બોધિચર્યાવતાર · અધ્યાય 8

વર્ધયિત્વૈવમુત્સાહં સમાધૌ સ્થાપયેન્મનઃ
વિક્ષિપ્તચિત્તસ્તુ નરઃ ક્લેશદંષ્ટ્રાન્તરે સ્થિતઃ ॥

કાયચિત્તવિવેકેન વિક્ષેપસ્ય ન સંભવઃ
તસ્માલ્લોકં પરિત્યજ્ય વિતર્કાન્ પરિવર્જયેત્ ॥

સ્નેહાન્ન ત્યજ્યતે લોકો લાભાદિષુ ચ તૃષ્ણયા
તસ્માદેતત્પરિત્યાગે વિદ્વાનેવં વિભાવયેત્ ॥

શમથેન વિપશ્યનાસુયુક્તઃ કુરુતે ક્લેશવિનાશમિત્યવેત્ય
શમથઃ પ્રથમં ગવેષણીયઃ સ ચ લોકે નિરપેક્ષયાભિરત્યા ॥

કસ્યાનિત્યેષ્વનિત્યસ્ય સ્નેહો ભવિતુમર્હતિ
યેન જન્મસહસ્રાણિ દ્રષ્ટવ્યો ન પુનઃ પ્રિયઃ ॥

અપશ્યન્નરતિં યાતિ સમાધૌ ન ચ તિષ્ઠતિ
ન ચ તૃપ્યતિ દૃષ્ટ્વાપિ પૂર્વવદ્ બાધ્યતે તૃષા ॥

ન પશ્યતિ યથાભૂતં સંવેગાદવહીયતે
દહ્યતે તેન શોકેન પ્રિયસંગમકાઙ્ક્ષયા ॥

તચ્ચિન્તયા મુધા યાતિ હ્રસ્વમાયુર્મુહુર્મુહુઃ
અશાશ્વતેન મિત્રેન ધર્મો ભ્રશ્યતિ શાશ્વતઃ ॥

બાલૈઃ સભાગચરિતો નિયતં યાતિ દુર્ગતિમ્
નેષ્યતે વિષભાગશ્ચ કિં પ્રાપ્તં બાલસંગમાત્ ॥

ક્ષણાદ્ ભવન્તિ સુહૃદો ભવન્તિ રિપવઃ ક્ષણાત્
તોષસ્થાને પ્રકુપ્યન્તિ દુરારાધાઃ પૃથગ્જનાઃ ॥

હિતમુક્તાઃ પ્રકુપ્યન્તિ વારયન્તિ ચ માં હિતાત્
અથ ન શ્રૂયતે તેષાં કુપિતા યાન્તિ દુર્ગતિમ્ ॥

ઈર્ષ્યોત્કૃષ્ટાત્ સમાદ્વન્દ્વો હીનાન્માનઃ સ્તુતેર્મદઃ
અવર્ણાત્ પ્રતિઘશ્ચેતિ કદા બાલાદ્ધિતં ભવેત્ ॥

આત્મોત્કર્ષઃ પરાવર્ણઃ સંસારરતિસંકથા
ઇત્યાદ્યવશ્યમશુભં કિંચિદ્બાલસ્ય બાલતઃ ॥

એવં તસ્યાપિ તત્સઙ્ગાત્ તેનાનર્થસમાગમઃ
એકાકી વિહરિષ્યામિ સુખમક્લિષ્ટમાનસઃ ॥

બાલાદ્દૂરં પલાયેત પ્રાપ્તમારાધયેત્ પ્રિયૈઃ
ન સંસ્તવાનુબન્ધેન કિંતૂદાસીનસાધુવત્ ॥

ધર્માર્થમાત્રમાદાય ભૃઙ્ગવત્ કુસુમાન્મધુ
અપૂર્વ ઇવ સર્વત્ર વિહરિષ્યામ્યસંસ્તુતઃ ॥

લાભી ચ સત્કૃતશ્ચાહમ્ ઇચ્છન્તિ બહવશ્ચ મામ્
ઇતિ મર્ત્યસ્ય સંપ્રાપ્તાન્ મરણાજ્જાયતે ભયમ્ ॥

યત્ર તત્ર રતિં યાતિ મનઃ સુખાભિમોહિતમ્
તત્તત્સહસ્રગુણિતં દુઃખં ભૂત્વોપતિષ્ઠતિ ॥

તસ્માત્ પ્રાજ્ઞો ન તમિચ્છેદ્ ઇચ્છાતો જાયતે ભયમ્
સ્વયમેવ ચ યાત્યેતદ્ ધૈર્યં કૃત્વા પ્રતીક્ષતામ્ ॥

બહવો લાભિનો ઽભૂવન્ બહવશ્ચ યશસ્વિનઃ
સહ લાભયશોભિસ્તે ન જ્ઞાતાઃ ક્વ ગતા ઇતિ ॥

મામેવાન્યે જુગુપ્સન્તિ કિં પ્રહૃષ્યામ્યહં સ્તુતઃ
મામેવાન્યે પ્રશંસન્તિ કિં વિષીદામિ નિન્દિતઃ ॥

નાનાધિમુક્તિકાઃ સત્ત્વા જિનૈરપિ ન તોષિતાઃ
કિં પુનર્માદૃશૈરજ્ઞૈસ્ તસ્માત્ કિં કોકચિન્તયા ॥

