ભૃગુસંહિતા · અધ્યાય 33

ઇતિ શ્રીવૈખાનસે ભગવચ્છાસ્ત્રે ભૃગુપ્રોક્તાયાં સંહિતાયાં પ્રકીર્ણાધિકારે. દ્વાત્રિંશો ઽધ્યાયઃ.
અથત્રયસ્ત્રિંશો ઽધ્યાયઃ.
અર્ચાવતારમહત્ત્વમ્.
અથ વક્ષ્યે વિશેષેણ દેવદેવસ્ય શાર્ઙ્ગિણઃ ।
પઞ્ચધાવસ્થિતં રૂપં પરવ્યૂહાદિભેદતઃ

અનુગ્રહાય લોકાનાં ભક્તાનામનુકંપયા ।
પરવ્યૂહાદિભેદેન દેવદેવઃ પ્રવર્તતે

આદ્યેન પરરૂપેણ વ્યૂહાખ્યેનેતરેણ તુ ।
તથાવિભવરૂપેણ નાનાભાવમુપેયુષા

અન્તર્યામિસ્વરૂપેણ ચતુર્થેન તથા પુનઃ ।
અર્ચાવતારરૂપેણ પઞ્ચધાવસ્થિતો હરિઃ

અનૌપમ મનિર્દેસ્યં પુનસ્સ ભજતે પરમ્ ।
વિશ્વાપ્યાયનકં કાન્ત્યા પૂર્ણેન્દ્વયુતુલ્યયા

પરન્ધામ પરઞ્જ્યોતિસ્સર્વશક્તિમયો ઽમલઃ ।
નિર્દ્વન્દ્વો નિર્વિકલ્પો ઽચ્છોનિત્યો ઽચિન્ત્યસ્સનાતનઃ

અપ્રમેયો નિરાદ્યન્તો દૃશ્યો ઽદૃશ્યો હ્યતીન્દ્રિયઃ ।
સુસૂક્ષ્મત્વાદનિર્દેશ્યસ્સર્વજ્ઞસ્સદસદ્વિભુઃ

આનાદિમત્પરં બ્રહ્મ સર્વહેયવિવર્જિતમ્ ।
વ્યાપિ યત્સર્વભૂતેષુ સ્થિતં સદસતોઃ પરમ્

શઙ્ખચક્રગદાપદ્મદિવ્યાયુધપરિષ્કૃતઃ ।
સહસ્રાદિત્યસંકાશે પકમે વ્યોમ્નિ સંસ્થિતઃ

નિત્યમુક્તૈકસંભાવ્યશ્ચતુર્ભુજધરોહરિઃ ।
અન્યૂનાનતરિગ્તૈસ્સ્વૈર્ગુણૈષ્ષડ્ભિરલઙ્કૃતઃ

સમસ્સમવિભક્તાઙ્ગસ્સર્વાવયવસુન્દરઃ ।
દિવ્યૈરાભરણૈર્યુક્તસ્સુધાકલ્લોલસંકુલૈઃ

શ્રિયા નિત્યાનપાયિન્યા સેવ્યમાનો જગત્પતિઃ

પઞ્ચધાતુ પુનર્વ્યૂહઃ પ્રોચ્યતે શ્રુતિસમ્મતઃ ।
દેવો વિષ્ણ્વાદિભેદેવ પઞ્ચધા વ્યવતિષ્ઠતે

સ વા એષ પુરુષઃ પઞ્ચધા પઞ્ચાત્મેતિ ચ શ્રુતિઃ ।
તથા પોપૂયમાનઃ પઞ્ચભિસ્સ્વગુણૈરિતિ

આદિમૂર્તિસ્તુ પઞ્ચાનાં વિષ્ણુર્ભેદાશ્ચ તસ્યતુ ।
ચતસ્રઃ પુરુષાદ્યાસ્સ્યુર્મૂર્તયો ભિન્નલક્ષણાઃ

તદ્વિષ્ણોશ્શ્રમાપનુદાય ચતુર્ગુણાઽઽયેતિ ચશ્રુતિઃ ।
તસ્માદ્બ્રહ્મ ચતુષ્પાદિત્યુચ્યતે વેદવેદિભિઃ

પાદાદર્ધાત્ત્રિપાદાચ્ચ કેવલાચ્છક્તિભેદતઃ ।
ક્રમેણ ધર્મજ્ઞાનૈશ્વર્યવૈરાગ્યાખ્યૈર્ગુણૈર્યુતાઃ

ભવન્તિમૂર્તયસ્તસ્માચ્ચતસ્રો વિષયૈર્નિજૈઃ ।
ચાતુરાત્મ્યાદાદિમૂર્તેશ્ચતસ્રસ્તત્રમૂર્તયઃ

વિષ્ણુશ્ચૈવ મહાવિષ્ણુસ્સદાવિષ્ણુરિતિ ક્રમાત્ ।
વ્યાપી નારાયણ ઇતિ તન્નામાનિ તતઃક્રમાત્

વિષ્ણોરંશસ્તુ પુરુષો મહાવિષ્ણોસ્તુ સત્યકઃ ।
સદાવિષ્ણોરચ્યુતસ્સ્યાદ્ય્યાપિનો ઽંશો ઽનિરુદ્ધકઃ

ધર્માદિભિર્બ્રહ્મગુણૈશ્ચતુર્ધાભેદ ઈરિતઃ ।
તૃતીયં વિભવાખ્યન્તં વિશ્વમન્તરમધ્યમમ્?

