Bodhasāra · Chapter 13
[p. 180-]
bhaktirasāyanam
atha siddhāntasarvasvaṃ śṛṇu bhaktirasāyanam /
janmamṛtyujarāvyādhibheṣajaṃ tadrasāyanam
dharmārthakāmamokṣāṇāṃ jñānavairāgyayorapi /
antaḥkaraṇaśuddheśva bhaktiḥ paramasādhanan
yayātra raktyā jīvo'yaṃ dadhāti brahmarūpatām /
sādhitā sanakādyaiḥ sā bhaktirityabhidhīyate
sarvā sādhanasaṃpattirasti bhaktistu nāsti cet /
tarhi sādhanasaṃpātastuṣakaṇḍanavadvṛthā
yadyanyatsādhanaṃ nāsti bhaktirasti maheśvare /
tadā krameṇa siddhyanti viraktijñānamuktayaḥ
na hi kaścidbhavenmukta īśvarānugrahaṃ vinā /
īśvarānugrahādeva muktirityeṣa niścayaḥ
īśvaraḥ paripūrṇatvānna tu kiñcidapekṣate /
prītyaivāśu prasannaḥ sanparaṃ kuryādanugraham
yā prītiravivekānāṃ viṣayeṣvanapāyinī /
tvāmanusmarataḥ sā me hṛdayānmā'pasarpatu
paramātmani viśveśe bhaktiścetpremalakṣaṇā /
sarvameva tadā siddhaṃ kartavyaṃ nāvaśiṣyate
aparokṣānubhūtiryā vedānteṣu nirūpitā /
premalakṣaṇabhaktestu pariṇāmaḥ sa eva hi
śāstrārthaḥ saṃparijñāto jātaṃ prema maheśvare /
premānandaprakāreṇa dvaitaṃ vismaraṇaṃ gatam
vāsudevamayaṃ sarvaṃ vāsudevātmakaṃ jagat /
itthaṃ dvaitarasāḍhyasya jñānaṃ kimavaśiṣyate
vāsudevaḥ paraṃ brahma paramātmā parātparaḥ /
antarbahiśca tatsarvaṃ vyāpya nārāyaṇaḥ sthitaḥ
aṇurbṛhatkṛśaḥ sthūlo guṇabhṛnnirguṇo mahān /
ityādivacanairbhakto vaiṣṇavaḥ stauti keśavam
śivaḥ kartā śivo bhoktā śivaḥ sarveśvareśvaraḥ /
śiva atmā śivo jīvaḥ śivādanyanna vidyate
khaṃvāyutejojalabhūkṣetrajñārkendumūrtibhiḥ /
aṣṭābhiraṣṭamūrtiṃ ca śāṃbhavaḥ stauti śaṅkaram
idaṃ yadā pariṇataṃ prema tajjñānameva hi
atha yuktyantaram |
bālakastāta tāteti janakaṃ prati bhāṣate /
na punastātaśabdārthaṃ sa tu jānāti kiñcana
yadā tātapadārthasya vyutpatiṃ yātyasau kramāt /
tadā tu satyamevāyaṃ tāta ityeti niścayam
tathā bhakto bhajandevaṃ vedaśāstroditaiḥ kramaiḥ /
vyutpatiṃ paramāṃ prāpya mukto bhavati hi kramāt
kiṃ ca lakṣaṇabhedo hi vastubhedasya kāraṇam /
na bhaktajñāninordṛṣṭā śāstre lakṣaṇabhinnatā
virāgaśca vicāraśca śaucamindriyanigrahaḥ /
vede ca paramā prītistadekaṃ lakṣaṇaṃ dvayoḥ
adhyāye bhaktiyogākhye gītāyāṃ bhaktilakṣaṇam /
yaduktamaṣṭabhiḥ ślokairdṛṣṭaṃ jñāniṣu tanmayā
tavāsmīti bhajatyekastvamevāsmīti cāparaḥ /
iti kiñcidviśeṣepi pariṇāmaḥ samo dvayoḥ
antarbahiryadā devaṃ devabhaktaḥ prapaśyati /
dāso'haṃ bhāvayanneva dākāraṃ vismaratyasau
dṛṣṭamekāntabhakteṣu nāradapramukheṣu tat /
kiṃcidviśeṣaṃ vakṣyāmi tvamekāgramanāḥ śṛṇu
yadīśvararasī bhaktastadīśvararasī budhaḥ /
ubhau yadyapyekarasau tathāpīṣadvilakṣaṇau
buddhā bodharasādanyarasanīrasatāṃ gatāḥ /
tathā'dhikapremarasānna tu bhaktāḥ kadācana
atha praśnaḥ |
nanu jñānaṃ vinā muktirnāsti yuktiśatairapi /
tathā bhaktiṃ vinā jñānaṃ nāstyupāyaśatairapi
bhakterjñānaṃ tato muktiriti sādhāraṇakramaḥ /
jñāninastu vasiṣṭhādyā bhaktā vai nāradādayaḥ
evamādivyavasthāyāḥ kāraṇaṃ kiṃ nirūpyatām /
atrocyate vicitraṃ yatkāraṇaṃ tanniśāmaya