નિન્દન્ત્યલાભિનં સત્ત્વમ્ અવધ્યાયન્તિ લાભિનમ્
પ્રકૃત્યા દુઃખસંવાસૈઃ કથં તૈર્જાયતે રતિઃ ॥

ન બાલઃ કસ્યચિન્મિત્રમ્ ઇતિ ચોક્તં તથાગતૈઃ
ન સ્વાર્થેન વિના પ્રીતિર્ યસ્માદ્બાલસ્ય જાયતે ॥

સ્વાર્થદ્વારેણ યા પ્રીતિર્ આત્માર્થં પ્રીતિરેવ સા
દ્રવ્યનાશે યથોદ્વેગઃ સુખહાનિકૃતો હિ સઃ ॥

નાવધ્યાયન્તિ તરવો ન ચારાધ્યાઃ પ્રયત્નતઃ
કદા તૈઃ સુખસંવાસૈઃ સહ વાસો ભવેન્મમ ॥

શૂન્યદેવકુલે સ્થિત્વા વૃક્ષમૂલે ગુહાસુ વા
કદાનપેક્ષો યાસ્યામિ પૃષ્ઠતો ઽનવલોકયન્ ॥

અમમેષુ પ્રદેશેષુ વિસ્તીર્ણેષુ સ્વભાવતઃ
સ્વચ્છન્દચાર્યનિલયો વિહરિષ્યામ્યહં કદા ॥

મૃત્પાત્રમાત્રવિભવશ્ ચૌરાસંભોગચીવરઃ
નિર્ભયો વિહરિષ્યામિ કદા કાયમગોપયન્ ॥

કાયભૂમિં નિજાં ગત્વા કઙ્કાલૈરપરૈઃ સહ
સ્વકાયં તુલયિષ્યામિ કદા શતનધર્મિણમ્ ॥

અયમેવ હિ કાયો મે એવં પૂતિર્ભવિષ્યતિ
શૃગાલા અપિ યદ્ગન્ધાન્ નોપસર્પેયુરન્તિકમ્ ॥

અસ્યૈકસ્યાપિ કાયસ્ય સહજા અસ્થિખણ્ડકાઃ
પૃથક્ પૃથગ્ગમિષ્યન્તિ કિમુતાન્યઃ પ્રિયો જનઃ ॥

એક ઉત્પદ્યતે જન્તુર્ મ્રિયતે ચૈક એવ હિ
નાન્યસ્ય તદ્વ્યથાભાગઃ કિં પ્રિયૈર્વિઘ્નકારકૈઃ ॥

અધ્વાનં પ્રતિપન્નસ્ય યથાવાસપરિગ્રહઃ
તથા ભવાધ્વગસ્યાપિ જન્માવાસપરિગ્રહઃ ॥

ચતુર્ભિઃ પુરુષૈર્યાવત્ સ ન નિર્ધાર્યતે તતઃ
આશોચ્યમાનો લોકેન તાવદેવ વનં વ્રજેત્ ॥

અસંસ્તવાવિરોધાભ્યામ્ એક એવ શરીરકઃ
પૂર્વમેવ મૃતો લોકે મ્રિયમાણો ન શોચતિ ॥

ન ચાન્તિકચરાઃ કેચિચ્ છોચન્તઃ કુર્વતે વ્યથામ્
બુદ્ધાદ્યનુસ્મૃતિં ચાસ્ય વિક્ષિપન્તિ ન કેચન ॥

તસ્માદેકાકિતા રમ્યા નિરાયાસા શિવોદયા
સર્વવિક્ષેપશમની સેવિતવ્યા મયા સદા ॥

સર્વાન્યચિન્તાનિર્મુક્તઃ સ્વચિત્તૈકાગ્રમાનસઃ
સમાધાનાય ચિત્તસ્ય પ્રયતિષ્યે દમાય ચ ॥

કામા હ્યનર્થજનકા ઇહ લોકે પરત્ર ચ
ઇહ બન્ધવધચ્છેદૈર્ નરકાદૌ પરત્ર ચ ॥

યદર્થં દૂતદૂતીનાં કૃતાઞ્જલિરનેકધા
ન ચ પાપમકીર્ત્તિર્વા યદર્થં ગણિતા પુરા ॥

પ્રક્ષિપ્તશ્ચ ભયે ઽપ્યાત્મા દ્રવિણં ચ વ્યયીકૃતમ્
યાન્યેવ ચ પરિષ્વજ્ય વભૂવોત્તમનિર્વૃતાઃ ॥

તાન્યેવાસ્થીનિ નાન્યાનિ સ્વાધીનાન્યમમાનિ ચ
પ્રકામં સંપરિષ્વજ્ય કિં ન ગચ્છસિ નિર્વૃતિમ્ ॥

ઉન્નામ્યમાનં યત્નાદ્ યન્ નીયમાનમધો હ્રિયા
પુરા દૃષ્ટમદૃષ્ટં વા મુખં જાલિકયાવૃતમ્ ॥

તન્મુખં તૂત્પરિક્લેશમ્ અસહદ્ભિરિવાધુના
ગૃધ્રૈર્વ્યક્તીકૃતં પશ્ય કિમિદાનીં પલાયસે ॥

પરચક્ષુર્નિપાતેભ્યો ઽપ્યાસીદ્યત્પરિરક્ષિતમ્
તદદ્ય ભક્ષિતં યાવત્ કિમીર્ષ્યાલો ન રક્ષસિ ॥

