બ્રહ્મ પુરાણ · અધ્યાય 131

યમતીર્થમ્ ઇતિ ખ્યાતં પિતૄણાં પ્રીતિવર્ધનમ્
અશેષપાપશમનં તત્ર વૃત્તમ્ ઇદં શૃણુ ॥

તત્રાખ્યાનમ્ ઇદં ત્વ્ આસીદ્ ઇતિહાસં પુરાતનમ્
સરમેતિ પ્રસિદ્ધાસ્તિ નામ્ના દેવશુની મુને ॥

તસ્યાઃ પુત્રૌ મહાશ્રેષ્ઠૌ શ્વાનૌ નિત્યં જનાન્ અનુ
ગામિનૌ પવનાહારૌ ચતુરક્ષૌ યમપ્રિયૌ ॥

ગા રક્ષતિ સ્મ દેવાનાં યજ્ઞાર્થં કલ્પિતાન્ પશૂન્
રક્ષન્તીમ્ અનુજગ્મુસ્ તે રાક્ષસા દૈત્યદાનવાઃ ॥

રક્ષન્તીં તાં મહાપ્રાજ્ઞાઃ શ્વાનયોર્ માતરં શુનીમ્
પ્રલોભયિત્વા વિવિધૈર્ વાક્યૈર્ દાનૈશ્ ચ યત્નતઃ ॥

હૃતા ગા રાક્ષસૈઃ પાપૈઃ પશ્વર્થે કલ્પિતાઃ શુભાઃ
તત આગત્ય સા દેવાન્ ઇદમ્ આહ ક્રમાચ્ છુની ॥

માં બદ્ધ્વા રાક્ષસૈઃ પાશૈસ્ તાડયિત્વા પ્રહારકૈઃ
નીતા ગા યજ્ઞસિદ્ધ્યર્થં કલ્પિતાઃ પશવઃ સુરાઃ ॥

તસ્યા વાચં નિશમ્યાશુ સુરાન્ પ્રાહ બૃહસ્પતિઃ ॥

ઇયં વિકૃતરૂપાસ્તે અસ્યાઃ પાપં ચ લક્ષયે
અસ્યા મતેન તા ગાવો નીતા નાન્યેન હેતુના
પાપેયં સુકૃતીવેતિ લક્ષ્યતે દેહચેષ્ટિતૈઃ ॥

તદ્ ગુરોર્ વચનાચ્ છક્રઃ પદા તાં પ્રાહરચ્ છુનીમ્
પદાઘાતાત્ તદા તસ્યા મુખાત્ ક્ષીરં પ્રસુસ્રુવે ॥

પુનઃ પ્રાહ શચીભર્તા ક્ષીરં પીતં ત્વયા શુનિ
રાક્ષસૈશ્ ચ તદા દત્તં તસ્માન્ નીતાસ્ તુ ગા મમ ॥

નાપરાધો ઽસ્તિ મે નાથ ન ચાન્યસ્યાપિ કસ્યચિત્
નાપરાધો ન ચોપેક્ષા મમાસ્તિ ત્રિદશેશ્વર
તસ્માદ્ રુષ્ટો ઽસિ કિં નાથ રિપવો બલિનસ્ તુ તે ॥

તતો ધ્યાત્વા દેવગુરુર્ જ્ઞાત્વા તસ્યા વિચેષ્ટિતમ્
સત્યં શક્ર ત્વ્ ઇયં દુષ્ટા રિપૂણાં પક્ષકારિણી ॥

તતઃ શશાપ તાં શક્રઃ પાપિષ્ઠે ત્વં શુની ભવ
મર્ત્યલોકે પાપભૂતા અજ્ઞાનાત્ પાપકારિણી ॥

તદેન્દ્રસ્ય તુ શાપેન માનુષે સા વ્યજાયત
યથા શપ્તા મઘવતા પાપાત્ સા હ્ય્ અતિભીષણા ॥

ગાવો યા રાક્ષસૈર્ નીતાસ્ તાસામ્ આનયનાય ચ
યત્નં કુર્વન્ સુરપતિર્ વિષ્ણવે તન્ ન્યવેદયત્ ॥

વિષ્ણુર્ દૈત્યાંશ્ ચ દનુજાન્ ગોહર્તૄંશ્ ચૈવ રાક્ષસાન્
હન્તું પ્રયત્નમ્ અકરોજ્ જગૃહે ચ મહદ્ ધનુઃ ॥

શાર્ઙ્ગં યલ્ લોકવિખ્યાતં દૈત્યનાશનમ્ એવ ચ
જિતારિઃ પૂજિતો દેવૈઃ સ્વયં સ્થિત્વા જનાર્દનઃ ॥

યત્ર વૈ દણ્ડકારણ્યે શાર્ઙ્ગપાણિર્ જગત્પ્રભુઃ
તત્રસ્થાન્ દૈત્યદનુજાન્ રાક્ષસાંશ્ ચ બલીયસઃ ॥

