બોધિચર્યાવતાર · અધ્યાય 4

એવં ગૃહીત્વા સુદૃઢં બોધિચિત્તં જિનાત્મજઃ
શિક્ષાનતિક્રમે યત્નં કુર્યાન્નિત્યમતન્દ્રિતઃ ॥

સહસા યત્સમારબ્ધં સમ્યગ્ યદવિચારિતં
તત્ર કુર્યાન્નવેત્યેવં પ્રતિજ્ઞાયાપિ યુજ્યતે ॥

વિચારિતં તુ યદ્બુદ્ધૈર્ મહાપ્રાજ્ઞૈશ્ચ તત્સુતૈઃ
મયાપિ ચ યથાશક્તિ તત્ર કિં પરિલમ્બ્યતે ॥

યદિચૈવં પ્રતિજ્ઞાય સાધયેયં ન કર્મણા
એતાં સર્વાં વિસંવાદ્ય કા ગતિર્મે ભવિષ્યતિ ॥

મનસા ચિન્તયિત્વાપિ યો ન દદ્યાત્પુનર્નરઃ
સ પ્રેતો ભવતીત્યુક્તમ્ અલ્પમાત્રે ઽપિ વસ્તુનિ ॥

કિમુતાનુત્તરં સૌખ્યમ્ ઉચ્ચૈરુદ્ધુષ્ય ભાવતઃ
જગત્સર્વં વિસંવાદ્ય કા ગતિર્મે ભવિષ્યતિ ॥

વેત્તિ સર્વજ્ઞ એવૈતામ્ અચિન્ત્યાં કર્મણો ગતિં
યદ્બોધિચિત્તત્યાગે ઽપિ મોચયત્યેવ તાન્નરાન્ ॥

બોધિસત્ત્વસ્ય તેનૈવં સર્વાપત્તિર્ગરીયસી
યસ્માદાપદ્યમાનો ઽસૌ સર્વ સત્ત્વાર્થહાનિકૃત્ ॥

યો ઽપ્યન્યઃ ક્ષણમપ્યસ્ય પુણ્યવિઘ્નં કરિષ્યતિ
તસ્ય દુર્ગતિપર્યન્તો નાસ્તિ સત્ત્વાર્થધાતિનઃ ॥

એકસ્યાપિ હિ સત્ત્વસ્ય હિતં હત્વા હતો ભવેત્
અશેષાકાશપર્યન્ત વાસિનાં કિમુ દેહિનાં ॥

એવમાપત્તિબલતો બોધિચિત્તબલેન ચ
દોલાયમાનઃ સંસારે ભૂમિપ્રાપ્તશ્ચિરાયતે ॥

તસ્માદ્યથા પ્રતિજ્ઞાતં સાધનીયં મયાદરાત્
નાદ્ય ચેત્ક્રિયતે યત્નસ્ તલેનાસ્મિ તલં ગતઃ ॥

અપ્રમેયા ગતા બુદ્ધાઃ સર્વસત્ત્વગવેષકાઃ
નૈષામહં સ્વદોષેણ ચિકિત્સાગોચરં ગતઃ ॥

અદ્યાપિ ચેત્તથૈવ સ્યાં યથૈવાહં પુનઃ પુનઃ
દુર્ગતિવ્યાધિમરણ ચ્છેદભેદાદ્યવાપ્નુયાં ॥

કદા તથાગતોત્પાદં શ્રદ્ધાં માનુષ્યમેવ વા
કુશલાભ્યાસયોગ્યત્વમ્ એવં લપ્સ્યે ઽતિ દુર્લભં ॥