માંસોચ્છ્રયમિમં દૃષ્ટ્વા ગૃધ્રૈરન્યૈશ્ચ ભક્ષિતમ્
આહારઃ પૂજ્યતે ઽન્યેષાં સ્રક્ચન્દનવિભૂષણૈઃ ॥

નિશ્ચલાદપિ તે ત્રાસઃ કઙ્કાલાદેવમીક્ષિતાત્
વેતાડેનેવ કેનાપિ ચાલ્યમાનાદ્ ભયં ન કિમ્ ॥

એકસ્માદશનાદેષાં લાલામેધ્યં ચ જાયતે
તત્રામેધ્યમનિષ્ટં તે લાલાપાનં કથં પ્રિયમ્ ॥

તૂલગર્ભૈર્મૃદુસ્પર્શૈ રમન્તે નોપધાનકૈઃ
દુર્ગન્ધં ન સ્રવન્તીતિ કામિનો ઽમેધ્યમોહિતાઃ ॥

યત્ર ચ્છન્ને ઽપ્યયં રાગસ્ તદચ્છન્નં કિમપ્રિયમ્
ન ચેત્પ્રયોજનં તેન કસ્માચ્છન્નં વિમૃદ્યતે ॥

યદિ તે નાશુચૌ રાગઃ કસ્માદાલિઙ્ગસે ઽપરમ્
માંસકર્દમસંલિપ્તં સ્નાયુબદ્ધાસ્થિપઞ્જરમ્ ॥

સ્વમેવ બહ્વમેધ્યં તે તેનૈવ ધૃતિમાચર
અમેધ્યભસ્ત્રામપરાં ગૂથઘસ્મર વિસ્મર ॥

માંસપ્રિયો ઽહમસ્યેતિ દ્રષ્ટું સ્પ્રષ્ટું ચ વાઞ્છસિ
અચેતનં સ્વભાવેન માંસં ત્વં કથમિચ્છસિ ॥

યદિચ્છસિ ન તચ્ચિત્તં દ્રષ્ટું સ્પ્રષ્ટું ચ શક્યતે
યચ્ચ શક્યં ન તદ્વેત્તિ કિં તદાલિઙ્ગસે મુધા ॥

નામેધ્યમયમન્યસ્ય કાયં વેત્સીત્યનદ્ભુતમ્
સ્વામેધ્યમયમેવ ત્વં તં નાવૈષીતિ વિસ્મયઃ ॥

વિઘનાર્કાંશુવિકચં મુક્ત્વા તરુણપઙ્કજમ્
અમેધ્યશૌણ્ડચિત્તસ્ય કા રતિર્ગૂથપઞ્જરે ॥

મૃદાદ્યમેધ્યલિપ્તત્વાદ્ યદિ ન સ્પ્રષ્ટુમિચ્છસિ
યતસ્તન્નિર્ગતં કાયાત્ તં સ્પ્રષ્ટું કથમિચ્છસિ ॥

યદિ તે નાશુચૌ રાગઃ કસ્માદાલિઙ્ગસે પરમ્
અમેધ્યક્ષેત્રસંભૂતં તદ્બીજં તેન વર્ધિતમ્ ॥

અમેધ્યભવમલ્પત્વાન્ ન વાઞ્છસ્યશુચિં કૃમિમ્
બહ્વમેધ્યમયં કાયમ્ અમેધ્યજમપીચ્છસિ ॥

ન કેવલમમેધ્યત્વમ્ આત્મીયં ન જુગુપ્સસિ
અમેધ્યભાણ્ડાનપરાન્ ગૂથઘસ્મર વાઞ્છસિ ॥

કર્પૂરાદિષુ હૃદ્યેષુ શાલ્યન્નવ્યઞ્જનેષુ વા
મુખક્ષિપ્તવિસૃષ્ટેષુ ભૂમિરપ્યશુચિર્મતા ॥

યદિ પ્રત્યક્ષમપ્યેતદ્ અમેધ્યં નાધિમુચ્યસે
શ્મશાને પતિતાન્ ઘોરાન્ કાયાન્ પશ્યાપરાનપિ ॥

ચર્મણ્યુત્પાટિતે યસ્માદ્ ભયમુત્પદ્યતે મહત્
કથં જ્ઞાત્વાપિ તત્રૈવ પુનરુત્પદ્યતે રતિઃ ॥

કાયે ન્યસ્તો ઽપ્યસૌ ગન્ધશ્ ચન્દનાદેવ નાન્યતઃ
અન્યદીયેન ગન્ધેન કસ્માદન્યત્ર રજ્યતે ॥

યદિ સ્વભાવદૌર્ગન્ધ્યાદ્ રાગો નાત્ર શિવં નનુ
કિમનર્થરુચિર્લોકસ્ તં ગન્ધેનાનુલિમ્પતિ ॥

કાયસ્યાત્ર કિમાયાતં સુગન્ધિ યદિ ચન્દનમ્
અન્યદીયેન ગન્ધેન કસ્માદન્યત્ર રજ્યતે ॥

યદિ કેશનખૈર્દીર્ઘૈર્ દન્તૈઃ સમલપાણ્ડુરૈઃ
મલપઙ્કધરો નગ્નઃ કાયઃ પ્રકૃતિભીષણઃ ॥

સ કિં સંસ્ક્રિયતે યત્નાદ્ આત્મઘાતાય શસ્ત્રવત્
આત્મવ્યામોહનોદ્યુક્તૈર્ ઉન્મત્તૈરાકુલા મહી ॥

