બ્રહ્મ પુરાણ · અધ્યાય 127

દેવતીર્થમ્ ઇતિ ખ્યાતં ગઙ્ગાયા ઉત્તરે તટે
તસ્ય પ્રભાવં વક્ષ્યામિ સર્વપાપપ્રણાશનમ્ ॥

આર્ષ્ટિષેણ ઇતિ ખ્યાતો રાજા સર્વગુણાન્વિતઃ
તસ્ય ભાર્યા જયા નામ સાક્ષાલ્ લક્ષ્મીર્ ઇવાપરા ॥

તસ્ય પુત્રો ભરો નામ મતિમાન્ પિતૃવત્સલઃ
ધનુર્વેદે ચ વેદે ચ નિષ્ણાતો દક્ષ એવ ચ ॥

તસ્ય ભાર્યા રૂપવતી સુપ્રભેત્ય્ અભિવિશ્રુતા
આર્ષ્ટિષેણસ્ તતો રાજા પુત્રે રાજ્યં નિવેશ્ય સઃ ॥

પુરોધસા ચ મુખ્યેન દીક્ષાં ચક્રે નરેશ્વરઃ
સરસ્વત્યાસ્ તતસ્ તીરે હયમેધાય યત્નવાન્ ॥

ઋત્વિગ્ભિર્ ઋષિમુખ્યૈશ્ ચ વેદશાસ્ત્રપરાયણૈઃ
દીક્ષિતં તં નૃપશ્રેષ્ઠં બ્રાહ્મણાગ્નિસમીપતઃ ॥

મિથુર્ દાનવરાટ્ શૂરઃ પાપબુદ્ધિઃ પ્રતાપવાન્
મખં વિધ્વસ્ય નૃપતિં સભાર્યં સપુરોહિતમ્ ॥

આદાય વેગાત્ સ પ્રાગાદ્ રસાતલતલં મુને
નીતે તસ્મિન્ નૃપવરે યજ્ઞે નષ્ટે તતો ઽમરાઃ ॥

ઋત્વિજશ્ ચ યયુઃ સર્વે સ્વં સ્વં સ્થાનં મખાત્ તતઃ
પુરોહિતસુતો રાજ્ઞો દેવાપિર્ ઇતિ વિશ્રુતઃ ॥

બાલસ્ તાં માતરં દૃષ્ટ્વા આત્મનઃ પિતરં ન ચ
દૃષ્ટ્વા સવિસ્મયો ભૂત્વા દુઃખિતો ઽતીવ ચાભવત્ ॥

સ માતરં તુ પપ્રચ્છ પિતા મે ક્વ ગતો ઽમ્બિકે
પિતૃહીનો ન જીવેયં માતઃ સત્યં વદસ્વ મે ॥

ધિગ્ ધિક્ પિતૃવિહીનાનાં જીવિતં પાપકર્મણામ્
ન વક્ષિ યદિ મે માતર્ જલમ્ અગ્નિમ્ અથાવિશે ॥

પુત્રં પ્રોવાચ સા માતા રાજ્ઞો ભાર્યા પુરોધસઃ
દાનવેન તલં નીતો રાજ્ઞા સહ પિતા તવ ॥

ક્વ નીતઃ કેન વા નીતઃ કથં નીતઃ ક્વ કર્મણિ
કેષુ પશ્યત્સુ કિં સ્થાનં દાનવસ્ય વદસ્વ મે ॥

દીક્ષિતં યજ્ઞસદસિ સભાર્યં સપુરોધસમ્
રાજાનં તં મિથુર્ દૈત્યો નીતવાન્ સ રસાતલમ્
પશ્યત્સુ દેવસંઘેષુ વહ્નિબ્રાહ્મણસંનિધૌ ॥

તન્ માતૃવચનં શ્રુત્વા દેવાપિઃ કૃત્યમ્ અસ્મરત્
દેવાન્ પશ્યે ઽથવાગ્નિં વા ઋત્વિજો વાસુરાંસ્ તથા ॥

એતેષ્વ્ એવ પિતાન્વેષ્યો નાન્યત્રેતિ મતિર્ મમ
ઇતિ નિશ્ચિત્ય દેવાપિર્ ભરં પ્રાહ નૃપાત્મજમ્ ॥

તપસા બ્રહ્મચર્યેણ વ્રતેન નિયમેન ચ
આનેતવ્યા મયા સર્વે નીતા યે ચ રસાતલમ્ ॥

જાતે પરાભવે ઘોરે યો ન કુર્યાત્ પ્રતિક્રિયામ્
નરાધમેન કિં તેન જીવતા વા મૃતેન વા ॥

ત્વં પ્રશાધિ મહીં કૃત્સ્નામ્ આર્ષ્ટિષેણઃ પિતા યથા
માતા મમ ત્વયા પાલ્યા રાજન્ યાવન્ મમાગતિઃ
ભવેચ્ ચ કૃતકાર્યસ્ય અનુજાનીહિ માં ભર ॥

