બોધિચર્યાવતાર · અધ્યાય 2

તચ્ચિત્તરત્નગ્રહણાય સમ્યક્ પૂજાં કરોમ્યેષ તથાગતાનાં
સદ્ધર્મરત્નસ્ય ચ નિર્મલસ્ય બુદ્ધાત્મજાનાં ચ ગુણોદધીનાં ॥

યાવન્તિ પુષ્પાણિ ફલાનિ ચૈવ ભૈષજ્યજાતાનિ ચ યાનિ સન્તિ
રત્નાનિ યાવન્તિ ચ સન્તિ લોકે જલાનિ ચ સ્વચ્છમનોરમાણિ ॥

મહીધરા રત્નમયાસ્તથાન્યે વનપ્રદેશાશ્ચ વિવેકરમ્યાઃ
લતાઃ સપુષ્પાભરણોજ્જ્વલાશ્ચ દ્રુમાશ્ચ યે સત્ફલનમ્રશાખાઃ ॥

દેવાદિલોકેષુ ચ ગન્ધધૂપાઃ કલ્પદ્રુમા રત્નમયાશ્ચ વૃક્ષાઃ
સરાંસિ ચામ્ભોરુહભૂષણાનિ હંસસ્વનાત્યન્તમનોહરાણિ ॥

અકૃષ્ટજાતાનિ ચ શસ્યજાતાન્ય્ અન્યાનિ વા પૂજ્યવિભૂષણાનિ
આકાશધાતુપ્રસરાવિધીનિ સર્વાણ્યપીમાન્યપરિગ્રહાણિ ॥

આદાય બુદ્ધ્યા મુનિપુઙ્ગવેભ્યો નિર્યાતયામ્યેષ સપુત્રકેભ્યઃ
ગૃહ્ણન્તુ તન્મે વરદક્ષિણીયા મહાકૃપા મામનુકમ્પમાનાઃ ॥

અપુણ્યવાનસ્મિ મહાદરિદ્રઃ પૂજાર્થમન્યન્મમ નાસ્તિ કિંચિત્
અતો મમાર્થાય પરાર્થચિન્તા ગૃહ્ણન્તુ નાથા ઇદમાત્મશક્ત્યા ॥

દદામિ ચાત્માનમહં જિનેભ્યઃ સર્વેણ સર્વં ચ તદાત્મજેભ્યઃ
પરિગ્રહં મે કુરુતાગ્રસત્ત્વાઃ યુષ્માસુ દાસત્વમુપૈમિ ભક્ત્યા ॥

પરિગ્રહેણાસ્મિ ભવત્કૃતેન નિર્ભીર્ભવે સત્ત્વહિતં કરોમિ
પૂર્વં ચ પાપં સમતિક્રમામિ નાન્યચ્ચ પાપં પ્રકરોમિ ભૂયઃ ॥

રત્નોજ્જ્વલસ્તમ્ભમનોરમેષુ મુક્તામયોદ્ભાસિવિતાનકેષુ
સ્વચ્છોજ્જ્વલસ્ફાટિકકુટ્ટિમેષુ સુગન્ધિષુ સ્નાનગૃહેષુ તેષુ ॥

મનોજ્ઞગન્ધોદકપુષ્પપૂર્ણૈઃ કુમ્ભૈર્મહારત્નમયૈરનેકૈઃ
સ્નાનં કરોમ્યેષ તથાગતાનાં તદાત્મજાનાં ચ સગીતવાદ્યં ॥

પ્રધૂપિતૈર્ધૌતમલૈરતુલ્યૈર્ વર્સ્ત્રૈશ્ચ તેષાં તનુમુન્મૃશામિ
તતઃ સુરક્તાનિ સુધૂપિતાનિ દદામિ તેભ્યો વરચીવરાણિ ॥

દિવ્યૈર્મૃદુશ્લક્ષ્ણવિચિત્રશોભૈર્ વસ્ત્રૈરલઙ્કારવરૈશ્ચ તૈસ્તૈઃ
સમન્તભદ્રાજિતમઞ્જુઘોષ લોકેશ્વરાદીનપિ મણ્ડયામિ ॥

