બોધસાર · અધ્યાય 13

[પ્. 180-]
ભક્તિરસાયનમ્
અથ સિદ્ધાન્તસર્વસ્વં શૃણુ ભક્તિરસાયનમ્ ।
જન્મમૃત્યુજરાવ્યાધિભેષજં તદ્રસાયનમ્

ધર્માર્થકામમોક્ષાણાં જ્ઞાનવૈરાગ્યયોરપિ ।
અન્તઃકરણશુદ્ધેશ્વ ભક્તિઃ પરમસાધનન્

યયાત્ર રક્ત્યા જીવોઽયં દધાતિ બ્રહ્મરૂપતામ્ ।
સાધિતા સનકાદ્યૈઃ સા ભક્તિરિત્યભિધીયતે

સર્વા સાધનસંપત્તિરસ્તિ ભક્તિસ્તુ નાસ્તિ ચેત્ ।
તર્હિ સાધનસંપાતસ્તુષકણ્ડનવદ્વૃથા

યદ્યન્યત્સાધનં નાસ્તિ ભક્તિરસ્તિ મહેશ્વરે ।
તદા ક્રમેણ સિદ્ધ્યન્તિ વિરક્તિજ્ઞાનમુક્તયઃ

ન હિ કશ્ચિદ્ભવેન્મુક્ત ઈશ્વરાનુગ્રહં વિના ।
ઈશ્વરાનુગ્રહાદેવ મુક્તિરિત્યેષ નિશ્ચયઃ

ઈશ્વરઃ પરિપૂર્ણત્વાન્ન તુ કિઞ્ચિદપેક્ષતે ।
પ્રીત્યૈવાશુ પ્રસન્નઃ સન્પરં કુર્યાદનુગ્રહમ્

યા પ્રીતિરવિવેકાનાં વિષયેષ્વનપાયિની ।
ત્વામનુસ્મરતઃ સા મે હૃદયાન્માઽપસર્પતુ

પરમાત્મનિ વિશ્વેશે ભક્તિશ્ચેત્પ્રેમલક્ષણા ।
સર્વમેવ તદા સિદ્ધં કર્તવ્યં નાવશિષ્યતે

અપરોક્ષાનુભૂતિર્યા વેદાન્તેષુ નિરૂપિતા ।
પ્રેમલક્ષણભક્તેસ્તુ પરિણામઃ સ એવ હિ

શાસ્ત્રાર્થઃ સંપરિજ્ઞાતો જાતં પ્રેમ મહેશ્વરે ।
પ્રેમાનન્દપ્રકારેણ દ્વૈતં વિસ્મરણં ગતમ્

વાસુદેવમયં સર્વં વાસુદેવાત્મકં જગત્ ।
ઇત્થં દ્વૈતરસાઢ્યસ્ય જ્ઞાનં કિમવશિષ્યતે

વાસુદેવઃ પરં બ્રહ્મ પરમાત્મા પરાત્પરઃ ।
અન્તર્બહિશ્ચ તત્સર્વં વ્યાપ્ય નારાયણઃ સ્થિતઃ

અણુર્બૃહત્કૃશઃ સ્થૂલો ગુણભૃન્નિર્ગુણો મહાન્ ।
ઇત્યાદિવચનૈર્ભક્તો વૈષ્ણવઃ સ્તૌતિ કેશવમ્

શિવઃ કર્તા શિવો ભોક્તા શિવઃ સર્વેશ્વરેશ્વરઃ ।
શિવ અત્મા શિવો જીવઃ શિવાદન્યન્ન વિદ્યતે

ખંવાયુતેજોજલભૂક્ષેત્રજ્ઞાર્કેન્દુમૂર્તિભિઃ ।
અષ્ટાભિરષ્ટમૂર્તિં ચ શાંભવઃ સ્તૌતિ શઙ્કરમ્

ઇદં યદા પરિણતં પ્રેમ તજ્જ્ઞાનમેવ હિ
અથ યુક્ત્યન્તરમ્ ।
બાલકસ્તાત તાતેતિ જનકં પ્રતિ ભાષતે ।
ન પુનસ્તાતશબ્દાર્થં સ તુ જાનાતિ કિઞ્ચન

યદા તાતપદાર્થસ્ય વ્યુત્પતિં યાત્યસૌ ક્રમાત્ ।
તદા તુ સત્યમેવાયં તાત ઇત્યેતિ નિશ્ચયમ્

