બ્રહ્મ પુરાણ · અધ્યાય 106

પ્રવરાસંગમો નામ શ્રેષ્ઠા ચૈવ મહાનદી
યત્ર સિદ્ધેશ્વરો દેવઃ સર્વલોકોપકારકૃત્ ॥

દેવાનાં દાનવાનાં ચ સંગમો ઽભૂત્ સુદારુણઃ
તેષાં પરસ્પરં વાપિ પ્રીતિશ્ ચાભૂન્ મહામુને ॥

તે ઽપ્ય્ એવં મન્ત્રયામ્ આસુર્ દેવા વૈ દાનવા મિથઃ
મેરુપર્વતમ્ આસાદ્ય પરસ્પરહિતૈષિણઃ ॥

અમૃતેનામરત્વં સ્યાદ્ ઉત્પાદ્યામૃતમ્ ઉત્તમમ્
પિબામઃ સર્વ એવૈતે ભવામશ્ ચામરા વયમ્ ॥

એકીભૂત્વા વયં લોકાન્ પાલયામઃ સુખાનિ ચ
પ્રાપ્સ્યામઃ સંગરં હિત્વા સંગરો દુઃખકારણમ્ ॥

પ્રીત્યા ચૈવાર્જિતાન્ અર્થાન્ ભોક્ષ્યામો ગતમત્સરાઃ
યતઃ સ્નેહેન વૃત્તિર્ યા સાસ્માકં સુખદા સદા ॥

વૈપરીત્યં તુ યદ્ વૃત્તં ન સ્મર્તવ્યં કદાચન
ન ચ ત્રૈલોક્યરાજ્યે ઽપિ કૈવલ્યે વા સુખં મનાક્
તદ્ ઊર્ધ્વમ્ અપિ વા યત્ તુ નિર્વૈરત્વાદ્ અવાપ્યતે ॥

એવં પરસ્પરં પ્રીતાઃ સન્તો દેવાશ્ ચ દાનવાઃ
એકીભૂતાશ્ ચ સુપ્રીતા વિમથ્ય વરુણાલયમ્ ॥

મન્થાનં મન્દરં કૃત્વા રજ્જું કૃત્વા તુ વાસુકિમ્
દેવાશ્ ચ દાનવાઃ સર્વે મમન્થુર્ વરુણાલયમ્ ॥

ઉત્પન્નં ચ તતઃ પુણ્યમ્ અમૃતં સુરવલ્લભમ્
નિષ્પન્ને ચામૃતે પુણ્યે તે ચ પ્રોચુઃ પરસ્પરમ્ ॥

યામઃ સ્વં સ્વમ્ અધિષ્ઠાનં કૃતકાર્યાઃ શ્રમં ગતાઃ
સર્વે સમં ચ સર્વેભ્યો યથાયોગ્યં વિભજ્યતામ્ ॥

યદા સર્વાગમો યત્ર યસ્મિંલ્ લગ્ને શુભાવહે
વિભજ્યતામ્ ઇદં પુણ્યમ્ અમૃતં સુરસત્તમાઃ ॥

ઇત્ય્ ઉક્ત્વા તે યયુઃ સર્વે દૈત્યદાનવરાક્ષસાઃ
ગતેષુ દૈત્યસંઘેષુ દેવાઃ સર્વે ઽન્વમન્ત્રયન્ ॥

ગતાસ્ તે રિપવો ઽસ્માકં દૈવયોગાદ્ અરિંદમાઃ
રિપૂણામ્ અમૃતં નૈવ દેયં ભવતિ સર્વથા ॥

બૃહસ્પતિસ્ તથેત્ય્ આહ પુનર્ આહ સુરાન્ ઇદમ્ ॥

ન જાનન્તિ યથા પાપા પિબધ્વં ચ તથામૃતમ્
અયમ્ એવોચિતો મન્ત્રો યચ્ છત્રૂણાં પરાભવઃ ॥

દ્વેષ્યાઃ સર્વાત્મના દ્વેષ્યા ઇતિ નીતિવિદો વિદુઃ
ન વિશ્વાસ્યા ન ચાખ્યેયા નૈવ મન્ત્ર્યાશ્ ચ શત્રવઃ ॥

તેભ્યો ન દેયમ્ અમૃતં ભવેયુર્ અમરાસ્ તતઃ
અમરેષુ ચ જાતેષુ તેષુ દૈત્યેષુ શત્રુષુ
તાઞ્ જેતું નૈવ શક્ષ્યામો ન દેયમ્ અમૃતં તતઃ ॥

