બીજગણિત · શ્લોક 40-61

દ્વિક-ત્રિ-પઞ્ચ-પ્રમિતાસ્ કરણ્યસ્ તાસામ્ કૃતિમ્ દ્વિ-ત્રિક-સંખ્યયોસ્ ચ।
ષષ્-પઞ્ચક-દ્વિ-ત્રિક-સંમિતાનામ્ પૃથક્ પૃથક્ મે કથય આશુ વિદ્વન્॥[ઉપજાતિ]
અષ્ટાદશ-અષ્ટ-દ્વિક-સંમિતાનામ્ કૃતી કૃતીનામ્ ચ સખે પદાનિ॥[ઉપજાતિ-અબ્; ચ્દ્=43અબ્]

વર્ગે કરણ્યાસ્ યદિ વા કરણ્યોસ્ તુલ્યાનિ રૂપાણિ અથ વા બહૂનામ્।
વિશોધયેત્ રૂપ-કૃતેસ્ પદેન શેષસ્ય રૂપાણિ યુત-ઊનિતાનિ॥[ઉપજાતિ]
પૃથક્ તદ્-અર્ધે કરણી-દ્વયમ્ સ્યાત્ મૂલે અથ બહ્વી કરણી તયોસ્ યા।
રૂપાણિ તાનિ એવમ્ અતસ્ અપિ ભૂયસ્ શેષાસ્ કરણ્યસ્ યદિ સન્તિ વર્ગે॥[ઉપજાતિ]

ઋણ-આત્મિકા ચેદ્ કરણી કૃતૌ સ્યાત્ ધન-આત્મિકામ્ તામ્ પરિકલ્પ્ય સાધ્યે।
મૂલે કરણ્યૌ અનયોસ્ અભીષ્ટા ક્ષય-આત્મિકા એકા સુ-ધિયા અવગમ્યા॥[ઉપજાતિ]

ત્રિ-સપ્ત-મિત્યોસ્ વદ મે કરણ્યોસ્ વિશ્લેષ-વર્ગમ્ કૃતિતસ્ પદમ્ ચ।[ઉપજાતિ-ચ્દ્; અબ્=40એf]
દ્વિક-ત્રિ-પઞ્ચ-પ્રમિતાસ્ કરણ્યસ્ સ્વ-સ્વ-ઋણ-ગાસ્ વ્યસ્ત-ધન-ઋણ-ગાસ્ વા।
તાસામ્ કૃતિમ્ બ્રૂહિ કૃતેસ્ પદમ્ ચ ચેદ્ ષષ્-વિધમ્ વેત્સિ સખે કરણ્યાસ્॥[ઉપજાતિ]

એક-આદિ-સંકલિત-મિત-કરણી-ખણ્ડાનિ વર્ગ-રાશૌ સ્યુસ્।
વર્ગે કરણી-ત્રિતયે કરણી-દ્વિતયસ્ય તુલ્ય-રૂપાણિ॥[ગીતિ]
કરણી-ષટ્કે તિસૃણામ્ દશસુ ચતસૃણામ્ તિથિષુ ચ પઞ્ચાનામ્।
રૂપ-કૃતેસ્ પ્રોજ્ઝ્ય પદમ્ ગ્રાહ્યમ્ ચેદ્ અન્યથા ન સત્ ક્વ અપિ॥[ગીતિ]
ઉત્પત્સ્યમાનયા એવમ્ મૂલ-કરણ્યા અલ્પયા ચતુર્-ગુણયા।
યાસામ્ અપવર્તસ્ સ્યાત્ રૂપ-કૃતેસ્ તાસ્ વિશોધ્યાસ્ સ્યુસ્॥[આર્યા]
અપવર્તે યાસ્ લબ્ધાસ્ મૂલ-કરણ્યસ્ ભવન્તિ તાસ્ ચ અપિ।
શેષ-વિધિના ન યદિ તાસ્ ભવન્તિ મૂલમ્ તદા તદ્ અસત્॥[આર્યા]

વર્ગે યત્ર કરણ્યસ્ દન્તૈસ્ 32 સિદ્ધૈસ્ 24 ગજૈસ્ 8 મિતાસ્ વિદ્વન્।
રૂપૈસ્ દશભિસ્ ઉપેતાસ્ કિમ્ મૂલમ્ બ્રૂહિ તસ્ય સ્યાત્॥[આર્યા]

વર્ગે યત્ર કરણ્યસ્ તિથિ-વિશ્વ-હુતાશનૈસ્ ચતુર્-ગુણિતૈસ્।
તુલ્યાસ્ દશ-રૂપ-આઢ્યાસ્ કિમ્ મૂલમ્ બ્રૂહિ તસ્ય સ્યાત્॥[આર્યા]

અષ્ટૌ ષષ્ પઞ્ચાશત્ ષષ્ટિસ્ કરણી-ત્રયમ્ કૃતૌ યત્ર।
રૂપૈસ્ દશભિસ્ ઉપેતમ્ કિમ્ મૂલમ્ બ્રૂહિ તસ્ય સ્યાત્॥[આર્યા]

ચતુર્-ગુણાસ્ સૂર્ય-તિથીષુ રુદ્ર-નાગ-ઋતવસ્ યત્ર કૃતૌ કરણ્યસ્।
સ-વિશવ-રૂપાસ્ વદ તદ્-પદમ્ તે યદિ અસ્તિ બીજે પટુતા-અભિમાનસ્॥[ઉપજાતિ]