કઙ્કાલાન્ કતિચિદ્દૃષ્ટ્વા શ્મશાને કિલ તે ઘૃણા
ગ્રામશ્મશાને રમસે ચલત્કઙ્કાલસંકુલે ॥

એવં ચામેધ્યમપ્યેતદ્ વિના મૂલ્યં ન લભ્યતે
તદર્થમર્જનાયાસો નરકાદિષુ ચ વ્યથા ॥

શિશોર્નાર્જનસામર્થ્યં કેનાસૌ યૌવને સુખી
યાત્યર્જનેન તારુણ્યં વૃદ્ધઃ કામૈઃ કરોતિ કિમ્ ॥

કેચિદ્દિનાન્તવ્યાપારૈઃ પરિશ્રાન્તાઃ કુકામિનઃ
ગૃહમાગત્ય સાયાહ્ને શેરતે સ્મ મૃતા ઇવ ॥

દણ્ડયાત્રાભિરપરે પ્રવાસક્લેશદુઃખિતાઃ
વત્સરૈરપિ નેક્ષન્તે પુત્રદારાંસ્તદર્થિનઃ ॥

યદર્થમિવ વિક્રીત આત્મા કામવિમોહિતૈઃ
તન્ન પ્રાપ્તં મુધૈવાયુર્ નીતં તુ પરકર્મણા ॥

વિક્રીતસ્વાત્મભાવાનાં સદા પ્રેષણકારિણામ્
પ્રસૂયન્તે સ્ત્રિયો ઽન્યેષામ્ અટવીવિટપાદિષુ ॥

રણં જીવિતસંદેહં વિશન્તિ કિલ જીવિતમ્
માનાર્થં દાસતાં યાન્તિ મૂઢાઃ કામવિડમ્બિતાઃ ॥

છિદ્યન્તે કામિનઃ કેચિદ્ અન્યે શૂલસમર્પિતાઃ
દૃશ્યન્તે દહ્યમાનાશ્ચ હન્યમાનાશ્ચ શક્તિભિઃ ॥

અર્જનરક્ષણનાશવિષાદૈર્ અર્થમનર્થમનન્તમવૈહિ
વ્યગ્રતયા ધનસક્તમતીનાં નાવસરો ભવદુઃખવિમુક્તેઃ ॥

એવમાદીનવો ભૂયાન્ અલ્પાસ્વાદસ્તુ કામિનામ્
શકટં વહતો યદ્વત્ પશોર્ઘાસલવગ્રહઃ ॥

તસ્યાસ્વાદલવસ્યાર્થે યઃ પશોરપ્યદુર્લભઃ
હતા દૈવહતેનેયં ક્ષણસંપત્સુદુર્લભા ॥

અવશ્યં ગન્તુરલ્પસ્ય નરકાદિપ્રપાતિનઃ
કાયસ્યાર્થે કૃતો યો ઽયં સર્વકાલં પરિશ્રમઃ ॥

તતઃ કોટિશતેનાપિ શ્રમભાગેન બુદ્ધતા
ચર્યાદુઃખાન્મહદ્દુઃખં સા ચ બોધિર્ન કામિનામ્ ॥

ન શસ્ત્રં ન વિષં નાગ્નિર્ ન પ્રપાતો ન વૈરિણઃ
કામાનામુપમાં યાન્તિ નરકાદિવ્યથાસ્મૃતેઃ ॥

એવમુદ્વિજ્ય કામેભ્યો વિવેકે જનયેદ્રતિમ્
કલહાયાસશૂન્યાસુ શાન્તાસુ વનભૂમિષુ ॥

ધન્યૈઃ શશાઙ્કકરચન્દનશીતલેષુ રમ્યેષુ હર્મ્યવિપુલેષુ શિલાતલેષુ
નિઃશબ્દસૌમ્યવનમારુતવીજ્યમાનૈઃ ચંક્રમ્યતે પરહિતાય વિચિન્ત્યતે ચ ॥

વિહૃત્ય યત્ર ક્વચિદિષ્ટકાલં શૂન્યાલયે વૃક્ષતલે ગુહાસુ
પરિગ્રહરક્ષણખેદમુક્તઃ ચરત્યપેક્ષાવિરતો યથેષ્ટમ્ ॥

સ્વચ્છન્દચાર્યનિલયઃ પ્રતિબદ્ધો ન કસ્યચિત્
યત્સંતોષસુખં ભુઙ્ક્તે તદિન્દ્રસ્યાપિ દુર્લભમ્ ॥

એવમાદિભિરાકારૈર્ વિવેકગુણભાવનાત્
ઉપશાન્તવિતર્કઃ સન્ બોધિચિત્તં તુ ભાવયેત્ ॥

પરાત્મસમતામાદૌ ભાવયેદેવમાદરાત્
સમદુઃખસુખાઃ સર્વે પાલનીયા મયાત્મવત્ ॥

હસ્તાદિભેદેન બહુપ્રકારઃ કાયો યથૈકઃ પરિપાલનીયઃ
તથા જગદ્ભિન્નમભિન્નદુઃખ સુખાત્મકં સર્વમિદં તથૈવ ॥

યદ્યપ્યન્યેષુ દેહેષુ મદ્દુઃખં ન પ્રબાધતે
તથાપિ તદ્દુઃખમેવ મમાત્મસ્નેહદુઃસહમ્ ॥

તથા યદ્યપ્યસંવેદ્યમ્ અન્યદ્દુઃખં મયાત્મના
તથાપિ તસ્ય તદ્દુઃખમ્ આત્મસ્નેહેન દુઃસહમ્ ॥

