બ્રહ્મ પુરાણ · અધ્યાય 10

બુધસ્ય તુ મુનિશ્રેષ્ઠા વિદ્વાન્ પુત્રઃ પુરૂરવાઃ
તેજસ્વી દાનશીલશ્ ચ યજ્વા વિપુલદક્ષિણઃ ॥

બ્રહ્મવાદી પરાક્રાન્તઃ શત્રુભિર્ યુધિ દુર્દમઃ
આહર્તા ચાગ્નિહોત્રસ્ય યજ્ઞાનાં ચ મહીપતિઃ ॥

સત્યવાદી પુણ્યમતિઃ સમ્યક્સંવૃતમૈથુનઃ
અતીવ ત્રિષુ લોકેષુ યશસાપ્રતિમઃ સદા ॥

તં બ્રહ્મવાદિનં શાન્તં ધર્મજ્ઞં સત્યવાદિનમ્
ઉર્વશી વરયામ્ આસ હિત્વા માનં યશસ્વિની ॥

તયા સહાવસદ્ રાજા દશ વર્ષાણિ પઞ્ચ ચ
ષટ્ પઞ્ચ સપ્ત ચાષ્ટૌ ચ દશ ચાષ્ટૌ ચ ભો દ્વિજાઃ ॥

વને ચૈત્રરથે રમ્યે તથા મન્દાકિનીતટે
અલકાયાં વિશાલાયાં નન્દને ચ વનોત્તમે ॥

ઉત્તરાન્ સ કુરૂન્ પ્રાપ્ય મનોરમફલદ્રુમાન્
ગન્ધમાદનપાદેષુ મેરુશૃઙ્ગે તથોત્તરે ॥

એતેષુ વનમુખ્યેષુ સુરૈર્ આચરિતેષુ ચ
ઉર્વશ્યા સહિતો રાજા રેમે પરમયા મુદા ॥

દેશે પુણ્યતમે ચૈવ મહર્ષિભિર્ અભિષ્ટુતે
રાજ્યં સ કારયામ્ આસ પ્રયાગે પૃથિવીપતિઃ ॥

એવંપ્રભાવો રાજાસીદ્ ઐલસ્ તુ નરસત્તમઃ
ઉત્તરે જાહ્નવીતીરે પ્રતિષ્ઠાને મહાયશાઃ ॥

ઐલપુત્રા બભૂવુસ્ તે સપ્ત દેવસુતોપમાઃ
ગન્ધર્વલોકે વિદિતા આયુર્ ધીમાન્ અમાવસુઃ ॥

વિશ્વાયુશ્ ચૈવ ધર્માત્મા શ્રુતાયુશ્ ચ તથાપરઃ
દૃઢાયુશ્ ચ વનાયુશ્ ચ બહ્વાયુશ્ ચોર્વશીસુતાઃ ॥

અમાવસોસ્ તુ દાયાદો ભીમો રાજાથ રાજરાટ્
શ્રીમાન્ ભીમસ્ય દાયાદો રાજાસીત્ કાઞ્ચનપ્રભઃ ॥

વિદ્વાંસ્ તુ કાઞ્ચનસ્યાપિ સુહોત્રો ઽભૂન્ મહાબલઃ
સુહોત્રસ્યાભવજ્ જહ્નુઃ કેશિન્યા ગર્ભસંભવઃ ॥

આજહ્રે યો મહત્ સત્ત્રં સર્પમેધં મહામખમ્
પતિલોભેન યં ગઙ્ગા પતિત્વેન સસાર હ ॥

નેચ્છતઃ પ્લાવયામ્ આસ તસ્ય ગઙ્ગા તદા સદઃ
સ તયા પ્લાવિતં દૃષ્ટ્વા યજ્ઞવાટં સમન્તતઃ ॥

સૌહોત્રિર્ અશપદ્ ગઙ્ગાં ક્રુદ્ધો રાજા દ્વિજોત્તમાઃ
એષ તે વિફલં યત્નં પિબન્ન્ અમ્ભઃ કરોમ્ય્ અહમ્ ॥