પુનર્ જઘ્ને સ વૈ વિષ્ણુર્ ગા યૈર્ નીતાશ્ ચ રાક્ષસૈઃ
તત્ર વૈ દણ્ડકારણ્યે શાર્ઙ્ગપાણિર્ ઇતિ શ્રુતઃ ॥

યુધ્યમાનસ્ તતો વિષ્ણુર્ દિતિજૈ રાક્ષસૈઃ સહ
તે જગ્મુર્ દક્ષિણામ્ આશાં વિષ્ણોસ્ ત્રાસાન્ મહામુને ॥

અન્વગચ્છત્ તતો વિષ્ણુસ્ તાન્ એવ પરમેશ્વરઃ
ગરુત્મતા તાન્ અવાપ્ય શાર્ઙ્ગમુક્તૈર્ મનોજવૈઃ ॥

બાણૈસ્ તાન્ વ્યાહનદ્ વિષ્ણુર્ ગઙ્ગાયા ઉત્તરે તટે
દેવારયઃ ક્ષયં નીતા વિષ્ણુના પ્રભવિષ્ણુના ॥

શાર્ઙ્ગમુક્તૈર્ મહાવેગૈઃ સુસ્વનૈશ્ ચ સુમન્ત્રિતૈઃ
ક્ષયં પ્રાપ્તા વિષ્ણુબાણૈસ્ તતસ્ તે દેવશત્રવઃ ॥

ગાવો લબ્ધા યત્ર દેવૈર્ બાણતીર્થં તદ્ ઉચ્યતે
વૈષ્ણવં લોકવિદિતં ગોતીર્થં ચેતિ વિશ્રુતમ્ ॥

પશ્વર્થે કલ્પિતા ગાવો ગઙ્ગાયા દક્ષિણે તટે
પ્રદ્રુતાસ્ તે સુરાઃ સર્વે ગઙ્ગાયાં સંન્યવેશયન્ ॥

તન્મધ્યે કારયામ્ આસુર્ દ્વીપં ચૈવાશ્રયં ગવામ્
તૈર્ ગોભિસ્ તત્ર ગઙ્ગાયાં સુરયજ્ઞો વ્યજાયત ॥

યજ્ઞતીર્થં તુ તત્ પ્રોક્તં ગોદ્વીપં ગાઙ્ગમધ્યતઃ
દેવાનાં યજનં તચ્ ચ સર્વકામપ્રદં શુભમ્ ॥

સ્વયં મૂર્તિમતી ભૂત્વા ગઙ્ગાશક્તિર્ મહાદ્યુતે
અસારાપારસંસાર સાગરોત્તરણે તરિઃ ॥

વિશ્વેશ્વરી યોગમાયા સદ્ભક્તાભયદાયિની
ગોરક્ષં તુ તતસ્ તીર્થં ગઙ્ગાયા દક્ષિણે તટે ॥

તૌ શ્વાનૌ સરમાપુત્રૌ ચતુરક્ષૌ યમપ્રિયૌ
માતુઃ શાપં ચાપરાધં સર્વં ચાપિ સવિસ્તરમ્ ॥

નિવેદ્ય તુ યથાન્યાયં કાર્યં ચાપિ સુખપ્રદમ્
વિશાપકરણં ચાપિ પપ્રચ્છતુર્ ઉભૌ યમમ્ ॥

સ તાભ્યાં સહિતઃ સૌરિઃ પિત્રે સૂર્યાય ચાબ્રવીત્
શ્રુત્વા સૂર્યઃ સુતં પ્રાહ ગઙ્ગાયાં સુરસત્તમ ॥

લોકત્રયૈકપાવન્યાં ગૌતમ્યાં દણ્ડકે વને
શ્રદ્ધયા પરયા વત્સ સુસ્નાતઃ સુસમાહિતઃ ॥

બ્રહ્માણં ચૈવ વિષ્ણું ચ મામ્ ઈશં ચ યથાક્રમમ્
સ્તુહિ ત્વં સર્વભાવેન ભૃત્યૌ પ્રીતિમ્ અવાપ્સ્યતઃ ॥

તત્ પિતુર્ વચનં શ્રુત્વા યમઃ પ્રીતમનાસ્ તદા
તયોશ્ ચ પ્રીતયે પ્રાયાદ્ દેવતર્પણયોર્ યમઃ ॥

ગૌતમ્યામ્ અઘહારિણ્યાં સુસમાહિતમાનસઃ
તથૈવ તોષયામ્ આસ ગઙ્ગાયાં સુરસત્તમાન્ ॥

શ્વભ્યાં ચ સહિતઃ શ્રીમાન્ દક્ષિણાશાપતિઃ પ્રભુઃ
બ્રહ્માણં તોષયામ્ આસ ભાનું વૈ દક્ષિણે તટે ॥