મયાન્યદુઃખં હન્તવ્યં દુઃખત્વાદાત્મદુઃખવત્
અનુગ્રાહ્યા મયાન્યે ઽપિ સત્ત્વત્વાદાત્મસત્ત્વવત્ ॥

યદા મમ પરેષાં ચ તુલ્યમેવ સુખં પ્રિયમ્
તદાત્મનઃ કો વિશેષો યેનાત્રૈવ સુખોદ્યમઃ ॥

યદા મમ પરેષાં ચ ભયં દુઃખં ચ ન પ્રિયમ્
તદાત્મનઃ કો વિશેષો યત્તં રક્ષામિ નેતરમ્ ॥

તદ્દુઃખેન ન મે બાધેત્ય્ અતો યદિ ન રક્ષ્યતે
નાગામિકાયદુઃખાન્મે બાધા તત્કેન રક્ષ્યતે ॥

અહમેવ તદાપીતિ મિથ્યેયં પ્રતિકલ્પના
અન્ય એવ મૃતો યસ્માદ્ અન્ય એવ પ્રજાયતે ॥

યદિ યસ્યૈવ યદ્દુઃખં રક્ષ્યં તસ્યૈવ તન્મતમ્
પાદદુઃખં ન હસ્તસ્ય કસ્માત્ તત્તેન રક્ષ્યતે ॥

અયુક્તમપિ ચેદેતદ્ અહંકારાત્પ્રવર્તતે
યદયુક્તં નિવર્ત્યં તત્ સ્વમન્યચ્ચ યથાબલમ્ ॥

સંતાનઃ સમુદાયશ્ચ પઙ્ક્તિસેનાદિવન્મૃષા
યસ્ય દુઃખં સ નાસ્ત્યસ્માત્ કસ્ય તત્ સ્વં ભવિષ્યતિ ॥

અસ્વામિકાનિ દુઃખાનિ સર્વાણ્યેવાવિશેષતઃ
દુઃખત્વાદેવ વાર્યાણિ નિયમસ્તત્ર કિંકૃતઃ ॥

દુઃખં કસ્માન્નિવાર્યં ચેત્ સર્વેષામવિવાદતઃ
વાર્યં ચેત્સર્વમપ્યેવં ન ચેદાત્મનિ સર્વવત્ ॥

કૃપયા બહુ દુઃખં ચેત્ કસ્માદુત્પદ્યતે બલાત્
જગદ્દુઃખં નિરૂપ્યેદં કૃપાદુઃખં કથં બહુ ॥

બહૂનામેકદુઃખેન યદિ દુઃખં વિગચ્છતિ
ઉત્પાદ્યમેવ તદ્દુઃખં સદયેન પરાત્મનોઃ ॥

અતઃ સુપુષ્પચન્દ્રેણ જાનતાપિ નૃપાપદમ્
આત્મદુઃખં ન નિહતં બહૂનાં દુઃખિનાં વ્યયાત્ ॥

એવં ભાવિતસંતાનાઃ પરદુઃખસમપ્રિયાઃ
અવીચિમવગાહન્તે હંસાઃ પદ્મવનં યથા ॥

મુચ્યમાનેષુ સત્ત્વેષુ યે તે પ્રામોદ્યસાગરાઃ
તૈરેવ નનુ પર્યાપ્તં મોક્ષેણારસિકેન કિમ્ ॥

અતઃ પરાર્થં કૃત્વાપિ ન મદો ન ચ વિસ્મયઃ
ન વિપાકફલાકાઙ્ક્ષા પરાર્થૈકાન્તતૃષ્ણયા ॥

તસ્માદ્યથાન્તશો ઽવર્ણાદ્ આત્માનં ગોપયામ્યહમ્
રક્ષાચિત્તં દયાચિત્તં કરોમ્યેવં પરેષ્વપિ ॥

અભ્યાસાદન્યદીયેષુ શુક્રશોણિતબિન્દુષુ
ભવત્યહમિતિ જ્ઞાનમ્ અસત્યપિ હિ વસ્તુનિ ॥

તથાકાયો ઽન્યદીયો ઽપિ કિમાત્મેતિ ન ગૃહ્યતે
પરત્વં તુ સ્વકાયસ્ય સ્થિતમેવ ન દુષ્કરમ્ ॥

જ્ઞાત્વા સદોષમાત્માનં પરાનપિ ગુણોદધીન્
આત્મભાવપરિત્યાગં પરાદાનં ચ ભાવયેત્ ॥

કાયસ્યાવયવત્વેન યથાભીષ્ટાઃ કરાદયઃ
જગતો ઽવયવત્વેન તથા કસ્માન્ન દેહિનઃ ॥

યથાત્મબુદ્ધિરભ્યાસાત્ સ્વકાયે ઽસ્મિન્ નિરાત્મકે
પરેષ્વપિ તથાત્મત્વં કિમભ્યાસાન્ન જાયતે ॥

એવં પરાર્થં કૃત્વાપિ ન મદો ન ચ વિસ્મયઃ
આત્માનં ભોજયિત્વૈવ ફલાશા ન ચ જાયતે ॥

તસ્માદ્યથાર્તિશોકાદેર્ આત્માનં ગોપ્તુમિચ્છસિ
રક્ષાચિત્તં દયાચિત્તં જગત્યભ્યસ્યતાં તથા ॥