અસ્ય ગઙ્ગે ઽવલેપસ્ય સદ્યઃ ફલમ્ અવાપ્નુહિ
જહ્નુરાજર્ષિણા પીતાં ગઙ્ગાં દૃષ્ટ્વા મહર્ષયઃ ॥

ઉપનિન્યુર્ મહાભાગાં દુહિતૃત્વેન જાહ્નવીમ્
યુવનાશ્વસ્ય પુત્રીં તુ કાવેરીં જહ્નુર્ આવહત્ ॥

યુવનાશ્વસ્ય શાપેન ગઙ્ગાર્ધેન વિનિર્ગતા
કાવેરીં સરિતાં શ્રેષ્ઠાં જહ્નોર્ ભાર્યામ્ અનિન્દિતામ્ ॥

જહ્નુસ્ તુ દયિતં પુત્રં સુનદ્યં નામ ધાર્મિકમ્
કાવેર્યાં જનયામ્ આસ અજકસ્ તસ્ય ચાત્મજઃ ॥

અજકસ્ય તુ દાયાદો બલાકાશ્વો મહીપતિઃ
બભૂવ મૃગયાશીલઃ કુશસ્ તસ્યાત્મજો ઽભવત્ ॥

કુશપુત્રા બભૂવુર્ હિ ચત્વારો દેવવર્ચસઃ
કુશિકઃ કુશનાભશ્ ચ કુશામ્બો મૂર્તિમાંસ્ તથા ॥

બલ્લવૈઃ સહ સંવૃદ્ધો રાજા વનચરઃ સદા
કુશિકસ્ તુ તપસ્ તેપે પુત્રમ્ ઇન્દ્રસમં પ્રભુઃ ॥

લભેયમ્ ઇતિ તં શક્રસ્ ત્રાસાદ્ અભ્યેત્ય જજ્ઞિવાન્
પૂર્ણે વર્ષસહસ્રે વૈ તતઃ શક્રો હ્ય્ અપશ્યત ॥

અત્યુગ્રતપસં દૃષ્ટ્વા સહસ્રાક્ષઃ પુરંદરઃ
સમર્થઃ પુત્રજનને સ્વયમ્ એવાસ્ય શાશ્વતઃ ॥

પુત્રાર્થં કલ્પયામ્ આસ દેવેન્દ્રઃ સુરસત્તમઃ
સ ગાધિર્ અભવદ્ રાજા મઘવાન્ કૌશિકઃ સ્વયમ્ ॥

પૌરા યસ્યાભવદ્ ભાર્યા ગાધિસ્ તસ્યામ્ અજાયત
ગાધેઃ કન્યા મહાભાગા નામ્ના સત્યવતી શુભા ॥

તાં ગાધિઃ કાવ્યપુત્રાય ઋચીકાય દદૌ પ્રભુઃ
તસ્યાઃ પ્રીતઃ સ વૈ ભર્તા ભાર્ગવો ભૃગુનન્દનઃ ॥

પુત્રાર્થં સાધયામ્ આસ ચરું ગાધેસ્ તથૈવ ચ
ઉવાચાહૂય તાં ભાર્યામ્ ઋચીકો ભાર્ગવસ્ તદા ॥

ઉપયોજ્યશ્ ચરુર્ અયં ત્વયા માત્રા સ્વયં શુભે
તસ્યાં જનિષ્યતે પુત્રો દીપ્તિમાન્ ક્ષત્રિયર્ષભઃ ॥

અજેયઃ ક્ષત્રિયૈર્ લોકે ક્ષત્રિયર્ષભસૂદનઃ
તવાપિ પુત્રં કલ્યાણિ ધૃતિમન્તં તપોધનમ્ ॥

શમાત્મકં દ્વિજશ્રેષ્ઠં ચરુર્ એષ વિધાસ્યતિ
એવમ્ ઉક્ત્વા તુ તાં ભાર્યામ્ ઋચીકો ભૃગુનન્દનઃ ॥

તપસ્ય્ અભિરતો નિત્યમ્ અરણ્યં પ્રવિવેશ હ
ગાધિઃ સદારસ્ તુ તદા ઋચીકાશ્રમમ્ અભ્યગાત્ ॥

