બોધસાર · અધ્યાય 14.2

[પ્. 213-]
જ્ઞાનભૂમિકાઃ
જિજ્ઞાસાઽથ વિચારાખ્યા તતસ્તુ તનુમાનસા ।
સત્ત્વાપત્તિરસંસક્તિઃ પદાર્થાભાવિની તથા

સપ્તમી તુર્યમિત્યુક્તા તુર્યાતીતમતઃ પરમ્ ।
આસામેવ નામાન્તરાણિ ।
મુમુક્ષા ચ સમક્ષા ચ પરીક્ષા ચ પરોક્ષકા

અપરોક્ષા મહાદીક્ષા પરાકક્ષેતિ સપ્ત તાઃ ।
પ્રથમા ત્વધિકારાખ્યા દ્વિતીયા શ્રવણાત્મિકા

તૃતીયા મનનપ્રાયા નિદિધ્યાસશ્ચતુર્થિકા ।
સાક્ષાત્કારઃ પઞ્ચમી સ્યાત્ષષ્ઠી પરિણતિઃ સ્મૃતા

સપ્તમી તુ પરા કાષ્ઠા સૈવ તુર્યમિતીરિતા ।
પ્રથમાયાં તુ વિદ્યાર્થી દ્વિતીયાયાં પદાર્થવિત્

નિઃસંશયસ્તૃતીયાયાં ચતુર્થ્યાં પણ્ડિતો ભવેત્ ।
પ્રાપ્તાનુભૂતિઃ પઞ્ચમ્યાં ષષ્ઠ્યામાનન્દઘૂર્ણિતઃ

સપ્તમી સહજા તુર્યા તુર્યાતીતમતઃ પરમ્ ।
ભૂમિકા ત્રિતયં પૂર્વં ત્વત્ર જાગ્રદિતિ સ્મૃતમ્

જિજ્ઞાસોરત્ર સંસારો યથાપૂર્વં યતઃ સ્થિતઃ ।
ચતુર્થી સ્વપ્ન ઇત્યુક્તા સ્વપ્નાભં યત્ર વૈ જગત્

સુષુપ્તિઃ શિથિલા ગાઢા દ્વિવિધાઽઽદ્યા તુ પઞ્ચમી ।
ષષ્ઠી ગાઢસુષુપ્તિઃ સ્યાત્સપ્તમી તુર્યમુચ્યતે

અત્ર પ્રશ્નઃ
સંસારમેવ યો વેત્તિ મોક્ષમાર્ગં ન વેત્તિ યઃ ।
તસ્ય સંસારિણઃ પૂર્વં મુમુક્ષા જાયતે કથમ્

યાદૃશો યસ્ય સંસ્કારસ્તાદૃશી તસ્ય વાસનાઃ ।
સંસારસંસ્કારવતો મુમુક્ષા જાયતે કથમ્

મોક્ષે તુ વિષયો નાસ્તિ સુખં ન વિષયૈર્વિના ।
ઇતિ મૂઢધિયાં પૂર્વં મુમુક્ષૈવ કથં ભવેત્

અત્રોતરમ્ ।
નિષ્કામા વા સકામા વા ભક્તિર્વિષ્ણોઃ શિવસ્ય વા ।
સપ્રેમ હૃદયે જાતા મુમુક્ષાકારણં હિ તત્

કદાચિચ્છુદ્ધભાવેન ગઙ્ગાતીરે તપઃ કૃતમ્ ।
તત્પુણ્યપરિપાકેન મુમુક્ષા જાયતે સતામ્

વિદુષાં વીતરાગાણામન્નપાનાદિસેવયા ।
સઙ્ગત્યા પ્રણયેનાપિ મુમુક્ષાઽઽકસ્મિકી ભવેત્

તદુક્તમ્ ।
મનુષ્યાણાં સહસ્રેષુ કશ્ચિદ્યતતિ સિદ્ધયે ।
યતતામપિ સિદ્ધાનાં કશ્ચિન્માં વેત્તિ તત્ત્વતઃ

તથા ચ વાસિષ્ઠે ।
ચલાર્ણવયુગચ્છિદ્રકૂર્મગ્રીવાપ્રવેશવત્ ।
અનેકજન્મનામન્તે વિવેકી જાયતે પુમાન્

સોપાસ્તીનાં કર્મણાં તુ ચિત્તશુદ્ધિઃ ફલં મતમ્ ।
વેદનેચ્છા વેદનં વા ચિત્રા સત્કર્મણાં ગતિઃ

વેદાન્તૈરપિ જિજ્ઞાસોસ્ તસ્માત્કર્મોરરી કૃતમ્ ।
શ્રદ્ધા ચિત્તસ્ય શાન્તિશ્ચ દાન્તિશ્ચોપરમસ્તથા ।
મુમુક્ષા સાધનાનાં હિ સંપત્પ્રથમભૂમિકા

ગુરૂપસદનં પૂર્વં કર્ત્તવ્યં હિ મુમુક્ષુણા ।
ગુરુમેવાભિગચ્છેચ્ચ વિજ્ઞાનાર્થમિતિ શ્રુતિઃ

તલ્લક્ષણાનિ ।
મોક્ષ એવ મમાસ્ત્વીશ માઽસ્તુ સંસારદર્શનમ્ ।
ઇતિ યઃ સુદૃઢો ભાવો મુમુક્ષાલક્ષણં હિ તત્

પુણ્યક્ષેત્રેષુ યા બુદ્ધિઃ પુણ્યતીર્થેષુ યા રુચિઃ ।
મોક્ષધર્મેષુ યા શ્રદ્ધા મુમુક્ષાલક્ષણં હિ તત્

યતઃ કુતશ્ચિદાનીય જ્ઞાનશાસ્ત્રાણ્યવેક્ષતે ।
ચિન્તયંસ્તસ્ય તાત્પર્યં મુમુક્ષાલક્ષણં હિ તત્

મહતાઽપિ પ્રયત્નેન કુર્યાત્પણ્ડિતસઙ્ગતિમ્ ।
સંસ્થાપયિત્વા મૂર્ધાનં તેષાં ચરણપઙ્કજે

પ્રશ્નાન્મનોગતાન્પૃચ્છેત્સ્વાજ્ઞાનં ચ પ્રકાશયેત્ ।
તેષામુત્તરવાક્યાનાં તાત્પર્યં હૃદિ ભાવયેત્

નાધર્મો રોચતે યસ્ય યસ્ય ધર્મે સદા રુચિઃ ।
કામ્યધર્મે ન ચ શ્રદ્ધા મુમુક્ષાલક્ષણં હિ તત્

રાગદ્વેષમદક્રોધલોભમત્સરવૃત્તિષુ ।
સ્વભાવાદ્ગ્લાનિમાપ્નોતિ મુમુક્ષાલક્ષણં હિ તત્

તત્ર શ્લોકઃ ।
પ્રેક્ષિતું ન વિજાનાતિ પ્રેક્ષણે કુરુતે મનઃ ।
લજ્જાં જહાતિ નૈવેયં વયઃસન્ધિરયં કિલ

ચલિતા સ્વામિગેહાય વધૂઃ ખિદ્યતિ રોદિતિ ।
ઇદમત્ર સમાધાનં પદમગ્રે દધાતિ યત્