ભરેણોક્તઃ સ દેવાપિઃ સર્વં નિશ્ચિત્ય યત્નતઃ ॥

સિદ્ધિં કુરુ સુખં યાહિ મા ચિન્તામ્ અલ્પિકાં ભજ ॥

તતો દેવાપિર્ અમર રાજાઙ્ઘ્રિધ્યાનતત્પરઃ
ઋત્વિજો ઽન્વેષ્ય યત્નેન નત્વા તાન્ ઋત્વિજઃ પૃથક્
કૃતાઞ્જલિપુટો બાલો દેવાપિર્ વાક્યમ્ અબ્રવીત્ ॥

ભવદ્ભિશ્ ચ મખો રક્ષ્યો યજમાનશ્ ચ દીક્ષિતઃ
પુરોધાશ્ ચ તથા રક્ષ્યઃ પત્ની યા દીક્ષિતસ્ય તુ ॥

ભવત્સુ તત્ર પશ્યત્સુ યજ્ઞં વિધ્વસ્ય દૈત્યરાટ્
રાજાદયસ્ તેન નીતાસ્ તન્ ન યુક્તતમં ભવેત્ ॥

અથાપ્ય્ એતદ્ અહં મન્યે ભવન્તસ્ તાન્ અરોગિણઃ
દાતુમ્ અર્હન્તિ તાન્ સર્વાન્ અન્યથા શાપમ્ અર્હથ ॥

મખે ઽગ્નિઃ પ્રથમં પૂજ્યો હ્ય્ અગ્નિર્ એવાત્ર દૈવતમ્
તસ્માદ્ વયં ન જાનીમો હ્ય્ અગ્નીનાં પરિચારકાઃ ॥

સ એવ દાતા ભોક્તા ચ હર્તા કર્તા ચ હવ્યવાટ્ ॥

ઋત્વિજઃ પૃષ્ઠતઃ કૃત્વા દેવાપિર્ જાતવેદસમ્
પૂજયિત્વા યથાન્યાયમ્ અગ્નયે તન્ ન્યવેદયત્ ॥

યથર્ત્વિજસ્ તથા ચાહં દેવાનાં પરિચારકઃ
હવ્યં વહામિ દેવાનાં ભોક્તારો રક્ષકાશ્ ચ તે ॥

દેવાન્ આહૂય યત્નેન હવિર્ભાગાન્ પૃથક્ પૃથક્
દાસ્યે ઽહમ્ એષ દોષો મે તસ્માદ્ યાહિ સુરાન્ પ્રતિ ॥

દેવાપિઃ સ સુરાન્ પ્રાપ્ય નત્વા તેભ્યઃ પૃથક્ પૃથક્
ઋત્વિગ્વાક્યં ચાગ્નિવાક્યં શાપં ચાપિ ન્યવેદયત્ ॥

આહૂતા વૈદિકૈર્ મન્ત્રૈર્ ઋત્વિગ્ભિશ્ ચ યથાક્રમમ્
ભોક્ષ્યામહે હવિર્ભાગાન્ ન સ્વતન્ત્રા દ્વિજોત્તમ ॥

તસ્માદ્ વેદાનુગા નિત્યં વયં વેદેન ચોદિતાઃ
પરતન્ત્રાસ્ તતો વિપ્ર વેદેભ્યસ્ તન્ નિવેદય ॥

સ દેવાપિઃ શુચિર્ ભૂત્વા વેદાન્ આહૂય યત્નતઃ
ધ્યાનેન તપસા યુક્તો વેદાશ્ ચાપિ પુરો ઽભવન્ ॥

વેદાન્ ઉવાચ દેવાપિર્ નમસ્ય તુ પુનઃ પુનઃ
ઋત્વિગ્વાક્યં ચાગ્નિવાક્યં દેવવાક્યં ન્યવેદયત્ ॥

પરતન્ત્રા વયં તાત ઈશ્વરસ્ય વશાનુગાઃ
અશેષજગદાધારો નિરાધારો નિરઞ્જનઃ ॥

સર્વશક્ત્યૈકસદનં નિધાનં સર્વસંપદામ્
સ તુ કર્તા મહાદેવઃ સંહર્તા સ મહેશ્વરઃ ॥

વયં શબ્દમયા બ્રહ્મન્ વદામો વિદ્મ એવ ચ
અસ્માકમ્ એતત્ કૃત્યં સ્યાદ્ વદામો યત્ તુ પૃચ્છસિ ॥

કેન નીતાસ્ તસ્ય નામ તત્પુરં તદ્બલં તથા
ભક્ષિતાઃ કિં તુ નો નષ્ટા એતજ્ જાનીમહે વયમ્ ॥

યથા ચ તવ સામર્થ્યં યમ્ આરાધ્ય ચ યત્ર ચ
સ્યાદ્ ઇત્ય્ એતચ્ ચ જાનીમો યથા પ્રાપ્સ્યસિ તાન્ પુરઃ ॥

એતચ્ છ્રુત્વાવદદ્ વેદાન્ વિચાર્ય સુચિરં હૃદિ ॥

વેદા વદન્ત્વ્ એતદ્ એવ સર્વમ્ એવ યથાર્થતઃ
સર્વાન્ પ્રાપ્સ્યે તલં નીતાન્ અલં તેભ્યો નમો ઽસ્તુ વઃ ॥

