્
સોમભૂતશ્ ચ સૌમ્યાનામ્ અગ્નિભૂતો ઽગ્નિવર્ચસામ્ ॥

યઃ શક્રાણામ્ ઈશભૂતસ્ તપોભૂતસ્ તપસ્વિનામ્
વિનયો નયવૃત્તીનાં તેજસ્ તેજસ્વિનામ્ અપિ ॥

વિગ્રહો વિગ્રહાર્હાણાં ગતિર્ ગતિમતામ્ અપિ
આકાશપ્રભવો વાયુર્ વાયોઃ પ્રાણાદ્ ધુતાશનઃ ॥

દિવો હુતાશનઃ પ્રાણઃ પ્રાણો ઽગ્નિર્ મધુસૂદનઃ
રસાચ્ છોણિતસંભૂતિઃ શોણિતાન્ માંસમ્ ઉચ્યતે ॥

માંસાત્ તુ મેદસો જન્મ મેદસો ઽસ્થિ નિરુચ્યતે
અસ્થ્નો મજ્જા સમભવન્ મજ્જાતઃ શુક્રસંભવઃ ॥

શુક્રાદ્ ગર્ભઃ સમભવદ્ રસમૂલેન કર્મણા
તત્રાપાં પ્રથમો ભાગઃ સ સૌમ્યો રાશિર્ ઉચ્યતે ॥

ગર્ભોષ્મસંભવો જ્ઞેયો દ્વિતીયો રાશિર્ ઉચ્યતે
શુક્રં સોમાત્મકં વિદ્યાદ્ આર્તવં પાવકાત્મકમ્ ॥

ભાવા રસાનુગાશ્ ચૈષાં બીજે ચ શશિપાવકૌ
કફવર્ગે ભવેચ્ છુક્રં પિત્તવર્ગે ચ શોણિતમ્ ॥

કફસ્ય હૃદયં સ્થાનં નાભ્યાં પિત્તં પ્રતિષ્ઠિતમ્
દેહસ્ય મધ્યે હૃદયં સ્થાનં તન્ મનસઃ સ્મૃતમ્ ॥

નાભિકોષ્ઠાન્તરં યત્ તુ તત્ર દેવો હુતાશનઃ
મનઃ પ્રજાપતિર્ જ્ઞેયઃ કફઃ સોમો વિભાવ્યતે ॥

પિત્તમ્ અગ્નિઃ સ્મૃતં ત્વ્ એવમ્ અગ્નિસોમાત્મકં જગત્
એવં પ્રવર્તિતે ગર્ભે વર્ધિતે ઽર્બુદસંનિભે ॥

વાયુઃ પ્રવેશં સંચક્રે સંગતઃ પરમાત્મનઃ
સ પઞ્ચધા શરીરસ્થો ભિદ્યતે વર્તતે પુનઃ ॥

પ્રાણાપાનૌ સમાનશ્ ચ ઉદાનો વ્યાન એવ ચ
પ્રાણો ઽસ્ય પરમાત્માનં વર્ધયન્ પરિવર્તતે ॥

અપાનઃ પશ્ચિમં કાયમ્ ઉદાનો ઽર્ધં શરીરિણઃ
વ્યાનસ્ તુ વ્યાપ્યતે યેન સમાનઃ સંનિવર્તતે ॥

ભૂતાવાપ્તિસ્ તતસ્ તસ્ય જાયેતેન્દ્રિયગોચરા
પૃથિવી વાયુર્ આકાશમ્ આપો જ્યોતિશ્ ચ પઞ્ચમમ્ ॥

તસ્યેન્દ્રિયનિવિષ્ટાનિ સ્વં સ્વં ભાગં પ્રચક્રિરે
પાર્થિવં દેહમ્ આહુસ્ તુ પ્રાણાત્માનં ચ મારુતમ્ ॥

છિદ્રાણ્ય્ આકાશયોનીનિ જલાત્ સ્રાવઃ પ્રવર્તતે
જ્યોતિશ્ ચક્ષૂંષિ તેજશ્ ચ આત્મા તેષાં મનઃ સ્મૃતમ્ ॥

ગ્રામાશ્ ચ વિષયાશ્ ચૈવ યસ્ય વીર્યાત્ પ્રવર્તિતાઃ
ઇત્ય્ એતાન્ પુરુષઃ સર્વાન્ સૃજંલ્ લોકાન્ સનાતનઃ ॥

નૈધને ઽસ્મિન્ કથં લોકે નરત્વં વિષ્ણુર્ આગતઃ
એષ નઃ સંશયો બ્રહ્મન્ન્ એષ નો વિસ્મયો મહાન્ ॥

કથં ગતિર્ ગતિમતામ્ આપન્નો માનુષીં તનુમ્
આશ્ચર્યં પરમં વિષ્ણુર્ દેવૈર્ દૈત્યૈશ્ ચ કથ્યતે ॥

વિષ્ણોર્ ઉત્પત્તિમ્ આશ્ચર્યં કથયસ્વ મહામુને
પ્રખ્યાતબલવીર્યસ્ય વિષ્ણોર્ અમિતતેજસઃ ॥

કર્મણાશ્ચર્યભૂતસ્ય વિષ્ણોસ્ તત્ત્વમ્ ઇહોચ્યતામ્
કથં સ દેવો દેવાનામ્ આર્તિહા પુરુષોત્તમઃ ॥

સર્વવ્યાપી જગન્નાથઃ સર્વલોકમહેશ્વરઃ
સર્ગસ્થિત્યન્તકૃદ્ દેવઃ સર્વલોકસુખાવહઃ ॥

અક્ષયઃ શાશ્વતો ઽનન્તઃ ક્ષયવૃદ્ધિવિવર્જિતઃ
નિર્લેપો નિર્ગુણઃ સૂક્ષ્મો નિર્વિકારો નિરઞ્જનઃ ॥

સર્વોપાધિવિનિર્મુક્તઃ સત્તામાત્રવ્યવસ્થિતઃ
અવિકારી વિભુર્ નિત્યઃ પરમાત્મા સનાતનઃ ॥

અચલો નિર્મલો વ્યાપી નિત્યતૃપ્તો નિરાશ્રયઃ
વિશુદ્ધં શ્રૂયતે યસ્ય હરિત્વં ચ કૃતે યુગે ॥

વૈકુણ્ઠત્વં ચ દેવેષુ કૃષ્ણત્વં માનુષેષુ ચ
ઈશ્વરસ્ય હિ તસ્યેમાં ગહનાં કર્મણો ગતિમ્ ॥

સમતીતાં ભવિષ્યં ચ શ્રોતુમ્ ઇચ્છા પ્રવર્તતે
અવ્યક્તો વ્યક્તલિઙ્ગસ્થો ય એષ ભગવાન્ પ્રભુઃ ॥

નારાયણો હ્ય્ અનન્તાત્મા પ્રભવો ઽવ્યય એવ ચ
એષ નારાયણો ભૂત્વા હરિર્ આસીત્ સનાતનઃ ॥

બ્રહ્મા શક્રશ્ ચ રુદ્રશ્ ચ ધર્મઃ શુક્રો બૃહસ્પતિઃ
પ્રધાનાત્મા પુરા હ્ય્ એષ બ્રહ્માણમ્ અસૃજત્ પ્રભુઃ ॥

સો ઽસૃજત્ પૂર્વપુરુષઃ પુરા કલ્પે પ્રજાપતીન્
એવં સ ભગવાન્ વિષ્ણુઃ સર્વલોકમહેશ્વરઃ
કિમર્થં મર્ત્યલોકે ઽસ્મિન્ યાતો યદુકુલે હરિઃ ॥