સર્વત્રિસાહસ્રવિસારિગન્ધૈર્ ગન્ધોત્તમૈસ્તાનનુલેપયામિ
સૂત્તપ્તસૂન્મૃષ્ટસુધૌતહેમ પ્રભોજ્જ્વલાન્સર્વમુનીન્દ્રકાયાન્ ॥

મન્દારવેન્દીવરમલ્લિકાદ્યૈઃ સર્વૈઃ સુગન્ધૈઃ કુસુમૈર્મનોજ્ઞૈઃ
અભ્યર્ચયામ્યર્ચ્યતમાન્મુનીન્દ્રાન્ સ્રગ્ભિશ્ચ સંસ્થાનમનોરમાભિઃ ॥

સ્ફીતસ્ફુરદ્ગન્ધમનોરમૈશ્ચ તાન્ધૂપમેઘૈરુપધૂપયામિ
ભૌજ્યૈશ્ચ સ્વાદ્યૈર્વિવિધૈશ્ચ પેયૈસ્ તેભ્યો નિવિદ્યં ચ નિવેદયામિ ॥

રત્નપ્રદીપાંશ્ચ નિવેદયામિ સુવર્ણપદ્મેષુ નિવિષ્ટપઙ્ક્વીન્
ગન્ધોપલિપ્તેષુ ચ કુટ્ટિમેષુ કિરામિ પુષ્પપ્રકરાન્મનોજ્ઞાન્ ॥

પ્રલમ્બમુક્તામણિહારશોભાન્ આભાસ્વરાન્દિગ્મુખમણ્ડનાંસ્તાન્
વિમાનમેઘાન્ સ્તુતિગીતરમ્યાન્ મૈત્રીમયેભ્યો ઽપિ નિવેદયામિ ॥

સુવર્ણદણ્ડૈઃ કમનીયરૂપૈઃ સંસક્તમુક્તાનિ સમુચ્છ્રિતાનિ
પ્રધારયામ્યેષ મહામુનીનાં રત્નાતપત્રાણ્યતિશોભનાનિ ॥

અતઃ પરં પ્રિતષ્ઠન્તાં પૂજામેઘા મનોરમાઃ
તૂર્યસઙ્ગીતિમેઘાશ્ચ સર્વસત્ત્વપ્રહર્ષણાઃ ॥

સર્વસદ્ધર્મરત્નેષુ ચૈત્યેષુ પ્રતિમાસુ ચ
પુષ્પરત્નાદિવર્ષાશ્ચ પ્રવર્ત્તન્તાં નિરન્તરમ્ ॥

મઞ્જુઘોષપ્રભૃતયઃ પૂજયન્તિ યથા જિનાન્
તથા તથાગતાન્નાથાન્ સપુત્રાન્પૂજયામ્યહમ્ ॥

સ્વરાઙ્ગસાગરૈઃ સ્તોત્રૈઃ સ્તૌમિ ચાહં ગુણોદધીન્
સ્તુતિસઙ્ગીતિમેઘાશ્ચ સંભવન્ત્વેષ્વનન્યથા ॥

સર્વક્ષેત્રાણુસંખ્યૈશ્ચ પ્રણામૈઃ પ્રણમામ્યહં
સર્વત્રાધ્વગતાન્બુદ્ધાન્ સહધર્મગણોત્તમાન્ ॥

સર્ચચૈત્યાનિ વન્દે ઽહં બોધિસત્ત્વાશ્રયાંસ્તથા
નમઃ કરોમ્યુપાધ્યાયાન્ અભિવન્દ્યાન્યતીંસ્તથા ॥

બુદ્ધં ગચ્છામિ શરણં યાવદાબોધિમણ્ડતઃ
ધર્મં ગચ્છામિ શરણં બોધિસત્ત્વગણં તથા ॥

વિજ્ઞાપયામિ સંબુદ્ધાન્ સર્વદિક્ષુ વ્યવસ્થિતાન્
મહાકારુણિકાંશ્ચાપિ બોધિસત્ત્વાન્કૃતાઞ્જલિઃ ॥

અનાદિમતિ સંસારે જન્મન્યત્રૈવ વા પુનઃ
યન્મયા પશુના પાપં કૃતં કારિતમેવ વા ॥

યચ્ચાનુમોદિતં કિંચિદ્ આત્મઘાતાય મોહતઃ
તદત્યયં દેશયામિ પશ્ચાત્તાપેન તાપિતઃ ॥

રત્નત્રયે ઽપકારો યો માતાપિતૃષુ વા મયા
ગુરુષ્વન્યેષુ વા ક્ષેપાત્ કાયવાગ્બુદ્ધિભિઃ કૃતઃ ॥