તથા ભક્તો ભજન્દેવં વેદશાસ્ત્રોદિતૈઃ ક્રમૈઃ ।
વ્યુત્પતિં પરમાં પ્રાપ્ય મુક્તો ભવતિ હિ ક્રમાત્

કિં ચ લક્ષણભેદો હિ વસ્તુભેદસ્ય કારણમ્ ।
ન ભક્તજ્ઞાનિનોર્દૃષ્ટા શાસ્ત્રે લક્ષણભિન્નતા

વિરાગશ્ચ વિચારશ્ચ શૌચમિન્દ્રિયનિગ્રહઃ ।
વેદે ચ પરમા પ્રીતિસ્તદેકં લક્ષણં દ્વયોઃ

અધ્યાયે ભક્તિયોગાખ્યે ગીતાયાં ભક્તિલક્ષણમ્ ।
યદુક્તમષ્ટભિઃ શ્લોકૈર્દૃષ્ટં જ્ઞાનિષુ તન્મયા

તવાસ્મીતિ ભજત્યેકસ્ત્વમેવાસ્મીતિ ચાપરઃ ।
ઇતિ કિઞ્ચિદ્વિશેષેપિ પરિણામઃ સમો દ્વયોઃ

અન્તર્બહિર્યદા દેવં દેવભક્તઃ પ્રપશ્યતિ ।
દાસોઽહં ભાવયન્નેવ દાકારં વિસ્મરત્યસૌ

દૃષ્ટમેકાન્તભક્તેષુ નારદપ્રમુખેષુ તત્ ।
કિંચિદ્વિશેષં વક્ષ્યામિ ત્વમેકાગ્રમનાઃ શૃણુ

યદીશ્વરરસી ભક્તસ્તદીશ્વરરસી બુધઃ ।
ઉભૌ યદ્યપ્યેકરસૌ તથાપીષદ્વિલક્ષણૌ

બુદ્ધા બોધરસાદન્યરસનીરસતાં ગતાઃ ।
તથાઽધિકપ્રેમરસાન્ન તુ ભક્તાઃ કદાચન

અથ પ્રશ્નઃ ।
નનુ જ્ઞાનં વિના મુક્તિર્નાસ્તિ યુક્તિશતૈરપિ ।
તથા ભક્તિં વિના જ્ઞાનં નાસ્ત્યુપાયશતૈરપિ

ભક્તેર્જ્ઞાનં તતો મુક્તિરિતિ સાધારણક્રમઃ ।
જ્ઞાનિનસ્તુ વસિષ્ઠાદ્યા ભક્તા વૈ નારદાદયઃ

એવમાદિવ્યવસ્થાયાઃ કારણં કિં નિરૂપ્યતામ્ ।
અત્રોચ્યતે વિચિત્રં યત્કારણં તન્નિશામય

કથયામિ સદૃષ્ટાન્તં યેનાર્થઃ સ્ફુટતાં વ્રજેત્ ।
સ્યાત્તાપસ્ય ચ પાપસ્ય ગંગાસ્નાનેન હિ ક્ષયઃ

યસ્તુ સ્યાત્તાપશાન્ત્યર્થી તસ્યાપિ સ્યાદઘક્ષયઃ ।
યસ્તુ સ્યાદઘશાન્ત્યર્થી તાપસ્તસ્યાપિ નશ્યતિ

તાપપાપક્ષયૌ સ્નાનં ત્રયમેતત્સમં દ્વયોઃ ।
તથાપ્યેકસ્તુ શૈત્યાર્થી શુદ્ધ્યર્થી તુ દ્વિતીયકઃ

યથૈવ ભાવભેદેન નામભેદસ્તયોરભૂત્ ।
એવમેવ બુધૈર્યૈસ્તુ દેવો મુક્ત્યર્થમાશ્રિતઃ

ભક્ત્યા જ્ઞાનમવાપ્યૈવ યે મુક્તા જ્ઞાનિનો હિ તે ।
યૈસ્તુ સંસારવિરસૈર્ભક્ત્યર્થં હરિરાશ્રિતઃ

તતો ભક્તિપ્રભાવેન સ્વભાવાજ્જ્ઞાનમુદ્ગતમ્ ।
તજ્જ્ઞાનં પ્રાપ્ય મુક્તા યે તે ભક્તા ઇતિ વર્ણિતાઃ

