બ્રહ્મ પુરાણ · અધ્યાય 158

વ્યાસતીર્થમ્ ઇતિ ખ્યાતં પ્રાચેતસમ્ અતઃ પરમ્
નાતઃ પરતરં કિંચિત્ પાવનં સર્વસિદ્ધિદમ્ ॥

દશ મે માનસાઃ પુત્રાઃ સ્રષ્ટારો જગતામ્ અપિ
અન્તં જિજ્ઞાસવસ્ તે વૈ પૃથિવ્યા જગ્મુર્ ઓજસા ॥

પુનઃ સૃષ્ટાઃ પુનસ્ તે ઽપિ યાતાસ્ તાન્ સમવેક્ષિતુમ્
નૈવ તે ઽપિ સમાયાતા યે ગતાસ્ તે ગતા ગતાઃ ॥

તદોત્પન્ના મહાપ્રાજ્ઞા દિવ્યા આઙ્ગિરસો મુને
વેદવેદાઙ્ગતત્ત્વજ્ઞાઃ સર્વશાસ્ત્રવિશારદાઃ ॥

તે ઽનુજ્ઞાતા અઙ્ગિરસા ગુરું નત્વા તપોધનાઃ
તપસે નિશ્ચિતાઃ સર્વે નૈવ પૃષ્ટ્વા તુ માતરમ્ ॥

સર્વેભ્યો હ્ય્ અધિકા માતા ગુરુભ્યો ગૌરવેણ હિ
તદા નારદ કોપેન સા શશાપ તદાત્મજાન્ ॥

મામ્ અનાદૃત્ય યે પુત્રાઃ પ્રવૃત્તાશ્ ચરિતું તપઃ
સર્વૈર્ અપિ પ્રકારૈસ્ તન્ ન તેષાં સિદ્ધિમ્ એષ્યતિ ॥

નાનાદેશાંશ્ ચ ચિન્વાનાસ્ તપઃસિદ્ધિં ન યાન્તિ ચ
વિઘ્નમ્ અન્વેતિ તાન્ સર્વાન્ ઇતશ્ ચેતશ્ ચ ધાવતઃ ॥

ક્વાપિ તદ્ રાક્ષસૈર્ વિઘ્નં ક્વાપિ તન્ માનુષૈર્ અભૂત્
પ્રમદાભિઃ ક્વચિચ્ ચાપિ ક્વાપિ તદ્દેહદોષતઃ ॥

એવં તુ ભ્રમમાણાસ્ તે યયુઃ સર્વે તપોનિધિમ્
અગસ્ત્યં તપતાં શ્રેષ્ઠં કુમ્ભયોનિં જગદ્ગુરુમ્ ॥

નમસ્કૃત્વા હ્ય્ આઙ્ગિરસા હ્ય્ અગ્નિવંશસમુદ્ભવાઃ
દક્ષિણાશાપતિં શાન્તં વિનીતાઃ પ્રષ્ટુમ્ ઉદ્યતાઃ ॥

ભગવન્ કેન દોષેણ તપો ઽસ્માકં ન સિધ્યતિ
નાનાવિધૈર્ અપ્ય્ ઉપાયૈઃ કુર્વતાં ચ પુનઃ પુનઃ ॥

કિં કુર્મઃ કઃ પ્રકારો ઽત્ર તપસ્ય્ એવ ભવામ કિમ્
ઉપાયં બ્રૂહિ વિપ્રેન્દ્ર જ્યેષ્ઠો ઽસિ તપસા ધ્રુવમ્ ॥

જ્ઞાતાસિ જ્ઞાનિનાં બ્રહ્મન્ વક્તાસિ વદતાં વરઃ
શાન્તો ઽસિ યમિનાં નિત્યં દયાવાન્ પ્રિયકૃત્ તથા ॥

અક્રોધનશ્ ચ ન દ્વેષ્ટા તસ્માદ્ બ્રૂહિ વિવક્ષિતમ્
સાહંકારા દયાહીના ગુરુસેવાવિવર્જિતાઃ
અસત્યવાદિનઃ ક્રૂરા ન તે તત્ત્વં વિજાનતે ॥

અગસ્ત્યઃ પ્રાહ તાન્ સર્વાન્ ક્ષણં ધ્યાત્વા શનૈઃ શનૈઃ ॥

શાન્તાત્માનો ભવન્તો વૈ સ્રષ્ટારો બ્રહ્મણા કૃતાઃ
ન પર્યાપ્તં તપશ્ ચાભૂત્ સ્મરધ્વં સ્મયકારણમ્ ॥

બ્રહ્મણા નિર્મિતાઃ પૂર્વં યે ગતાઃ સુખમ્ એધતે
યે ગતાઃ પુનર્ અન્વેષ્ટું તે ચ ત્વ્ આઙ્ગિરસો ઽભવન્ ॥

તે યૂયં ચ પુનઃ કાલે યાતા યાતાઃ શનૈઃ શનૈઃ
પ્રજાપતેર્ અપ્ય્ અધિકા ભવિતારો ન સંશયઃ ॥

ઇતો યાન્તુ તપસ્ તપ્તું ગઙ્ગાં ત્રૈલોક્યપાવનીમ્
નોપાયો ઽન્યો ઽસ્તિ સંસારે વિના ગઙ્ગાં શિવપ્રિયામ્ ॥