આરોગ્યદિવસં ચેદં સભક્તં નિરુપદ્રવં
આયુઃ ક્ષણં વિસંવાદિ કાયો યાચિતકોપમઃ ॥

નહીદૃશૈર્મચ્ચરિતૈર્ માનુષ્યં લભ્યતે પુનઃ
અલભ્યમાને માનુષ્યે પાપમેવ કુતઃ શુભં ॥

યદા કુશલયોગ્યો ઽપિ કુશલં ન કરોમ્યહં
અપાયદુઃખૈઃ સંમૂઢઃ કિં કરિષ્યામ્યહં તદા ॥

અકુર્વતશ્ચ કુશલં પાપં ચાપ્યુપચિન્વતઃ
હતઃ સુગતશબ્દો ઽપિ કલ્પકોટિશતૈરપિ ॥

અત એવાહ ભગવાન્ માનુષમતિદુર્લભં
મહાર્ણવયુગચ્છિદ્ર કૂર્મગ્રીવાર્પણોપમં ॥

એકક્ષણાત્કૃતાત્પાપાદ્ અવીચૌ કલ્પમાપ્સ્યતે
અનાદિકાલોપચિતાત્ પાપાત્કા સુગતૌ કથા ॥

ન ચ તન્માત્રમેવાસૌ વેદયિત્વા વિમુચ્યતે
યસ્યાત્તદ્વેદયન્નેવ પાપમન્યત્પ્રસૂયતે ॥

નાતઃપરા વઞ્ચનાસ્તિ ન ચ મોહો ઽસ્ત્યતઃપરઃ
યદીદૃશં ક્ષણં પ્રાપ્ય નાભ્યસ્તં કુશલં મયા ॥

યદિ ચૈવં વિમૃષ્યામિ પુનઃ સીદામિ મોહિતઃ
શોચિષ્યામિ ચિરં ભૂયો યમદૂતૈઃ પ્રચોદિતઃ ॥

ચિરં ધક્ષ્યતિ મે કાયં નારકાગ્નિઃ સુદુઃસહઃ
પશ્ચાત્તાપાનલશ્ચિત્તં ચિરં ધક્ષ્યતિનિશ્ચિતં ॥

કથંચિદપિ સંપ્રાપ્તો હિતભૂમિં સુદુર્લભાં
જાનન્નપિ ચ નીયો ઽહં તાનેવ નરકાન્પુનઃ ॥

અત્ર મે ચેતના નાસ્તિ મન્ત્રૈરિવ વિમોહિતઃ
ન જાને કેન મુહ્યામિ કો ઽત્રાન્તર્મમ તિષ્ઠતિ ॥

હસ્તપાદાદિરહિતાસ્ તૃષ્ણાદ્વેષાદિશત્રવઃ
ન શુરા ન ચ તે પ્રાજ્ઞાઃ કથં દાસીકૃતો ઽસ્મિ તૈઃ ॥

મચ્ચિત્તાવસ્થિતા એવ ધ્નન્તિ મામેવ સુસ્થિતાઃ
તત્રાપ્યહં ન કુપ્યામિ ધિગસ્થાનસહિષ્ણુતાં ॥

સર્વે દેવા મનુષ્યાશ્ચ યદિ સ્યુર્મમ શત્રવઃ
તે ઽપિ નાવીચિકં વહ્નિં સમુદાનયિતું ક્ષમાઃ ॥

મેરોરપિ યદાસઙ્ગાન્ ન ભસ્માપ્યુપલભ્યતે
ક્ષણાત્ક્ષિપન્તિ માં તત્ર બલિનઃ ક્લેશશત્રવઃ ॥

નહિ સર્વાન્યશત્રૂણાં દીર્ઘમાયુરપીદૃશં
અનાદ્યન્તં મહાદીર્ઘં યન્મમ ક્લેશવૈરિણાં ॥

સર્વે હિતાય કલ્પન્તે આનુકૂલ્યેન સેવિતાઃ
સેવ્યમાનાસ્ત્વમી ક્લેશાઃ સુતરાં દુઃખકારકાઃ ॥

ઇતિસતતદીર્ઘવૈરિષુ વ્યસનૌઘપ્રસવૈકહેતુષુ
હૃદયે નિવસત્સુ નિર્ભયં મમ સંસારરતિઃ કથં ભવેત્ ॥

ભવચારકપાલકા ઇમે નરકાદિષ્વપિ વધ્યઘાતકાઃ
મતિવેશ્મનિ લોભપઞ્જરે યદિ તિષ્ઠતિ કુતઃ સુખં મમ ॥

