બીજગણિત · શ્લોક 1-39

ઉત્પાદકમ્ યદ્ પ્રવદન્તિ બુદ્ધેસ્ અધિષ્ઠિતમ્ સત્-પુરુષેણ સાંખ્યાસ્।
વ્યક્તસ્ય કૃત્સ્નસ્ય તદ્ એક-બીજમ્ અવ્યક્તમ્ ઈશમ્ ગણિતમ્ ચ વન્દે॥[ઉપજાતિ]

પૂર્વમ્ પ્રોક્તમ્ વ્યક્તમ્ અવ્યક્ત-બીજમ્ પ્રાયસ્ પ્રશ્નાસ્ નો વિના અવ્યક્ત-યુક્ત્યા।
જ્ઞાતુમ્ શક્યાસ્ મન્દ-ધીભિસ્ નિતાન્તમ્ યસ્માત્ તસ્માત્ વચ્મિ બીજ-ક્રિયામ્ ચ॥[શાલિની]

રૂપ-ત્રયમ્ રૂપ-ચતુષ્ટયમ્ ચ ક્ષયમ્ ધનમ્ વા સહિતમ્ વદ આશુ॥[ઉપજાતિ]
સ્વ-ઋણમ્ ક્ષયમ્ સ્વમ્ ચ પૃથક્-પૃથક્ત્વે ધન-ઋણયોસ્ સ્ંકલનામ્ અવૈષિ॥[ઉપજાતિ-અબ્; ચ્દ્=7]

રૂપ-અષ્ટકમ્ રૂપ-ચતુષ્ટયેન ધનમ્ ધનેન ઋણમ્ ઋણેન ભક્તમ્।
ઋણમ્ ધનેન સ્વમ્ ઋણેન કિમ્ સ્યાત્ દ્રુતમ્ વદ ઇદમ્ યદિ બોબુધીષિ॥[ઉપજાતિ]

અસ્મિન્ વિકારસ્ ખ-હરેણ રાશૌ અપિ પ્રવિષ્ટેષુ અપિ નિઃસૃતેષુ।
બહુષુ અપિ સ્યાત્ લય-સૃષ્ટિ-કાલે અનન્તે અચ્યુતે ભ્બૂત0ગણેષુ યદ્-વત્॥[ઉપજાતિ]

યાવત્તાવત્-કાલકસ્ નીલકસ્ અન્યસ્ વર્ણસ્ પીતસ્ લોહિતસ્ ચ એતદ્-આદ્યાસ્।
અવ્યક્તાનામ્ કલ્પિતાસ્ માન-સંજ્ઞાસ્ તદ્-સંખ્યાનમ્ કર્તુમ્ આચાર્ય-વર્યૈસ્॥[શાલિની]

સ્વમ્ અવ્યક્તમ્ એકમ્ સખે સ-એક-રૂપમ્ ધન-અવ્યક્ત-યુગ્મમ્ વિ-રૂપ-અષ્ટકમ્ ચ।
યુતૌ પક્ષયોસ્ એતયોસ્ કિમ્ ધન-ઋણે વિપર્યસ્ય ચ ઐક્યે ભવેત્ કિમ્ વદ આશુ॥[ભુજઙ્ગપ્રયાત]

સ્યાત્ રૂપ-વર્ણ-અભિહતૌ તુ વર્ણસ્ દ્વિ-ત્રિ-આદિકાનામ્ સમ-જાતિકાનામ્॥[ઉપજાતિ-ચ્દ્; અબ્=22]
વધે તુ તદ્-વર્ગ-ઘન-આદયસ્ સ્યુસ્ તદ્-ભાવિતમ્ ચ અસમ-જાતિ-ઘાતે।
ભાગ-આદિકમ્ રૂપ-વત્ એવ શેષમ્ વ્યક્તે યદ્ ઉક્તમ્ ગણિતે તદ્ અત્ર॥[ઉપજાતિ]

ગુણ્યસ્ પૃથક્ ગુણ-ખણ્ડ-સમસ્ નિવેશ્યસ્ તૈસ્ ખણ્ડકૈસ્ ક્રમ-હતસ્ સહિતસ્ યથા-ઉક્ત્યા।
અવ્યક્ત-વર્ગ-કરણી-ગુણનાસુ ચિન્ત્યસ્ વ્યક્ત-ઉક્ત-ખણ્ડ-ગુણના-વિધિસ્ એવમ્ અત્ર॥[વસન્તતિલકા]

યાવત્તાવત્-પઞ્ચકમ્ વિ-એક-રૂપમ્ યાવત્તાવદ્ભિસ્ ત્રિભિસ્ સ-દ્વિ-રૂપૈસ્।
સંગુણ્ય દ્રાક્ બ્રૂહિ ગુણ્યમ્ ગુણમ્ વા વ્યસ્તમ્ સ્વ-ઋણમ્ કલ્પયિત્વા ચ વિદ્વન્॥[શાલિની]

ભાજ્યાત્ છેદસ્ શુધ્યતિ પ્રચ્યુતસ્ સન્ સ્વેષુ સ્થાનકેષુ ક્રમેણ।
યૈસ્ યૈસ્ વર્ણૈસ્ સંગુણસ્ યૈસ્ ચ રૂપૈસ્ ભાગ-હારે લબ્ધયસ્ તાસ્ સ્યુસ્ અત્ર॥[શાલિની]