ચત્વારિંશત્-અશીતિ-દ્વિશતી-તુલ્યાસ્ કરણ્યસ્ ચેદ્।
સપ્તદશ-રૂપ-યુક્તાસ્ તત્ર ક્ર્તૌ કિમ્ પદમ્ બ્રૂહિ॥[ઉપગીતિ]

ભાજ્યસ્ હારસ્ ક્ષેપકસ્ ચ અપવર્ત્યસ્ કેન અપિ આદૌ સંભવે કુટ્ટક-અર્થમ્।
યેન છિન્નૌ ભાજ્ય-હારૌ ન તેન ક્ષેપસ્ ચ એતદ્ દુષ્ટમ્ ઉદ્દિષ્ટમ્ એવ॥[શાલિની]

પરસ્પરમ્ ભાજિતયોસ્ યયોસ્ યસ્ શેષસ્ તયોસ્ સ્યાત્ અપવર્તનમ્ સસ્।
તેન અપવર્તેન વિભાજિતૌ યૌ તૌ ભાજ્ય-હારૌ દૃઢ-સંજ્ઞકૌ સ્તસ્॥[ઉપજાતિ]
મિથસ્ ભજેત્ તૌ દૃઢ-ભાજ્ય-હારૌ યાવત્ વિભાજ્યે ભવતિ ઇહ રૂપમ્।
ફલાનિ અધસ્ અધસ્ તદ્-અધસ્ નિવેશ્યસ્ ક્ષેપસ્ તથા અન્તે ખમ્ ઉપાન્તિમેન॥[ઉપજાતિ]
સ્વ-ઊર્ધ્વે હતે અન્ત્યેન યુતે તદ્-અન્ત્યમ્ ત્યજેત્ મુહુસ્ સ્યાત્ ઇતિ રાશિ-યુગ્મમ્।
ઊર્ધ્વસ્ વિભાજ્યેન દૃઢેન તષ્ટસ્ ફલમ્ ગુણસ્ સ્યાત્ અપરસ્ હરેણ॥[ઉપજાતિ]

એવમ્ તદા એવ અત્ર યદા સમાસ્ તાસ્ સ્યુસ્ લબ્ધયસ્ ચેદ્ વિષમાસ્ તદાનીમ્।
યથા આગતૌ લબ્ધિ-ગુણૌ વિશોધ્યૌ સ્વ-તક્ષણાત્ શેષ-મિતૌ તુ તૌ સ્તસ્॥[ઉપજાતિ]

ભવતિ કુટ્ટ-વિધેસ્ યુતિ-ભાજ્યયોસ્ સમપવર્તિતયોસ્ અપિ વા ગુણસ્।
ભવતિ યસ્ યુતિ-ભાજકયોસ્ પુનર્ સસ્ ચ ભવેત્ અપવર્તન-સંગુણસ્॥[દ્રુતવિલમ્બિત]

યોગ-જે તક્ષણાત્ શુદ્ધે ગુણ-આપ્તી સ્તસ્ વિયોગ-જે।
ધન-ભાજ્ય-ઉદ્ભવે તદ્-વત્ ભવેતામ્ ઋણ-ભાજ્ય-જે॥[અનુષ્ટુભ્]

હર-તષ્ટે ધન-ક્ષેપે ગુણ-લબ્ધી તુ પૂર્વ-વત્॥[અનુષ્ટુભ્]
ક્ષેપ-તક્ષણ-લાભ-આઢ્યા લબ્ધિસ્ શુદ્ધૌ તુ વર્જિતા।

અથ વા ભાગ-હારેણ તષ્ટયોસ્ ક્ષેપ-ભાજ્યયોસ્॥[અનુષ્ટુભ્]
ગુણસ્ પ્રાક્-વત્ તતસ્ લબ્ધિસ્ ભાજ્યાત્ હત-યુત-ઉદ્ધૃતાત્।

ક્ષેપ=અભાવસ્ અથ વા યત્ર ક્ષેપસ્ શુધ્યેત્ હર-ઉદ્ધૃતસ્॥[અનુષ્ટુભ્]
જ્ઞેયસ્ શૂન્યમ્ ગુણસ્ તત્ર ક્ષેપસ્ હર-હૃતસ્ ફલમ્॥[અનુષ્ટુભ્-અબ્; ચ્દ્=63અબ્]

એકવિંશતિ-યુતમ્ શત-દ્વયમ્ યદ્-ગુણમ્ ગણક પઞ્ચષષ્ટિ-યુજ્।
પઞ્ચ-વર્જિત-શત-દ્વય-ઉદ્ધૃતમ્ શુદ્ધિમ્ એતિ ગુણકમ્ વદ આશુ તમ્॥[રથોદ્ધતા]

શતમ્ હતમ્ યેન યુતમ્ નવત્યા વિવર્જિતમ્ વા વિહૃતમ્ ત્રિષષ્ટ્યા।
નિર્-અગ્રકમ્ સ્યાત્ વદ મે ગુણમ્ તમ્ સ્પષ્ટમ્ પટીયાન્ યદિ કુટ્ટકે અસિ॥[ઉપજાતિ]