બોધસાર · અધ્યાય 14.3

[પ્. 231-]
અથ દ્વિતીયા ।
પ્રકૃતેર્લક્ષણં ત્વેતદિદં વિકૃતિલક્ષણમ્ ।
સ્વરૂપં પુરુષસ્યેદં તદ્વિચારસ્ય લક્ષણમ્

ઇદં સત્યમિદં મિથ્યા ત્વિદં ચેત્યમિયં હિ ચિત્ ।
ઇદં બ્રહ્મ ત્વિયં માયા તદ્વિચારસ્ય લક્ષણમ્

કસ્મિન્નિદં કુતશ્ચેદં કિમિદં કેન વા કૃતમ્ ।
કથમેતદ્વિલીયતે તદ્વિચારસ્ય લક્ષણમ્

ક ઈશ્વરશ્ચ કો જીવઃ કા મુક્તિઃ કિન્તુ બન્ધનમ્ ।
કિં દ્વૈતં કથમદ્વૈતં તદ્વિચારસ્ય લક્ષણમ્

નિત્યાનિત્યવિવેકેન નિત્યવસ્તુનિ વસ્તુતા ।
અનિત્યે તુચ્છતાબુદ્ધિસ્તદ્વિચારસ્ય લક્ષણમ્

એવમભ્યાસયોગેન વિદુષાં મનસા સહ ।
જાયતે બ્રહ્મવાદો યઃ સા તુ પ્રૌઢવિચારણા

સ્વયં પ્રકાશરૂપોઽયં પૃષ્ટઃ કોઽસીતિ સંવદેત્ ।
અહમજ્ઞો ન જાનામિ મામહં કોઽહમિત્યુત

આત્મભાનાદૃતે નાહમજ્ઞ ઇત્યુક્તિસમ્ભવઃ ।
આત્માનમેવ નો વેત્તિ તર્હ્યયં જડ એવ હિ

જડત્વાચ્ચ ઘટાદીનિ કથમેવ પ્રકાશયેત્ ।
તસ્માદયં સ્વમાત્માનં જાનાત્યેવેતિ નિર્ણયઃ

અથાત્માનમસૌ વેત્તિ પરન્તુ ન હિ વેત્તિ યત્ ।
વિશેષં સ્વગતં તસ્માત્સ્વરૂપાજ્ઞાનવાનયમ્

અત્ર બ્રૂમો વિશેષોઽત્ર નાસ્ત્યવાચ્યે તુ ચિદ્ઘને ।
નિર્વિશેષસ્વરૂપેઽત્ર વિશેષં યદિ વેત્તિ સઃ

વેદ્યત્વાત્કલ્પિતઃ સ્વસ્મિંસ્તેન કિં તદ્વિચારણૈઃ ।
નિર્વિશેષતયા જ્ઞાતો નિર્વિશેષસ્વરૂપવાન્

પૂર્ણબોધસ્તર્હિ જાતો જિજ્ઞાસૈવ નિરર્થિકા ।
કિઞ્જાતીયઃ કિંગુણોઽસૌ કિઞ્ચેષ્ટો નામ તસ્ય કિમ્

કિં પ્રકારઃ કિમાકારઃ કિંવિકારશ્ચ પૃચ્છસિ ।
ન જાતિર્નિર્ગુણસ્યાસ્ય નિશ્ચેષ્ટો નામ તસ્ય ન

નિષ્પ્રકારો નિરાકારો નિર્વિકારઃ સ નિશ્ચિતઃ ।
સચ્ચિદાનન્દરૂપેણ જિજ્ઞાસ્ય ઇતિ ચેદ્વદેત્

સચ્ચિદાનન્દરૂપેણ જ્ઞાત એવાયમેવ હિ ।
અસ્ય વિવરણમ્ ।
અયમાત્મા સ્વમાત્માનં સદ્રૂપેણ ન વેત્તિ કિમ્

અહમસ્મીતિ જાનાતિ નાહમસ્મીતિ તદ્વદ ।
અહમસ્મીતિ જાનાતિ પશ્ચાદ્વિજ્ઞેય આત્મનઃ

ધર્મે ચાર્થે ચ કામે ચ મોક્ષે ચ યતતે સ્વયમ્ ।
તસ્માત્સદ્રૂપતાયાં તુ નાસ્ત્યેવાજ્ઞાનમાત્મનઃ

ચેતનોઽહં વિજાનામિ ઘટાદીનીતિ યો વદેત્ ।
સ્વસ્ય ચિદ્રૂપતાયાં તુ તસ્યાજ્ઞાનં ન વિદ્યતે

સર્વં પ્રિયં સ્વકામાય તસ્માત્પ્રિયતમઃ સ્વયમ્ ।
તેનાત્મનસ્તુ સા યુક્તા સ્પષ્ટૈવાનન્દરૂપતા

તેનાત્મનસ્તુ સા વ્યક્તા સચ્ચિદાનન્દરૂપતા ।
તસ્માત્સ્વયં પ્રકાશેઽસ્મિન્સચ્ચિદાનન્દરૂપિણિ

આકાશે નીલિમા યદ્વત્તોયં મરુમરીચિષુ ।
જલે ચ નૈલ્યમન્યેન ચેતનેન પ્રકલ્પિતમ્ ।
અજ્ઞાનં ચિત્સ્વરૂપેણ સ્વયં સ્વસ્મિન્પ્રકલ્પિતમ્

મોહસ્યાપિ સ્વભાવોઽયં વિશ્વરૂપેણ ભાસનમ્ ।
વિદ્યયા નાશિતે મોહે તત્સ્વભાવો ન ભાસતે

જીવચૈતન્યભાસ્યાનાં વૃત્તીનાં પ્રલયે લયઃ ।
વૃત્તીનાં પ્રલયાદેવ ન ભાસન્તેઽત્ર વૃત્તયઃ

તત્પુનર્જીવચૈતન્યં યથા પૂર્વં હિ વર્તતે ।
ન પુનર્વૃત્તિભાસાત્મા જીવસ્તત્ર વિનશ્યતિ

આત્મચૈતન્યભાસ્યસ્ય મોહસ્ય પ્રલયે તથા ।
મોહ એવ નિવર્તેત યથા પૂર્વં લસત્યસૌ

દીપપ્રભાયામાયાતૌ શ્વેતકૃષ્ણપટૌ યથા ।
તૌ તયા કાશિતૌ પશ્ચાત્તન્નાશે સા યથા સ્થિતા

આત્મભાયાં સમાયાતૌ મોહબોધૌ યથાક્રમાત્ ।
તયા પ્રકાશિતૌ પશ્ચાત્તન્નાશેન સા યથા સ્થિતા

વેદાન્તસંપ્રદાયેન કૃત ઇત્યાદિચિન્તને ।
અસમ્ભાવનયા યુક્તા વિપરીતત્વભાવના

સા નશ્યતિ દ્વિતીયાયાં પ્રજ્ઞાતૈક્ષ્ણ્યં ચ વર્ધતે ।
દૃશ્યતે ત્વગ્રયયા બુદ્ધ્યા સા બુદ્ધિસ્તસ્ય જાયતે

સક્ષારૈરગ્નિસંસ્કારૈર્વિહિતે હેમશોધને ।
શ્યામિકા ક્ષયમાયાતિ કેવલં હેમ તિષ્ઠતિ

સતકૈર્બોધસંસ્કારૈર્વિહિતે બ્રહ્મશોધને ।
અવિદ્યા ક્ષયમાયાતિ કેવલં બ્રહ્મ તિષ્ઠતિ