ઇતિ સંમન્ત્ર્ય તે દેવા વાચસ્પતિમ્ અથાબ્રુવન્ ॥

ક્વ યામઃ કુત્ર મન્ત્રઃ સ્યાત્ ક્વ પિબામઃ ક્વ સંસ્થિતિઃ
કુર્મસ્ તદ્ એવ પ્રથમં વદ વાચસ્પતે તથા ॥

યાન્તુ બ્રહ્માણમ્ અમરાઃ પૃચ્છન્ત્વ્ અત્ર ગતિં પરામ્
સ તુ જ્ઞાતા ચ વક્તા ચ દાતા ચૈવ પિતામહઃ ॥

બૃહસ્પતેર્ વચઃ શ્રુત્વા મદન્તિકમ્ અથાગમન્
નમસ્ય માં સુરાઃ સર્વે યદ્ વૃત્તં તન્ ન્યવેદયન્ ॥

તદ્ દેવવચનાત્ પુત્ર તૈઃ સુરૈર્ અગમં હરિમ્
વિષ્ણવે કથિતં સર્વં શંભવે વિષહારિણે ॥

અહં વિષ્ણુશ્ ચ શંભુશ્ ચ દેવગન્ધર્વકિંનરૈઃ
મેરુકન્દરમ્ આગત્ય ન જાનન્તિ યથાસુરાઃ ॥

રક્ષકં ચ હરિં કૃત્વા સોમપાનાય તસ્થિરે
આદિત્યસ્ તત્ર વિજ્ઞાતા સોમભોજ્યાન્ અથેતરાન્ ॥

સોમો દાતામૃતં ભાગં ચક્રધૃગ્ રક્ષકસ્ તથા
નૈવ જાનન્તિ તદ્ દૈત્યા દનુજા રાક્ષસાસ્ તથા ॥

વિના રાહું મહાપ્રાજ્ઞં સૈંહિકેયં ચ સોમપમ્
કામરૂપધરો રાહુર્ મરુતાં મધ્યમ્ આવિશત્ ॥

મરુદ્રૂપં સમાસ્થાય પાનપાત્રધરસ્ તથા
જ્ઞાત્વા દિવાકરો દૈત્યં તં સોમાય ન્યવેદયત્ ॥

તદા તદ્ અમૃતં તસ્મૈ દૈત્યાયાદૈત્યરૂપિણે
દત્ત્વા સોમં તદા સોમો વિષ્ણવે તન્ ન્યવેદયત્ ॥

વિષ્ણુઃ પીતામૃતં દૈત્યં ચક્રેણોદ્યમ્ય તચ્છિરઃ
ચિચ્છેદ તરસા વત્સ તચ્છિરસ્ ત્વ્ અમરં ત્વ્ અભૂત્ ॥

શિરોમાત્રવિહીનં યદ્ દેહં તદ્ અપતદ્ ભુવિ
દેહં તદ્ અમૃતસ્પૃષ્ટં પતિતં દક્ષિણે તટે ॥

ગૌતમ્યા મુનિશાર્દૂલ કમ્પયદ્ વસુધાતલમ્
દેહં ચાપ્ય્ અમરં પુત્ર તદ્ અદ્ભુતમ્ ઇવાભવત્ ॥

દેહં ચ શિરસો ઽપેક્ષિ શિરો દેહમ્ અપેક્ષતે
ઉભયં ચામરં જાતં દૈત્યશ્ ચાયં મહાબલઃ ॥

શિરઃ કાયે સમાવિષ્ટં સર્વાન્ ભક્ષયતે સુરાન્
તસ્માદ્ દેહમ્ ઇદં પૂર્વં નાશયામો મહીગતમ્
તતસ્ તે શંકરં પ્રાહુર્ દેવાઃ સર્વે સસંભ્રમાઃ ॥

મહીગતં દૈત્યદેહં નાશયસ્વ સુરોત્તમ
ત્વં દેવ કરુણાસિન્ધુઃ શરણાગતરક્ષકઃ ॥

શિરસા નૈવ યુજ્યેત દૈત્યદેહં તથા કુરુ ॥

પ્રેષયામ્ આસ ચેશો ઽપિ શ્રેષ્ઠાં શક્તિં તદાત્મનઃ
માતૃભિઃ સહિતાં દેવીં માતરં લોકપાલિનીમ્ ॥

ઈશાયુધધરા દેવી ઈશશક્તિસમન્વિતા
મહીગતં યત્ર દેહં તત્રાગાદ્ ભક્ષ્યકાઙ્ક્ષિણી ॥

શિરોમાત્રં સુરાઃ સર્વે મેરૌ તત્રૈવ સાન્ત્વયન્
દેહો દેવ્યા પુનસ્ તત્ર યુયુધે બહવઃ સમાઃ ॥