તત્રાશ્રમે પુણ્યદેશે જ્ઞાનદં પૂજયિષ્યથ
સ ચ્છેદયિષ્યત્ય્ અખિલં સંશયં વો મહામતિઃ
ન સિદ્ધિઃ ક્વાપિ કેષાંચિદ્ વિના સદ્ગુરુણા યતઃ ॥

તે તમ્ ઊચુર્ મુનિવરં જ્ઞાનદઃ કો ઽભિધીયતે
બ્રહ્મા વિષ્ણુર્ મહેશો વા આદિત્યો વાપિ ચન્દ્રમાઃ ॥

અગ્નિશ્ ચ વરુણઃ કઃ સ્યાજ્ જ્ઞાનદો મુનિસત્તમ
અગસ્ત્યઃ પુનર્ અપ્ય્ આહ જ્ઞાનદઃ શ્રૂયતામ્ અયમ્ ॥

યા આપઃ સો ઽગ્નિર્ ઇત્ય્ ઉક્તો યો ઽગ્નિઃ સૂર્યઃ સ ઉચ્યતે
યશ્ ચ સૂર્યઃ સ વૈ વિષ્ણુર્ યશ્ ચ વિષ્ણુઃ સ ભાસ્કરઃ ॥

યશ્ ચ બ્રહ્મા સ વૈ રુદ્રો યો રુદ્રઃ સર્વમ્ એવ તત્
યસ્ય સર્વં તુ તજ્ જ્ઞાનં જ્ઞાનદઃ સો ઽત્ર કીર્ત્યતે ॥

દેશિકપ્રેરકવ્યાખ્યા કૃદુપાધ્યાયદેહદાઃ
ગુરવઃ સન્તિ બહવસ્ તેષાં જ્ઞાનપ્રદો મહાન્ ॥

તદ્ એવ જ્ઞાનમ્ અત્રોક્તં યેન ભેદો વિહન્યતે
એક એવાદ્વયઃ શંભુર્ ઇન્દ્રમિત્રાગ્નિનામભિઃ
વદન્તિ બહુધા વિપ્રા ભ્રાન્તોપકૃતિહેતવે ॥

એતચ્ છ્રુત્વા મુનેર્ વાક્યં ગાથા ગાયન્ત એવ તે
જગ્મુઃ પઞ્ચોત્તરાં ગઙ્ગાં પઞ્ચ જગ્મુશ્ ચ દક્ષિણામ્ ॥

અગસ્ત્યેનોદિતાન્ દેવાન્ પૂજયન્તો યથાવિધિ
આસનેષુ વિશેષેણ હ્ય્ આસીનાસ્ તત્ત્વચિન્તકાઃ ॥

તેષાં સર્વે સુરગણાઃ પ્રીતિમન્તો ઽભવન્ મુને
સ્રષ્ટૃત્વં તુ યુગાદૌ યત્ કલ્પિતં વિશ્વયોનિના ॥

અધર્માણાં નિવૃત્ત્યર્થં વેદાનાં સ્થાપનાય ચ
લોકાનામ્ ઉપકારાર્થં ધર્મકામાર્થસિદ્ધયે ॥

પુરાણસ્મૃતિવેદાર્થ ધર્મશાસ્ત્રાર્થનિશ્ચયે
સ્રષ્ટૃત્વં જગતામ્ ઇષ્ટં તાદૃગ્રૂપા ભવિષ્યથ ॥

પ્રજાપતિત્વં તેષાં વૈ ભવિષ્યતિ શનૈઃ ક્રમાત્
યદા હ્ય્ અધર્મો ભવિતા વેદાનાં ચ પરાભવઃ ॥

વેદાનાં વ્યસનં તેભ્યો ભાવિવ્યાસાસ્ તતસ્ તુ તે
યદા યદા તુ ધર્મસ્ય ગ્લાનિર્ વેદસ્ય દૃશ્યતે ॥

તદા તદા તુ તે વ્યાસા ભવિષ્યન્ત્ય્ ઉપકારિણઃ
તેષાં યત્ તપસઃ સ્થાનં ગઙ્ગાયાસ્ તીરમ્ ઉત્તમમ્ ॥

તત્ર તત્ર શિવો વિષ્ણુર્ અહમ્ આદિત્ય એવ ચ
અગ્નિર્ આપઃ સર્વમ્ ઇતિ તત્ર સંનિહિતં સદા ॥

નૈતેભ્યઃ પાવનં કિંચિન્ નૈતેભ્યસ્ ત્વ્ અધિકં ક્વચિત્
તત્તદાકારતાં પ્રાપ્તં પરં બ્રહ્મૈવ કેવલમ્ ॥

સર્વાત્મકઃ શિવો વ્યાપી સર્વભાવસ્વરૂપધૃક્
વિશેષતસ્ તત્ર તીર્થે સર્વપ્રાણ્યનુકમ્પયા ॥

સર્વૈર્ દેવૈર્ અનુવૃતસ્ તદનુગ્રહકારકઃ
ધર્મવ્યાસાસ્ તુ તે જ્ઞેયા વેદવ્યાસાસ્ તથૈવ ચ ॥

તેષાં તીર્થં તેન નામ્ના વ્યપદિષ્ટં જગત્ત્રયે
પાપપઙ્કક્ષાલનામ્ભો મોહધ્વાન્તમદાપહમ્
સર્વસિદ્ધિપ્રદં પુંસાં વ્યાસતીર્થમ્ અનુત્તમમ્ ॥