તીર્થયાત્રાપ્રસઙ્ગેન સુતાં દ્રષ્ટું નરેશ્વરઃ
ચરુદ્વયં ગૃહીત્વા સા ઋષેઃ સત્યવતી તદા ॥

ચરુમ્ આદાય યત્નેન સા તુ માત્રે ન્યવેદયત્
માતા તુ તસ્યા દૈવેન દુહિત્રે સ્વં ચરું દદૌ ॥

તસ્યાશ્ ચરુમ્ અથાજ્ઞાનાદ્ આત્મસંસ્થં ચકાર હ
અથ સત્યવતી સર્વં ક્ષત્રિયાન્તકરં તદા ॥

ધારયામ્ આસ દીપ્તેન વપુષા ઘોરદર્શના
તામ્ ઋચીકસ્ તતો દૃષ્ટ્વા યોગેનાભ્યુપસૃત્ય ચ ॥

તતો ઽબ્રવીદ્ દ્વિજશ્રેષ્ઠઃ સ્વાં ભાર્યાં વરવર્ણિનીમ્
માત્રાસિ વઞ્ચિતા ભદ્રે ચરુવ્યત્યાસહેતુના ॥

જનયિષ્યતિ હિ પુત્રસ્ તે ક્રૂરકર્માતિદારુણઃ
ભ્રાતા જનિષ્યતે ચાપિ બ્રહ્મભૂતસ્ તપોધનઃ ॥

વિશ્વં હિ બ્રહ્મ તપસા મયા તસ્મિન્ સમર્પિતમ્
એવમ્ ઉક્તા મહાભાગા ભર્ત્રા સત્યવતી તદા ॥

પ્રસાદયામ્ આસ પતિં પુત્રો મે નેદૃશો ભવેત્
બ્રાહ્મણાપસદસ્ ત્વત્ત ઇત્ય્ ઉક્તો મુનિર્ અબ્રવીત્ ॥

નૈષ સંકલ્પિતઃ કામો મયા ભદ્રે તથાસ્ત્વ્ ઇતિ
ઉગ્રકર્મા ભવેત્ પુત્રઃ પિતુર્ માતુશ્ ચ કારણાત્ ॥

પુનઃ સત્યવતી વાક્યમ્ એવમ્ ઉક્ત્વાબ્રવીદ્ ઇદમ્
ઇચ્છંલ્ લોકાન્ અપિ મુને સૃજેથાઃ કિં પુનઃ સુતમ્ ॥

શમાત્મકમ્ ઋજું ત્વં મે પુત્રં દાતુમ્ ઇહાર્હસિ
કામમ્ એવંવિધઃ પૌત્રો મમ સ્યાત્ તવ ચ પ્રભો ॥

યદ્ય્ અન્યથા ન શક્યં વૈ કર્તુમ્ એતદ્ દ્વિજોત્તમ
તતઃ પ્રસાદમ્ અકરોત્ સ તસ્યાસ્ તપસો બલાત્ ॥

પુત્રે નાસ્તિ વિશેષો મે પૌત્રે વા વરવર્ણિનિ
ત્વયા યથોક્તં વચનં તથા ભદ્રે ભવિષ્યતિ ॥

તતઃ સત્યવતી પુત્રં જનયામ્ આસ ભાર્ગવમ્
તપસ્ય્ અભિરતં દાન્તં જમદગ્નિં સમાત્મકમ્ ॥

ભૃગોર્ જગત્યાં વંશે ઽસ્મિઞ્ જમદગ્નિર્ અજાયત
સા હિ સત્યવતી પુણ્યા સત્યધર્મપરાયણા ॥

કૌશિકીતિ સમાખ્યાતા પ્રવૃત્તેયં મહાનદી
ઇક્ષ્વાકુવંશપ્રભવો રેણુર્ નામ નરાધિપઃ ॥

તસ્ય કન્યા મહાભાગા કામલી નામ રેણુકા
રેણુકાયાં તુ કામલ્યાં તપોવિદ્યાસમન્વિતઃ ॥

આર્ચીકો જનયામ્ આસ જામદગ્ન્યં સુદારુણમ્
સર્વવિદ્યાન્તગં શ્રેષ્ઠં ધનુર્વેદસ્ય પારગમ્ ॥