અધ્યતિષ્ઠદથો નાથઃ સ્ચનામાપ્યવલોકિતઃ
પર્ષચ્છારદ્યભયમપ્ય્ અપનેતું જનસ્ય હિ ॥

દુષ્કરાન્ન નિવર્તેત યસ્માદભ્યાસશક્તિતઃ
યસ્યૈવ શ્રવણાત્ત્રાસસ્ તેનૈવ ન વિના રતિઃ ॥

આત્માનં ચ પરાંશ્ચૈવ યઃ શીઘ્રં ત્રાતુમિચ્છતિ
સ ચરેત્પરમં ગુહ્યં પરાત્મપરિવર્તનમ્ ॥

યસ્મિન્નાત્મન્યતિસ્નેહાદ્ અલ્પાદપિ ભયાદ્ભયમ્
ન દ્વિષેત્કસ્તમાત્માનં શત્રુવદ્યો ભયાવહઃ ॥

યો મન્દ્ય ક્ષુત્પિપાસાદિ પ્રતીકારચિકીર્ષયા
પક્ષિમત્સ્યમૃગાન્ હન્તિ પરિપન્થં ચ તિષ્ઠતિ ॥

યો લાભસત્ક્રિયાહેતોઃ પિતરાવપિ મારયેત્
રત્નત્રયસ્વમાદદ્યાદ્ યેનાવીચીન્ધનો ભવેત્ ॥

કઃ પણ્ડિતસ્તમાત્માનમ્ ઇચ્છેદ્રક્ષેત્ પ્રપૂજયેત્
ન પશ્યેચ્છત્રુવચ્ચૈનં કશ્ચૈનં પ્રતિમાનયેત્ ॥

યદિ દાસ્યામિ કિં ભોક્ષ્ય ઇત્યાત્માર્થે પિશાચતા
યદિ ભોક્ષ્યે કિં દદામીતિ પરાર્થે દેવરાજતા ॥

આત્માર્થં પીડયિત્વાન્યં નરકાદિષુ પચ્યતે
આત્માનં પીડયિત્વા તુ પરાર્થં સર્વસંપદઃ ॥

દુર્ગતિર્નીચતા મૌર્ખ્યં યયૈવાત્મોન્નતીચ્છયા
તામેવાન્યત્ર સંક્રામ્ય સુગતિઃ સત્કૃતિર્મતિઃ ॥

આત્માર્થં પરમાજ્ઞપ્ય દાસત્વાદ્યનુભૂયતે
પરાર્થં ત્વેનમાજ્ઞપ્ય સ્વામિત્વાદ્યનુભૂયતે ॥

યે કેચિદ્ દુઃખિતા લોકે સર્વે તે સ્વસુખેચ્છયા
યે કેચિત્ સુખિતા લોકે સર્વે તે ઽન્યસુખેચ્છયા ॥

બહુના વા કિમુક્તેન દૃશ્યતામિદમન્તરમ્
સ્વાર્થાર્થિનશ્ચ બાલસ્ય મુનેશ્ચાન્યાર્થકારિણઃ ॥

ન નામ સાધ્યં બુદ્ધત્વં સંસારે ઽપિ કુતઃ સુખમ્
સ્વસુખસ્યાન્યદુઃખેન પરિવર્તમકુર્વતઃ ॥

આસ્તાં તાવત્પરો લોકો દૃષ્ટો ઽપ્યર્થો ન સિધ્યતિ
ભૃત્યસ્યાકુર્વતઃ કર્મ સ્વામિનો ઽદદતો ભૃતિમ્ ॥

ત્યક્ત્વાન્યો ઽન્યસુખોત્પાદં દૃષ્ટાદૃષ્ટસુખોત્સવમ્
અન્યો ઽન્યદુઃખનાદ્ઘોરં દુઃખં ગૃહ્ણન્તિ મોહિતાઃ ॥

ઉપદ્રવા યે ચ ભવન્તિ કોકે યાવન્તિ દુઃખાનિ ભયાનિ ચૈવ
સર્વાણિ તાન્યાત્મપરિગ્રહેણ તત્કિં મમાનેન પરિગ્રહેણ ॥

આત્માનમપરિત્યજ્ય દુઃખં ત્યક્તું ન શક્યતે
યથાગ્નિમપરિત્યજ્ય દાહં ત્યક્તું ન શક્યતે ॥

તસ્માત્સ્વદુઃખશાન્ત્યર્થં પરદુઃખશમાય ચ
દદામ્યન્યેભ્ય આત્માનં પરાન્ ગૃહ્ણામિ ચાત્મવત્ ॥

અન્યસંબદ્ધમસ્મીતિ નિશ્ચયં કુરુ મે મનઃ
સર્વસત્ત્વાર્થમુત્સૃજ્ય નાન્યચ્ચિન્ત્યં ત્વયાધુના ॥

ન યુક્તં સ્વાર્થદૃષ્ટ્યાદિ તદીયૈશ્ચક્ષુરાદિભિઃ
ન યુક્તં સ્યન્દિતું સ્વાર્થમ્ અન્યદીયૈઃ કરાદિભિઃ ॥

તેન સત્ત્વપરો ભૂત્વા કાયે ઽસ્મિન્યદ્યદીક્ષસે
તત્તદેવાપહૃત્યાસ્માત્ પરેભ્યો હિતમાચર ॥