અનેકદોષદુષ્ટેન મયા પાપેન નાયકાઃ
યત્કૃતં દારુણં પાપં તત્સર્વં દેશયામ્યહમ્ ॥

કથં ચ નિઃસરામ્યસ્માન્ નિત્યોદ્વેગો ઽસ્મિ નાયકાઃ
મા ભૂન્મે મૃત્યુરચિરાદ્ અક્ષીણે પાપસંચયે ॥

કથં ચ નિઃસરામ્યસ્માત્ પરિત્રાયત સત્વરં
મા મમાક્ષીણપાપસ્ય મરણં શીઘ્રમેષ્યતિ ॥

કૃતાકૃતાપરીક્ષો ઽયં મૃત્યુર્વિશ્રમ્ભઘાતકઃ
સ્વસ્થાસ્વસ્થૈરવિશ્વાસ્ય આકસ્મિકમહાશનિઃ ॥

પ્રિયાપ્રિયનિમિત્તેન પાપં કૃતમનેકધા
સર્વમુત્સૃજ્ય ગન્તવ્યમ્ ઇતિ ન જ્ઞાતમીદૃશમ્ ॥

તત્તત્સ્મરણતાં યાતિ યદ્યદ્વસ્ત્વનુભૂયતે
સ્વપ્નાનુભૂતવત્સર્વં ગતં ન પુનરીક્ષ્યતે ॥

અપ્રિયા ન ભવિષ્યન્તિ પ્રિયો મે ન ભવિષ્યતિ
અહં ચ ન ભવિષ્યામિ સર્વં ચ ન ભવિષ્યતિ ॥

ઇહૈવ તિષ્ઠતસ્તાવદ્ ગતા નૈકે પ્રિયાપ્રિયાઃ
તન્નિમિત્તં તુ યત્પાપં તત્સ્થિતં ઘોરમગ્રતઃ ॥

એવમાગન્તુકો ઽસ્મીતિ ન મયા પ્રત્યવેક્ષિતં
મોહાનુનયવિદ્વૈષૈઃ કૃતં પાપમનેકધા ॥

રાત્રિન્દિવમવિશ્રામમ્ આયુષો વર્ધતે વ્યયઃ
આયસ્ય ચાગમો નાસ્તિ ન મરિષ્યામિ કિં ન્વહમ્ ॥

ઇહ શય્યાગતેનાપિ બન્ધુમધ્યે ઽપિ તિષ્ઠતા
મયૈવૈકેન સોઢવ્યા મર્મચ્છેદાદિવેદના ॥

યમદૂતૈર્ગૃહીતસ્ય કુતો બન્ધુઃ કુતઃ સુહૃત્
પુણ્યમેકં તદા ત્રાણં મયા તચ્ચ ન સેવિતમ્ ॥

અનિત્યજીવિતાસઙ્ગાદ્ ઇદં ભયમજાનતા
પ્રમત્તેન મયા નાથા બહુ પાપમુપાર્જિતમ્ ॥

અઙ્ગચ્છેદાર્થમપ્યદ્ય નીયમાનો વિશુષ્યતિ
પિપાસિતો દીનદૃષ્ટિર્ અન્યદેવેક્ષતે જગત્ ॥

કિં પુનર્ભૈરવાકારૈર્ યમદૂતૈરધિષ્ઠિતઃ
મહાત્રાસજ્વરગ્રસ્તઃ પુરીષોત્સર્ગવેષ્ટિતઃ ॥

કાતરૈર્દૃષ્ટિપાતૈશ્ચ ત્રાણાન્વેષી ચતુર્દિશં
કો મે મહાભયાદસ્માત્ સાધુસ્ત્રાણં ભવિષ્યતિ ॥

ત્રાણશૂન્યા દિશો દૃષ્ટ્વા પુનઃ સંમોહમાગતઃ
તદાહં કિં કરિષ્યામિ તસ્મિન્સ્થાને મહાભયે ॥