રામં ક્ષત્રિયહન્તારં પ્રદીપ્તમ્ ઇવ પાવકમ્
ઔર્વસ્યૈવમ્ ઋચીકસ્ય સત્યવત્યાં મહાયશાઃ ॥

જમદગ્નિસ્ તપોવીર્યાજ્ જજ્ઞે બ્રહ્મવિદાં વરઃ
મધ્યમશ્ ચ શુનઃશેફઃ શુનઃપુચ્છઃ કનિષ્ઠકઃ ॥

વિશ્વામિત્રં તુ દાયાદં ગાધિઃ કુશિકનન્દનઃ
જનયામ્ આસ પુત્રં તુ તપોવિદ્યાશમાત્મકમ્ ॥

પ્રાપ્ય બ્રહ્મર્ષિસમતાં યો ઽયં બ્રહ્મર્ષિતાં ગતઃ
વિશ્વામિત્રસ્ તુ ધર્માત્મા નામ્ના વિશ્વરથઃ સ્મૃતઃ ॥

જજ્ઞે ભૃગુપ્રસાદેન કૌશિકાદ્ વંશવર્ધનઃ
વિશ્વામિત્રસ્ય ચ સુતા દેવરાતાદયઃ સ્મૃતાઃ ॥

પ્રખ્યાતાસ્ ત્રિષુ લોકેષુ તેષાં નામાન્ય્ અતઃપરમ્
દેવરાતઃ કતિશ્ ચૈવ યસ્માત્ કાત્યાયનાઃ સ્મૃતાઃ ॥

શાલાવત્યાં હિરણ્યાક્ષો રેણુર્ જજ્ઞે ઽથ રેણુકઃ
સાંકૃતિર્ ગાલવશ્ ચૈવ મુદ્ગલશ્ ચૈવ વિશ્રુતઃ ॥

મધુચ્છન્દો જયશ્ ચૈવ દેવલશ્ ચ તથાષ્ટકઃ
કચ્છપો હારિતશ્ ચૈવ વિશ્વામિત્રસ્ય તે સુતાઃ ॥

તેષાં ખ્યાતાનિ ગોત્રાણિ કૌશિકાનાં મહાત્મનામ્
પાણિનો બભ્રવશ્ ચૈવ ધ્યાનજપ્યાસ્ તથૈવ ચ ॥

પાર્થિવા દેવરાતાશ્ ચ શાલઙ્કાયનબાષ્કલાઃ
લોહિતા યમદૂતાશ્ ચ તથા કારૂષકાઃ સ્મૃતાઃ ॥

પૌરવસ્ય મુનિશ્રેષ્ઠા બ્રહ્મર્ષેઃ કૌશિકસ્ય ચ
સંબન્ધો ઽપ્ય્ અસ્ય વંશે ઽસ્મિન્ બ્રહ્મક્ષત્રસ્ય વિશ્રુતઃ ॥

વિશ્વામિત્રાત્મજાનાં તુ શુનઃશેફો ઽગ્રજઃ સ્મૃતઃ
ભાર્ગવઃ કૌશિકત્વં હિ પ્રાપ્તઃ સ મુનિસત્તમઃ ॥

વિશ્વામિત્રસ્ય પુત્રસ્ તુ શુનઃશેફો ઽભવત્ કિલ
હરિદશ્વસ્ય યજ્ઞે તુ પશુત્વે વિનિયોજિતઃ ॥

દેવૈર્ દત્તઃ શુનઃશેફો વિશ્વામિત્રાય વૈ પુનઃ
દેવૈર્ દત્તઃ સ વૈ યસ્માદ્ દેવરાતસ્ તતો ઽભવત્ ॥

દેવરાતાદયઃ સપ્ત વિશ્વામિત્રસ્ય વૈ સુતાઃ
દૃષદ્વતીસુતશ્ ચાપિ વૈશ્વામિત્રસ્ તથાષ્ટકઃ ॥

અષ્ટકસ્ય સુતો લૌહિઃ પ્રોક્તો જહ્નુગણો મયા
અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ વંશમ્ આયોર્ મહાત્મનઃ ॥