કૃતિભ્યસ્ આદાય પદાનિ તેષામ્ દ્વયોસ્ દ્વયોસ્ ચ અભિહતિમ્ દ્વિ-નિઘ્નીમ્।
શેષાત્ ત્યજેત્ રૂપ-પદમ્ ગૃહીત્વા ચેદ્ સન્તિ રૂપાણિ તથા એવ શેષમ્॥[ઉપજાતિ]

યાવત્તાવત્-કાલક-નીલક-વર્ણાસ્ ત્રિ-પઞ્ચ-સપ્ત-ધનમ્।
દ્વિ-ત્રિ-એક-મિતૈસ્ ક્ષય-ગૈસ્ સહિતાસ્ રહિતાસ્ કતિ સ્યુસ્ તૈસ્॥[આર્યા]

યાવત્તાવત્-ત્રયમ્ ઋણમ્ ઋણમ્ કાલકૌ નીલકસ્ સ્વમ્ રૂપેણ આઢ્યાસ્ દ્વિ-ગુણિત-મિતૈસ્ તૈસ્ તુ તૈસ્ એવ નિઘ્નાસ્।
કિમ્ સ્યાત્ તેષામ્ ગુણન-જ-ફલમ્ ગુણ્ય-ભક્તમ્ ચ કિમ્ સ્યાત્ ગુણ્યસ્ય અથ પ્રકથય કૃતિમ્ મૂલમ્ અસ્યાસ્ કૃતેસ્ ચ॥[મન્દાક્રાન્તા]

યોગમ્ કરણ્યોસ્ મહતીમ્ પ્રકલ્પ્ય ઘાતસ્ય મૂલમ્ દ્વિ-ગુણમ્ લઘુમ્ ચ।
યોગ-અન્તરે રૂપ-વત્ એતયોસ્ તે વર્ગેણ વર્ગમ્ ગુણયેત્ ભજેત્ ચ॥[ઇન્દ્રવજ્રા]
લઘ્વ્યા હૃતાયાસ્ તુ પદમ્ મહત્યા સ-એકમ્ નિર્-એકમ્ સ્વ-હતમ્ લઘુ-ઘ્નમ્।
યોગ-અન્તરે સ્તસ્ ક્રમશસ્ તયોસ્ વા પૃથક્-સ્થિતિસ્ સ્યાત્ યદિ ન અસ્તિ મૂલમ્॥[ઉપજાતિ]

દ્વિક-અષ્ટ-મિત્યોસ્ ત્રિ-ભ-સંખ્યયોસ્ ચ યોગ-અન્તરે બ્રૂહિ સખે કરણ્યોસ્। ભ્ 35ચ્। ત્રિ-સપ્ત-મિત્યોસ્ ચ ચિરમ્ વિચિન્ત્ય ચેદ્ ષષ્-વિધમ્ વેત્સિ સખે કરણ્યાસ્॥[ઉપજાતિ]

દ્વિ-ત્રિ-અષ્ટ-સંખ્યા-ગુણકસ્ કરણ્યોસ્ ગુણ્યસ્ ત્રિ-સંખ્યા ચ સ-પઞ્ચ-રૂપા।
વધમ્ પ્રચક્ષ્વ આશુ વિ-પઞ્ચ-રૂપે ગુણે અથ વા ત્રિ-અર્ક-મિતે કરણ્યૌ॥[ઉપજાતિ]

ક્ષયસ્ ભવેત્ ચ ક્ષય-રૂપ-વર્ગસ્ ચેદ્ સાધ્યતે અસૌ કરણીત્વ-હેતોસ્। ભ્ 37ચ્। ઋણ-આત્નિકાયાસ્ ચ તથા કરણ્યાસ્ મૂલમ્ ક્ષયસ્ રૂપ-વિધાન-હેતોસ્॥[ઉપજાતિ]

ધન-ઋણ-તા-વ્યત્યયમ્ ઈપ્સિતાયાસ્ છેદે કરણ્યાસ્ અસકૃત્ વિધાય।
તાદૃશ્ છિદા ભાજ્ય-હરૌ નિહન્યાત્ એકા એવ યાવત્ કરણી હરે સ્યાત્॥[ઉપજાતિ]
ભાજ્યાસ્ તયા ભાજ્ય-ગતાસ્ કરણ્યસ્ લબ્ધાસ્ કરણ્યસ્ યદિ યોગ-જાસ્ સ્યુસ્। ભ્ 38ગ્। વિશ્લેષ-સૂત્રેણ પૃથક્ ચ કાર્યા યથા તથા પ્રષ્ટુસ્ અભીપ્સિતાસ્ સ્યુસ્॥[ઉપજાતિ]

વર્ગેણ યોગ-કરણી વિહૃતા વિશુધ્યેત્ ખણ્ડાનિ તદ્-કૃતિ-પદસ્ય યથા-ઈપ્સિતાનિ।
કૃત્વા તદીય-કૃતયસ્ ખલુ પૂર્વ-લબ્ધ્યા ક્ષુણ્ણાસ્ ભવન્તિ પૃથક્ એવમ્ ઇમાસ્ કરણ્યસ્॥[વસન્તતિલકા]