રાહુસ્ તત્ર સુરાન્ આહ ભિત્ત્વા દેહં પુરા મમ
અત્રાસ્તે રસમ્ ઉત્કૃષ્ટં તદ્ આકૃષ્ય શરીરતઃ ॥

પૃથક્ભૂતે રસે દેહં પ્રવરે ઽમૃતમ્ ઉત્તમમ્
ભસ્મીભૂયાત્ ક્ષણેનૈવ તસ્માત્ કુર્વન્તુ તત્ પુરા ॥

એતદ્ રાહુવચઃ શ્રુત્વા પ્રીતાઃ સર્વે ઽસુરારયઃ
અભ્યષિઞ્ચન્ ગ્રહાણાં ત્વં ગ્રહો ભૂયા મુદાન્વિતઃ ॥

તદ્દેવવચનાચ્ છક્તિર્ ઈશ્વરી યા નિગદ્યતે
દેહં ભિત્ત્વા દૈત્યપતેઃ સુરશક્તિસમન્વિતા ॥

આકૃષ્ય શીઘ્રમ્ ઉત્કૃષ્ટં પ્રવરં ચામૃતં બહિઃ
સ્થાપયિત્વા તુ તદ્ દેહં ભક્ષયામ્ આસ ચામ્બિકા ॥

કાલરાત્રિર્ ભદ્રકાલી પ્રોચ્યતે યા મહાબલા
સ્થાપિતં રસમ્ ઉત્કૃષ્ટં રસાનાં પ્રવરં રસમ્ ॥

વ્યસ્રવત્ સ્થાપિતં તત્ તુ પ્રવરા સાભવન્ નદી
આકૃષ્ટમ્ અમૃતં ચૈવ સ્થાપિતં સાપ્ય્ અભક્ષયત્ ॥

તતઃ શ્રેષ્ઠા નદી જાતા પ્રવરા ચામૃતા શુભા
રાહુદેહસમુદ્ભૂતા રુદ્રશક્તિસમન્વિતા ॥

નદીનાં પ્રવરા રમ્યા ચામૃતા પ્રેરિતા તહા
તત્ર પઞ્ચ સહસ્રાણિ તીર્થાનિ ગુણવન્તિ ચ ॥

તત્ર શંભુઃ સ્વયં તસ્થૌ સર્વદા સુરપૂજિતઃ
તસ્યૈ તુષ્ટાઃ સુરાઃ સર્વે દેવ્યૈ નદ્યૈ પૃથક્ પૃથક્ ॥

વરાન્ દદુર્ મુદા યુક્તા યથા પૂજામ્ અવાપ્સ્યતિ
શંભુઃ સુરપતિર્ લોકે તથા પૂજામ્ અવાપ્સ્યસિ ॥

નિવાસં કુરુ દેવિ ત્વં લોકાનાં હિતકામ્યયા
સદા તિષ્ઠ રસેશાનિ સર્વેષાં સર્વસિદ્ધિદા ॥

સ્તવનાત્ કીર્તનાદ્ ધ્યાનાત્ સર્વકામપ્રદાયિની
ત્વાં નમસ્યન્તિ યે ભક્ત્યા કિંચિદ્ આપેક્ષ્ય સર્વદા ॥

તેષાં સર્વાણિ કાર્યાણિ ભવેયુર્ દેવતાજ્ઞયા
શિવશક્ત્યોર્ યતસ્ તસ્મિન્ નિવાસો ઽભૂત્ સનાતનઃ ॥

અતો વદન્તિ મુનયો નિવાસપુરમ્ ઇત્ય્ અદઃ
પ્રવરાયાઃ પુરા દેવાઃ સુપ્રીતાસ્ તે વરાન્ દદુઃ ॥

ગઙ્ગાયાઃ સંગમો યસ્ તે વિખ્યાતઃ સુરવલ્લભઃ
તત્રાપ્લુતાનાં સર્વેષાં ભુક્તિર્ વા મુક્તિર્ એવ ચ ॥

યદ્ વાપિ મનસઃ કામ્યં દેવાનામ્ અપિ દુર્લભમ્
સ્યાત્ તેષાં સર્વમ્ એવેહ એવં દત્ત્વા સુરા યયુઃ ॥

તતઃ પ્રભૃતિ તત્ તીર્થં પ્રવરાસંગમં વિદુઃ
પ્રેરિતા દેવદેવેન શક્તિર્ યા પ્રેરિતા તુ સા ॥

અમૃતા સૈવ વિખ્યાતા પ્રવરૈવં મહાનદી ॥