ઈશાનમ્ ઉત્તરે વિષ્ણું સ્વયં ધર્મઃ પ્રતાપવાન્
દત્તવન્તો વરં શ્રેષ્ઠં સરમાયા વિશાપકમ્
વરાન્ અયાચત બહૂંલ્ લોકાનામ્ ઉપકારકાન્ ॥

એષુ સ્નાનં તુ યે કુર્યુર્ બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરાઃ
આત્માર્થં ચ પરાર્થં ચ તે કામાન્ આપ્નુયુઃ શુભાન્ ॥

બાણતીર્થે તુ યે સ્નાત્વા શાર્ઙ્ગપાણિં સ્મરન્તિ વૈ
તેભ્યો દારિદ્ર્યદુઃખાનિ ન ભવેયુર્ યુગે યુગે ॥

ગોતીર્થે બ્રહ્મતીર્થે વા યસ્ તુ સ્નાત્વા યતવ્રતઃ
બ્રહ્માણં તં નમસ્યાથ દ્વીપસ્યાપિ પ્રદક્ષિણમ્ ॥

યઃ કુર્યાત્ તેન પૃથિવી સપ્તદ્વીપા વસુંધરા
પ્રદક્ષિણીકૃતા તત્ર કિંચિદ્ દત્ત્વા વસુ દ્વિજમ્ ॥

તદ્ દેવયજનં પ્રાપ્ય કિંચિદ્ ધુત્વા હુતાશને
અશ્વમેધાદિયજ્ઞાનાં ફલં પ્રાપ્નોતિ પુષ્કલમ્ ॥

યઃ સકૃત્ તત્ર પઠતિ ગાયત્રીં વેદમાતરમ્
અધીતાસ્ તેન વેદા વૈ નિષ્કામો મુક્તિભાજનમ્ ॥

સ્નાત્વા તુ દક્ષિણે કૂલે શક્તિં દેવીં તુ ભક્તિતઃ
પૂજયિત્વા યથાન્યાયં સર્વાન્ કામાન્ અવાપ્નુયાત્ ॥

બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશાનાં શક્તિર્ માતા ત્રયીમયી
સર્વાન્ કામાન્ અવાપ્નોતિ પુત્રવાન્ ધનવાન્ ભવેત્ ॥

આદિત્યં ભક્તિતો યસ્ તુ દક્ષિણે નિયતો નરઃ
સ્નાત્વા પશ્યેત તેનેષ્ટા યજ્ઞા વિવિધદક્ષિણાઃ ॥

કૂલે યશ્ ચોત્તરે ચૈવ ગઙ્ગાયા દૈત્યસૂદનમ્
સ્નાત્વા પશ્યેત તં નત્વા તસ્ય વિષ્ણોઃ પરં પદમ્ ॥

યમેશ્વરં તતો યસ્ તુ યમતીર્થે તુ પૂજિતમ્
સ્નાતઃ પશ્યતિ યુક્તાત્મા સ કરોત્ય્ અચિરેણ હિ ॥

પિતૄણામ્ અક્ષયં પુણ્યં ફલદં કીર્તિવર્ધનમ્
તત્ર સ્નાનેન દાનેન જપેન સ્તવનેન ચ
અપિ દુષ્કૃતકર્માણઃ પિતરો મોક્ષમ્ આપ્નુયુઃ ॥

ઇત્યાદ્ય્ અષ્ટ સહસ્રાણિ તીર્થાનિ ત્રીણિ નારદ
તેષુ સ્નાનં ચ દાનં ચ સર્વમ્ અક્ષયપુણ્યદમ્ ॥

એતેષાં સ્મરણં પુણ્યં નાનાજન્માઘનાશનમ્
શ્રવણાત્ પિતૃભિઃ સાર્ધં પઠનાત્ સ્વકુલૈઃ સહ ॥

તેષામ્ અપ્ય્ અતિપાપાનિ નાશં યાન્તિ મમાજ્ઞયા
તત્ર સ્નાનાદિ યઃ કૃત્વા કિંચિદ્ દત્ત્વા યતાત્મવાન્ ॥

પિતૄણાં પિણ્ડદાનાદિ કૃત્વા નત્વા સુરાન્ ઇમાન્
ધનં ધાન્યં યશો વીર્યમ્ આયુર્ આરોગ્યસંપદઃ ॥

પુત્રાન્ પૌત્રાન્ પ્રિયાં ભાર્યાં લબ્ધ્વા ચાન્યન્ મનીષિતમ્
અવિયુક્તઃ પ્રીતમના બન્ધુભિશ્ ચાતિમાનિતઃ ॥

નરકસ્થાન્ અપિ પિતૄંસ્ તારયિત્વા કુલાનિ ચ
પાવયિત્વા પ્રિયૈર્ યુક્તો હ્ય્ અન્તે વિષ્ણું શિવં સ્મરેત્
તતો મુક્તિપદં ગચ્છેદ્ દેવાનાં વચનં યથા ॥