વિરક્તિભક્તિવિજ્ઞાનમુક્તયસ્તુ સમા દ્વયોઃ ।
તથાપિ ભાવભેદેન નામભેદસ્તયોરભૂત્

મુક્તિર્મુખ્યફલં જ્ઞસ્ય ભક્તિસ્તત્સાધનત્વતઃ ।
ભક્તસ્ય ભક્તિર્મુખ્યૈવ મુક્તિઃ સ્યાદાનુષઙ્ગિકી

રીત્યાઽનયઽપિ સુમતે વરિષ્ઠા ભક્તિરીશ્વરે ।
અથાન્યોઽપિ મહિમા
પરમાનન્દરૂપોસૌ પરમાત્મા સ્વયં હરિઃ

શિવભક્તિં પુરસ્કૃત્ય ભુઙ્ક્તે ભક્તિરસાયનમ્ ।
સનકાદ્યા વસિષ્ઠાદ્યા નન્દિસ્કન્દશુકાદયઃ

ભુઞ્જતે તત્પદં પ્રાપ્તા અપિ ભક્તિરસાયનમ્ ।
દ્વૈતં વિના કથં ભક્તિરિતિ તત્રોત્તરં શૃણુ

દ્વૈતં મોહાય બોધાત્પ્રાક્પ્રાપ્તે બોધે મનીષયા ।
ભક્ત્યર્થં કલ્પિતં દ્વૈતમદ્વૈતાદપિ સુન્દરમ્

તથા ચોક્તં ભાગવતે
આત્મારામાશ્ચ મુનયો નિર્ગ્રન્થા અપ્યુરુક્રમે ।
કુર્વન્ત્યહેતુકીં ભક્તિમિત્થંભૂતગુણો હરિઃ

જાતે સમરસાનન્દે દ્વૈતમપ્યમૃતોપમમ્ ।
મિત્રયોરિવ દંપત્યોર્જીવાત્મપરમાત્મનોઃ

હૃદયે વસતિ પ્રીત્યા લોકરીત્યા ચ લજ્જતે ।
યથા ચમત્કારમયી નિત્યમાનન્દિની વધૂઃ

પારમાર્થિકમદ્વૈતં દ્વૈતં ભજનહેતવે ।
તાદૃશી યદિ ભક્તિશ્ચેત્સા તુ મુક્તિશતાધિકા

પ્રિયતમહૃદયે વા ખેલતુ પ્રેમરીત્યા પદયુગપરિચર્યાં પ્રેયસી વા વિધત્તામ્ ।
વિહરતુ વિદિતાર્થો નિર્વિકલ્પે સમાધૌ નનુ ભજનવિધૌ વા તદ્દ્વયં તુલ્યમેવ

વિશ્વેશ્વરસ્તુ સુધિયા ગલિતેઽપિ ભેદે ભાવેન ભક્તિસહિતેન સમર્ચનીયઃ ।
પ્રાણેશ્વરશ્ચતુરયા મિલિતેઽપિ ચિત્તે ચૈલાઞ્ચલવ્યવહિતેન નિરીક્ષણીયઃ

અથ ભક્તિરસમાશ્રિત્ય શ્લોકઃ ।
યોગે નાસ્તિ ગતિર્ન નિર્ગુણવિધૌ સમ્ભાવનાદુર્ગમે નિત્યં નીરસયા ધિયા પરિહૃતે દ્વે ઐહિકામુષ્મિકે ।
ગોપઃ કોઽપિ સખાઽકૃતઃ સ તુ પુનર્નાનાઙ્ગનાસઙ્ગવાનસ્માકં પદમર્થયન્તિ મુનયશ્ચિત્રં કિમસ્માત્પરમ્

રોમાઞ્ચેન ચમત્કૃતા તનુરિયં ભક્ત્યા મનો નન્દિતં પ્રેમાશ્રૂણિ વિભૂષયન્તિં વદનં કણ્ઠં ગિરો ગદ્ગદાઃ ।
નાસ્માકં ક્ષણમાત્રમપ્યવસરઃ કૃષ્ણાર્ચનં કુર્વતાં મુક્તિર્દ્વારિ ચતુર્વિધાપિ કિમિયં દાસ્યાય લોલાયતે

ઘનઃ કામોઽસ્માકં તવ તુ ભજનેઽન્યત્ર ન રુચિસ્તવૈવાંઘ્રિદ્વન્દ્વે નતિષુ રતિરસ્માકમતુલા ।
સકામે નિષ્કામા સપદિ તુ સકામા પદગતા સકામાઽસ્માન્મુક્તિર્ભજતિ મહિમાઽયં તવ હરે