અદ્યૈવ શરણં યામિ જગન્નાથાન્મહાબલાન્
જગદ્રક્ષાર્થમુદ્યુક્તાન્ સર્વત્રાસહરાંજિનાન્ ॥

તૈશ્ચાપ્યધિગતં ધર્મં સંસારભયનાશનં
શરણં યામિ ભાવેન બોધિસત્ત્વગણં તથા ॥

સમસ્તભદ્રાયાત્માનં દદામિ ભયવિહ્વલઃ
પુનશ્ચ મઞ્જુઘોષાય દદામ્યાત્માનમાત્મના ॥

તં ચાવલોકિતં નાથં કૃપાવ્યાકુલચારિણં
વિરૌમ્યાર્તરવં ભીતઃ સ માં રક્ષતુ પાપિનમ્ ॥

આર્યમાકાશગર્ભં ચ ક્ષિતિગર્ભં ચ ભાવતઃ
સર્વાન્મહાકૃપાંશ્ચાપિ ત્રાણાન્વેષી વિરૌમ્યહમ્ ॥

યં દૃષ્ટ્વૈવ ચ સંત્રસ્તાઃ પલાયન્તે ચતુર્દિશં
યમદૂતાદયો દુષ્ટાસ્ તં નમસ્યામિ વજ્રિણમ્ ॥

અતીત્ય યુષ્મદ્વચનં સામ્પ્રતં ભયદર્શનાત્
શરણં યામિ વો ભીતો ભયં નાશયત દ્રુતમ્ ॥

ઇત્વરવ્યાધિભીતો ઽપિ વૈદ્યવાક્યં ન લઙ્ઘયેત્
કિમુ વ્યાધિશતૈર્ગ્રસ્તશ્ ચતુર્ભિશ્ચતુરુત્તરૈઃ ॥

એકેનાપિ યતઃ સર્વે જમ્બુદ્વીપગતા નરાઃ
નશ્યન્તિ યેષાં ભૈષજ્યં સર્વદિક્ષુ ન લભ્યતે ॥

તત્ર સર્વજ્ઞવૈદ્યસ્ય સર્વશલ્યાપહારિણઃ
વાક્યમુલ્લઙ્ઘયામીતિ ધિઙ્મામત્યન્તમોહિતમ્ ॥

અત્યપ્રમત્તસ્તિષ્ઠામિ પ્રપાતેષ્વિતરેષ્વપિ
કિમુ યોજનસાહસ્ત્રે પ્રપાતે દીર્ઘકાલિકે ॥

અદ્યૈવ મરણં નેતિ ન યુક્તા મે સુખાસિકા
અવશ્યમેતિ સા વેલા ન ભવિષ્યામ્યહં યદા ॥

અભયં કેન મે દત્તં નિઃસરિષ્યામિ વા કથં
અવશ્યં ન ભવિષ્યામિ કસ્માન્મે સુસ્થિતં મનઃ ॥

પૂર્વાનુભૂતનષ્ટેભ્યઃ કિં મે સારમવસ્થિતં
યેષુ મે ઽભિનિવિષ્ટેન ગુરૂણાં લઙ્ઘિતં વચઃ ॥

જીવલોકમિમં ત્યક્ત્વા બન્ધૂન્પરિચિતાંસ્તથા
એકાકી ક્વાપિ યાસ્યામિ કિં મે સર્વૈઃ પ્રિયાપ્રિયૈઃ ॥

ઇયમેવ તુ મે ચિન્તા યુક્તા રાત્રિન્દિવં સદા
અશુભાન્નિયતં દુઃખં નિઃસરેયં તતઃ કથમ્ ॥

મયા બાલેન મૂઢેન યત્કિંચિત્પાપમાચિતં
પ્રકૃત્યા યચ્ચ સાવદ્યં પ્રજ્ઞપ્ત્યાવદ્યમેવ ચ ॥

તત્સર્વં દેશયામ્યેષ નાથાનામગ્રતઃ સ્થિતઃ
કૃતાઞ્જલિર્દુઃખભીતઃ પ્રણિપત્ય પુનઃ પુનઃ ॥

અત્યયમત્યયત્વેન પ્રતિગૃહ્ણન્તુ નાયકાઃ
ન ભદ્રકમિદં નાથા ન કર્ત્તવ્યં પુનર્મયા ॥