હીનાદિષ્વાત્મતાં કૃત્વા પરત્વમપિ ચાત્મનિ
ભાવયેર્ષ્યાં ચ માનં ચ નિર્વિકલ્પ્યેન ચેતસા ॥

એષ સત્ક્રિયતે નાહં લાભી નાહમયં યથા
સ્તૂયતે ઽયમહં નિન્દ્યો દુઃખિતો ઽહમયં સુખી ॥

અહં કરોમિ કર્માણિ તિષ્ઠત્યેષ તુ સુસ્થિતઃ
અયં કિલ મહા।લ્લોકે નીચો ઽહં કિલ નિર્ગુણઃ ॥

કિં નિર્ગુણેન કર્તવ્યં સર્વસ્યાત્મા ગુણાન્વિતઃ
સન્તિ તે યેષ્વહં નીચઃ સન્તિ તે યેષ્વહં વરઃ ॥

શીલદૃષ્ટિવિપત્ત્યાદિ ક્લેશશક્ત્યા ન મદ્વશાત્
ચિકિત્સ્યો ઽહં યથાશક્તિ પીડાપ્યઙ્ગીકૃતા મયા ॥

અથાહમચિકિત્સ્યો ઽસ્ય કસ્માન્મામવમન્યતે
કિં મમૈતદ્ગુણૈઃ કૃત્યમ્ આત્મા તુ ગુણવાનયમ્ ॥

દુર્ગતિવ્યાડવક્ત્રસ્થે -નૈવાસ્ય કરુણા જને
અપરાન્ ગુણમાનેન પણ્ડિતાન્ વિજિગીષતે ॥

સમમાત્માનમાલોક્ય યતઃ સ્વાધિક્યવૃદ્ધયે
કલહેનાપિ સંસાધ્યં લાભસત્કારમાત્મનઃ ॥

અપિ સર્વત્ર મે લોકે ભવેયુઃ પ્રકટાઃ ગુણાઃ
અપિ નામ ગુણા યે ઽસ્ય ન શ્રોષ્યન્ત્યપિ કેચન ॥

છાદ્યેરન્નપિ મે દોષાઃ સ્યાન્મે પૂજાસ્ય નો ભવેત્
સુલબ્ધા અદ્ય મે લાભાઃ પૂજિતો ઽહમયં ન તુ ॥

પશ્યામો મુદિતાસ્તાવચ્ ચિરાદેનં ખલીકૃતમ્
હાસ્યં જનસ્ય સર્વસ્ય નિન્દ્યમાનમિતસ્તતઃ ॥

અસ્યાપિ હિ વરાકસ્ય સ્પર્ધા કિલ મયા સહ
કિમસ્ય શ્રુતમેતાવત્ પ્રજ્ઞારૂપં કુલં ધનમ્ ॥

એવમાત્મગુણાઞ્શ્રુત્વા કીર્ત્યમાનાનિતસ્તતઃ
સંજાતપુલકો હૃષ્ટઃ પરિભોક્ષ્યે સુખોત્સવમ્ ॥

યદ્યપ્યસ્ય ભવેલ્લાભો ગ્રાહ્યો ઽસ્માભિરસૌ બલાત્
દત્વાસ્મૈ યાપનામાત્રમ્ અસ્મત્કર્મ કરોતિ ચેત્ ॥

સુખાચ્ચ ચ્યાવનીયો ઽયં યોજ્યો ઽસ્મદ્વ્યથયા સદા
અનેન શતશઃ સર્વે સંસારવ્યથિતા વયમ્ ॥

અપ્રમેયા ગતાઃ કલ્પાઃ સ્વાર્થં જિજ્ઞાસતસ્તવ
શ્રમેણ મહતાનેન દુઃખમેવ ત્વયાર્જિતમ્ ॥

મદ્વિજ્ઞપ્ત્યા તથાત્રાપિ પ્રવર્તસ્વાવિચારતઃ
દ્રક્ષ્યસ્યેતદ્ગુણાન્ પશ્ચાદ્ ભૂતં હિ વચનં મુનેઃ ॥

અભવિષ્યદિદં કર્મ કૃતં પૂર્વં યદિ ત્વયા
બૌદ્ધં સંપત્સુખં મુક્ત્વા નાભવિષ્યદિયં દશા ॥

તસ્માદ્યથાન્યદીયેષુ શુક્રશોણિતબિન્દુષુ
ચકર્થ ત્વમહંકારં તથાન્યેષ્વપિ ભાવય ॥

અન્યદીયશ્ચરો ભૂત્વા કાયે ઽસ્મિન્ યદ્યદીક્ષસે
તત્તદેવાપહૃત્યર્થં પરેભ્યો હિતમાચર ॥

અયં સુસ્થઃ પરો દુઃસ્થો નીચૈરન્યો ઽયમુચ્ચકૈઃ
પરઃ કરોત્યયં નેતિ કુરુષ્વેર્ષ્યાં ત્વમાત્મનિ ॥

સુખાચ્ચ ચ્યાવયાત્માનં પરદુઃખે નિયોજય
કદાયં કિં કરોતીતિ છલમસ્ય નિરૂપય ॥

અન્યેનાપિ કૃતં દોષં પાતયાસ્યૈવ મસ્તકે
અલ્પમપ્યસ્ય દોષં ચ પ્રકાશય મહામુનેઃ ॥

અન્યાધિકયશોવાદૈર્ યશો ઽસ્ય મલિનીકુરુ
નિકૃષ્ટદાસવચ્ચૈનં સત્ત્વકાર્યેષુ વાહય ॥

નાગન્તુકગુણાંશેન સ્તુત્યો દોષમયો હ્યયમ્
યથા કશ્ચિન્ન જાનીયાદ્ ગુણમસ્ય તથા કુરુ ॥

સંક્ષેપાદ્ યદ્યદાત્માર્થે પરેષ્વપકૃતં ત્વયા
તત્તદાત્મનિ સત્ત્વાર્થે વ્યસનં વિનિપાતય ॥