તસ્માન્ન તાવદહમત્ર ધુરં ક્ષિપામિ યાવન્ન શત્રવ ઇમે નિહતાઃ સમક્ષં
ખલ્પે ઽપિ તાવદપકારિણિ બદ્ધરોષા માનોન્નતાસ્તમનિહત્ય ન યાન્તિ નિદ્રાં ॥

પ્રકૃતિમરણદુઃખિતાન્ધકારાન્ રણશિરસિ પ્રસમં નિહન્તુમુગ્રાઃ
અગણિતશરશક્તિઘાતદુઃખા ન વિમુખતામુપયાન્ત્યસાધયિત્વા ॥

કિમુત સતતસર્વદુઃખહેતૂન્ પ્રકૃતિરિપૂનુપહન્તુમુદ્યતસ્ય
ભવતિ મમ વિષાદદૈન્યમદ્ય વ્યસનશતૈરપિ કેન હેતુના વૈ ॥

અકારણેનૈવ રિપુક્ષતાનિ ગાત્રેષ્વલણ્કારવદુદ્વહન્તિ
મહાર્હસિદ્ધ્યૈ તુ સમુદ્યતસ્ય દુઃખાનિ કસ્માન્મમ બાધકાનિ ॥

સ્વજીવિકામાત્રનિબદ્ધચિત્તાઃ કૈવર્તચણ્ડાલકૃષીવલાદ્યાઃ
શીતાતપાદિવ્યસનં સહન્તે જગદ્ધિતાર્થં ન કથં સહે ઽહમ્ ॥

દશદિગ્વ્યોમપર્યન્ત જગત્ક્લેશવિમોક્ષણે
પ્રતિજ્ઞાય મહાત્માપિ ન ક્લેશેભ્યો વિમોચિતઃ ॥

આત્મપ્રમાણમજ્ઞાત્વા બ્રુવન્નુન્મત્તકસ્તદા
અનિવર્ત્તી ભવિષ્યામિ તસ્માત્ક્લેશવધે સદા ॥

અત્ર ગ્રહી ભવિષ્યામિ બદ્ધવૈરશ્ચ વિગ્રહી
અન્યત્ર તદ્વિધાત્ક્લેશાત્ ક્લેશઘાતાનુબન્ધિનઃ ॥

ગલન્ત્વન્ત્રાણિ મે કામં શિરઃ પતતુ નામ મે
ન ત્વેવાવનતિં યામિ સર્વથા ક્લેશવૈરિણામ્ ॥

નિર્વાસિતસ્યાપિ તુ નામ શત્રોર્ દેશાન્તરે સ્થાનપરિગ્રહઃ સ્યાત્
યતઃ પુનઃ સંભૃતશક્તિરેતિ ન ક્લેશશત્રોર્ગતિરીદૃશી તુ ॥

ક્વાસૌ યાયાન્મનઃસ્થો નિરસ્તઃ સ્થિત્વા યસ્મિન્મદ્વધાર્થં યતેત
નોદ્યોગો મે કેવલં મન્દબુદ્ધેઃ ક્લેશાઃ પ્રજ્ઞાદૃષ્ટિસાધ્યા વરાકાઃ ॥

ન ક્લેશા વિષયેષુ નેન્દ્રિયગણે નાપ્યન્તરાલે સ્થિતા નાતો ઽન્યત્ર કુહસ્થિતાઃ પુનરિમે મથ્નન્તિ કૃત્સ્નં જગત્
માયૈવેયમતો વિમુઞ્ચ હૃદયત્રાસં ભજસ્વોદ્યમં પ્રજ્ઞાર્થં કિમકાણ્ડ એવ નરકેષ્વાત્માનમાબાધસે ॥

એવં વિનિશ્ચિત્ય કરોમિ યત્નં યથોક્તશિક્ષાપ્રતિપત્તિહેતોઃ
વૈદ્યોપદેશાચ્ચલતઃ કુતો ઽસ્તિ ભૈષજ્યસાધ્યસ્ય નિરામયત્વમ્ ॥