kathayāmi sadṛṣṭāntaṃ yenārthaḥ sphuṭatāṃ vrajet /
syāttāpasya ca pāpasya gaṃgāsnānena hi kṣayaḥ
yastu syāttāpaśāntyarthī tasyāpi syādaghakṣayaḥ /
yastu syādaghaśāntyarthī tāpastasyāpi naśyati
tāpapāpakṣayau snānaṃ trayametatsamaṃ dvayoḥ /
tathāpyekastu śaityārthī śuddhyarthī tu dvitīyakaḥ
yathaiva bhāvabhedena nāmabhedastayorabhūt /
evameva budhairyaistu devo muktyarthamāśritaḥ
bhaktyā jñānamavāpyaiva ye muktā jñānino hi te /
yaistu saṃsāravirasairbhaktyarthaṃ harirāśritaḥ
tato bhaktiprabhāvena svabhāvājjñānamudgatam /
tajjñānaṃ prāpya muktā ye te bhaktā iti varṇitāḥ
viraktibhaktivijñānamuktayastu samā dvayoḥ /
tathāpi bhāvabhedena nāmabhedastayorabhūt
muktirmukhyaphalaṃ jñasya bhaktistatsādhanatvataḥ /
bhaktasya bhaktirmukhyaiva muktiḥ syādānuṣaṅgikī
rītyā'naya'pi sumate variṣṭhā bhaktirīśvare /
athānyo'pi mahimā
paramānandarūposau paramātmā svayaṃ hariḥ
śivabhaktiṃ puraskṛtya bhuṅkte bhaktirasāyanam /
sanakādyā vasiṣṭhādyā nandiskandaśukādayaḥ
bhuñjate tatpadaṃ prāptā api bhaktirasāyanam /
dvaitaṃ vinā kathaṃ bhaktiriti tatrottaraṃ śṛṇu
dvaitaṃ mohāya bodhātprākprāpte bodhe manīṣayā /
bhaktyarthaṃ kalpitaṃ dvaitamadvaitādapi sundaram
tathā coktaṃ bhāgavate
ātmārāmāśca munayo nirgranthā apyurukrame /
kurvantyahetukīṃ bhaktimitthaṃbhūtaguṇo hariḥ
jāte samarasānande dvaitamapyamṛtopamam /
mitrayoriva daṃpatyorjīvātmaparamātmanoḥ
hṛdaye vasati prītyā lokarītyā ca lajjate /
yathā camatkāramayī nityamānandinī vadhūḥ
pāramārthikamadvaitaṃ dvaitaṃ bhajanahetave /
tādṛśī yadi bhaktiścetsā tu muktiśatādhikā
priyatamahṛdaye vā khelatu premarītyā padayugaparicaryāṃ preyasī vā vidhattām /
viharatu viditārtho nirvikalpe samādhau nanu bhajanavidhau vā taddvayaṃ tulyameva
viśveśvarastu sudhiyā galite'pi bhede bhāvena bhaktisahitena samarcanīyaḥ /
prāṇeśvaraścaturayā milite'pi citte cailāñcalavyavahitena nirīkṣaṇīyaḥ
atha bhaktirasamāśritya ślokaḥ |
yoge nāsti gatirna nirguṇavidhau sambhāvanādurgame nityaṃ nīrasayā dhiyā parihṛte dve aihikāmuṣmike /
gopaḥ ko'pi sakhā'kṛtaḥ sa tu punarnānāṅganāsaṅgavānasmākaṃ padamarthayanti munayaścitraṃ kimasmātparam
romāñcena camatkṛtā tanuriyaṃ bhaktyā mano nanditaṃ premāśrūṇi vibhūṣayantiṃ vadanaṃ kaṇṭhaṃ giro gadgadāḥ /
nāsmākaṃ kṣaṇamātramapyavasaraḥ kṛṣṇārcanaṃ kurvatāṃ muktirdvāri caturvidhāpi kimiyaṃ dāsyāya lolāyate
ghanaḥ kāmo'smākaṃ tava tu bhajane'nyatra na rucistavaivāṃghridvandve natiṣu ratirasmākamatulā /
sakāme niṣkāmā sapadi tu sakāmā padagatā sakāmā'smānmuktirbhajati mahimā'yaṃ tava hare
Original text: Bodhasāra · Edition: Swâmî Dayânand [Dayānanda Svāmī]: Bodhasâr [Bodhasāraḥ], A Treatise on Vedânta, With a Commentary by the Author's Pupil, Paṇḍit Divâkar. Benares : Chowkhamba Sanskrit Book Depot 1905 (Benares Sanskrit series, 23) [commentary not included]. · Data entry Jennifer Cover · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0