નૈવોત્સાહો ઽસ્ય દાતવ્યો યેનાયં મુખરો ભવેત્
સ્થાપ્યો નવબધૂવૃત્તૌ હ્રીતો ભીતો ઽથ સંવૃતઃ ॥

એવં કુરુષ્વ તિષ્ઠૈવં ન કર્તવ્યમિદં ત્વયા
એવમેષઃ વશઃ કાર્યો નિગ્રાહ્યસ્તદતિક્રમે ॥

અથૈવમુચ્યમાને ઽપિ ચિત્તં નેદં કરિષ્યસિ
ત્વામેવ નિગ્રહીષ્યામિ સર્વદોષાસ્તદાશ્રિતાઃ ॥

ક્વ યાસ્યસિ મયા દૃષ્ટઃ સર્વદર્પાન્નિહન્મિ તે
અન્યો ઽસૌ પૂર્વકઃ કાલસ્ ત્વયા યત્રાસ્મિ નાશિતઃ ॥

અદ્યાપ્યસ્તિ મમ સ્વાર્થ ઇત્યાશાં ત્યજ સાંપ્રતમ્
ત્વં વિક્રીતો મયાન્યેષુ બહુખેદમચિન્તયન્ ॥

ત્વાં સત્ત્વેષુ ન દાસ્યામિ યદિ નામ પ્રમાદતઃ
ત્વં માં નરકપાલેષુ પ્રદાસ્યસિ ન સંશયઃ ॥

એવં ચાનેકધા દત્વા ત્વયાહં વ્યથિતશ્ચિરમ્
નિહન્મિ સ્વાર્થચેટં ત્વાં તાનિ વૈરાણ્યનુસ્મરન્ ॥

ન કર્તવ્યાત્મનિ પ્રીતિર્ યદ્યાત્મપ્રીતિરસ્તિ તે
યદ્યાત્મા રક્ષિતવ્યો ઽયં રક્ષિતવ્યો ન યુજ્યતે ॥

યથા યથાસ્ય કાયસ્ય ક્રિયતે પરિપાલનમ્
સુકુમારતરો ભૂત્વા પતત્યેવ તથા તથા ॥

અસ્યૈવં પતિતસ્યાપિ સર્વાપીયં વસુન્ધરા
નાલં પૂરયિતું વાઞ્છાં તત્કો ઽસ્યેચ્છાં કરિષ્યતિ ॥

અશક્યમિચ્છતઃ ક્લેશ આશાભઙ્ગશ્ચ જાયતે
નિરાશો યસ્તુ સર્વત્ર તસ્ય સંપદજીર્ણિકા ॥

તસ્માન્ન પ્રસરો દેયઃ કાયસ્યેચ્છાભિવૃદ્ધયે
ભદ્રકં નામ તદ્વસ્તુ યદિષ્ટત્વાન્ન ગૃહ્યતે ॥

ભસ્મનિષ્ઠાવસાનો ઽયં નિશ્ચેષ્ટાન્યેન ચાલ્યતે
અશુચિપ્રતિમા ઘોરા કસ્માદત્ર મમાગ્રહઃ ॥

કિં મમાનેન યન્ત્રેણ જીવિના વા મૃતેન વા
લોષ્ટ્રાદેઃ કો વિશેષો ઽસ્ય હાહંકારં ન નશ્યસિ ॥

શરીરપક્ષપાતેન વૃથા દુઃખમુપાર્જ્યતે
કિમસ્ય કાષ્ઠતુલ્યસ્ય દ્વેષેણાનુનયેન વા ॥

મયા વા પાલિતસ્યૈવં ગૃધ્રાદ્યૈર્ભક્ષિતસ્ય વા
ન ચ સ્નેહો ન ચ દ્વેષસ્ તસ્માત્ સ્નેહં કરોમિ કિમ્ ॥

રોષો યસ્ય ખલીકારાત્ તોષો યસ્ય ચ પૂજયા
સ એવ ચેન્ન જાનાતિ શ્રમઃ કસ્ય કૃતેન મે ॥

ઇમં યે કાયમિચ્છન્તિ તે ઽપિ મે સુહૃદઃ કિલ
સર્વે સ્વકાયમિચ્છન્તિ તે ઽપિ કસ્માન્ન મે પ્રિયાઃ ॥

તસ્માન્મયાનપેક્ષેણ કાયસ્ત્યક્તો જગદ્ધિતે
અતો ઽયં બહુદોષો ઽપિ ધાર્યતે કર્મભાણ્ડવત્ ॥

તેનાલં લોકચરિતૈઃ પણ્ડિતાનનુયામ્યહમ્
અપ્રમાદકથાં સ્મૃત્વા સ્ત્યાનમિદ્ધં નિવારયન્ ॥

તસ્માદાવરણં હન્તું સમાધાનં કરોમ્યહમ્
વિમાર્ગાચ્ચિત્તમાકૃષ્ય સ્વાલમ્બનનિરન્તરમ્ ॥