નાનાકારક્રિયાકર્તૃ રૂપં વક્ષ્યે મહાત્મનઃ ।
વિભવા મત્સ્યકૂર્માદ્યા હયગ્રીવાદયો મતાઃ

અન્તર્યામિસ્વરૂપં તુ તુરીયમિદમુચ્યતે ।
નીવારશૂકવત્તન્વી પીતાભા સ્યાત્તનૂપમા

તસ્યાશ્શિખાયા મધ્યે પરમાત્મા વ્યવસ્થિતઃ ।
ઇત્યુક્તશ્શ્રુત્યભિહિતો હૃદયાંબુજમધ્યમે

જ્વલન્મહાગ્નૌ વિશ્વાર્ચિર્જ્વાલાન્તે વિશ્વતો મુખે ।
આપાદતલચૂડાગ્રં સન્તાપયતિ સન્તતમ્

શિખા તત્ર ચ પીતાભા તન્વી નીવારશૂકવત્ ।
મધ્યે શિખાયાસ્તસ્યાશ્ચ જ્યોતિઃ પ્રજ્વલિતં મહત્

સ્વસંકલ્પવિશેષેણ તપ્તજાંબૂનદપ્રભઃ ।
પીતાંબરધરસ્સૌમ્યસ્સુપ્રસન્નશ્શુચિસ્મિતઃ

પદ્માક્ષો રક્તનેત્રાસ્યપાણિપાદશ્ચતુર્ભુજઃ ।
ચક્રશઙ્ખાભયધરઃ કટિન્યસ્તાન્યહસ્તકઃ

શ્રીવત્સાંકો મહાબાહુસ્સર્વાભરણભૂષિતઃ ।
હૃદિ તિષ્ઠતિ સર્વાત્મા શ્રીભૂમિભ્યાં ચ પાર્ષદૈઃ

ભ્રામયન્ સર્વભૂતાનિ યન્ત્રારૂઢાનિ માયયા ।
અન્તર્યામીતિ વિજ્ઞેયસ્સર્વકારણકારણઃ

અન્યદર્ચાસ્વરૂપં તુ સર્વોત્તરફલપ્રદમ્ ।
નિત્યમુક્તોપભોગ્યત્વાત્પરવ્યૂહાત્મનોહરેઃ

તત્કાલસન્નિકૃષ્ટૈકલક્ષ્યત્વાદ્વિભવાત્મનઃ ।
વિશુદ્ધૈર્યોગસંસિદ્ધૈશ્ચિન્ત્યત્વાદન્તરાત્મનઃ

અર્ચાત્મન્યેવ સર્વેષામધિકારો નિરઙ્કુશઃ ।
વિશેષભક્તિહેતુત્વાત્પ્રતિમારાધનં પરમ્

અર્ચાવતારસ્સર્વેષાં બાન્ધવો ભક્તવત્સલઃ ।
અર્ચાવતારવિષયે મયાપ્યુદ્દેશતસ્તથા

ઉક્તા ગુણા ન શક્યન્તે વક્તું વર્ષશતૈરપિ ।
વિચિત્રા દેહસંપત્તિરીશ્વરાય નિવેદિતુમ્

કલ્પિતા બ્રહ્મણા પૂર્વં હસ્તપાદાદિસંયુતા ।
મુધૈવ જિહ્વા કૃષ્ણેતિ કેશવેતિ ન વક્ષ્યતિ

મુધા ચિત્તં નતદ્ગામિ યદન્યત્કિમિતો ઽધિકમ્ ।
સા જિહ્વા યા હરિં સ્તૌતિ તચ્ચિત્તં કેશવાર્પિતમ્

તત્કર્મચાર્ચનં તસ્ય તદન્યત્તુ નિરર્થકમ્ ।
સત્તામાત્રં પરં બ્રહ્મ વિષ્ણ્વાખ્યમવિશેષણમ્

દુર્વિચિન્ત્યં યતઃપૂર્વં તત્પ્રાપ્ત્યર્થમિહોચ્યતે ।
વાતોર્મિચઞ્ચલં ચિત્તમનાલંબનમસ્થિરમ્

સૂક્ષ્મત્વાદ્બ્રહ્મણો ઽજસ્ય નિગ્રાહ્યં ગ્રાહ્મધર્મણઃ ।
સમ્યગભ્યસ્યતો ઽજસ્રમુપબૃંહિતશક્તિમત્

જન્માન્તરશતસ્યાપિ બ્રહ્મગ્રાહ્યેવ જાયતે ।
યદ્યસ્તરાયદોષેણ નાપકર્ષો વિચિન્ત્યતે

યોગિનો યોગરૂઢસ્ય તાલાગ્રાત્પતનં યથા ।
તદાપ્નોતિ પરં બ્રહ્મક્લેશેન મહતાપિ ચ

જન્માન્તરાભ્યાસોદ્ધેન વિજ્ઞાનેન સમાધિના ।
વિષ્ણ્વાખ્યં બ્રહ્મદુષ્પ્રાપં વિષયાક્રાન્તચેતસા

મનુષ્યેણાલ્પસારેણ તત્પ્રાપ્તૌ સાધનં ત્વિદમ્ ।
સુરૂપાં પ્રતિમાં વિષ્ણોઃ પ્રસન્નવદનેક્ષણામ્

કૃત્વાત્મનઃ પ્રીતિકરીં સુવર્ણરજતાદિભિઃ ।
તામર્ચયેત્તાં વ્રણમેત્તાં નમેત્તાં વિચિન્તયેત્

વિશત્યપાસ્તદોષસ્તુ તામેવ બ્રહ્મરૂપિણીમ્