ગૌતમીં ગચ્છ દેવાપે તત્ર સ્તુહિ મહેશ્વરમ્
સુપ્રસન્નસ્ તવાભીષ્ટં દાસ્યત્ય્ એવ કૃપાકરઃ ॥

ભવેદ્ દેવઃ શિવઃ પ્રીતઃ સ્તુતઃ સત્યં મહામતે
આર્ષ્ટિષેણશ્ ચ નૃપતિસ્ તસ્ય જાયા જયા સતી ॥

પિતા તવાપ્ય્ ઉપમન્યુસ્ તલે તિષ્ઠન્ત્ય્ અરોગિણઃ
વરદાનાન્ મહેશસ્ય મિથું હત્વા ચ રાક્ષસમ્
યશઃ પ્રાપ્સ્યસિ ધર્મં ચ એતચ્ છક્યં ન ચેતરત્ ॥

તદ્ વેદવચનાદ્ બાલો દેવાપિર્ ગૌતમીં ગતઃ
સ્નાત્વા કૃતક્ષણો વિપ્રસ્ તુષ્ટાવ ચ મહેશ્વરમ્ ॥

બાલો ઽહં દેવદેવેશ ગુરૂણાં ત્વં ગુરુર્ મમ
ન મે શક્તિસ્ ત્વત્સ્તવને તુભ્યં શંભો નમો ઽસ્તુ તે ॥

ન ત્વાં જાનન્તિ નિગમા ન દેવા મુનયો ન ચ
ન બ્રહ્મા નાપિ વૈકુણ્ઠો યો ઽસિ સો ઽસિ નમો ઽસ્તુ તે ॥

યે ઽનાથા યે ચ કૃપણા યે દરિદ્રાશ્ ચ રોગિણઃ
પાપાત્માનો યે ચ લોકે તાંસ્ ત્વં પાસિ મહેશ્વર ॥

તપસા નિયમૈર્ મન્ત્રૈઃ પૂજિતાસ્ ત્રિદિવૌકસઃ
ત્વયા દત્તં ફલં તેભ્યો દાસ્યન્તિ જગતાં પતે ॥

યાચિતારશ્ ચ દાતારસ્ તેભ્યો યદ્ યન્ મનીષિતમ્
ભવતીતિ ન ચિત્રં સ્યાત્ ત્વં વિપર્યયકારકઃ ॥

યે ઽજ્ઞાનિનો યે ચ પાપા યે મગ્ના નરકાર્ણવે
શિવેતિ વચનાન્ નાથ તાન્ પાસિ ત્વં જગદ્ગુરો ॥

એવં તુ સ્તુવતસ્ તસ્ય પુરઃ પ્રાહ ત્રિલોચનઃ ॥

વરં બ્રૂહ્ય્ અથ દેવાપે અલં દૈન્યેન બાલક ॥

રાજાનં રાજપત્નીં ચ પિતરં ચ ગુરું મમ
પ્રાપ્તુમ્ ઇચ્છે જગન્નાથ નિધનં ચ રિપોર્ મમ ॥

દેવાપિવચનં શ્રુત્વા તથેત્ય્ આહાખિલેશ્વરઃ
દેવાપેઃ સર્વમ્ અભવદ્ આજ્ઞયા શંકરસ્ય તત્ ॥

પુનર્ અપ્ય્ આહ તં શંભુર્ દેવાપિકરુણાકરઃ
નન્દિનં પ્રેષયામ્ આસ શંભુઃ શૂલેન નારદ ॥

રસાતલં મિથું નન્દી હત્વા ચાસુરપુંગવાન્
તત્પિત્રાદીન્ સમાનીય તસ્મૈ તાન્ સ ન્યવેદયત્ ॥

હયમેધશ્ ચ તત્રાસીદ્ આર્ષ્ટિષેણસ્ય ધીમતઃ
અગ્નિશ્ ચ ઋત્વિજો દેવા વેદાશ્ ચ ઋષયો ઽબ્રુવન્ ॥

યત્ર સાક્ષાદ્ અભૂચ્ છંભુર્ દેવાપે ભક્તવત્સલઃ
દેવદેવો જગન્નાથો દેવતીર્થમ્ અભૂચ્ ચ તત્ ॥

સર્વપાપક્ષયકરં સર્વસિદ્ધિપ્રદં નૃણામ્
પુણ્યદં તીર્થમ્ એતત્ સ્યાત્ તવ કીર્તિશ્ ચ શાશ્વતી ॥

અશ્વમેધે નિવૃત્તે તુ સુરાસ્ તેભ્યો વરાન્ દદુઃ
સ્નાત્વા કૃતાર્થા ગઙ્ગાયાં તતસ્ તે દિવમ્ આક્રમન્ ॥

તતઃ પ્રભૃતિ તત્રાસંસ્ તીર્થાનિ દશ પઞ્ચ ચ
સહસ્રાણિ શતાન્ય્ અષ્ટાવ્ ઉભયોર્ અપિ તીરયોઃ
તેષુ સ્નાનં ચ દાનં ચ હ્ય્ અતીવ ફલદં વિદુઃ ॥