ભૃગુસંહિતા · અધ્યાય 32

ઇતિ શ્રીવૈખાનસે ભગવચ્છાસ્ત્રે ભૃગુપ્રોક્તાયાં સંહિતાયાં પ્રકીર્ણાધિકારે એકત્રિંશો ઽધ્યાયઃ.
અથદ્વાત્રિંશો ઽધ્યાયઃ.
પ્રકીર્ણકમ્.
અતઃપરં પ્રવક્ષ્યામિ જ્યેષ્ઠાયામુત્સવક્રમમ્ ।
જ્યેષ્ઠે માસિ તુ સંપ્રાપ્તે જ્યેષ્ઠાનક્ષત્ર સંયુતે

વિષ્ણોરેવ વિશેષસ્સ્યાત્સુગન્ધં તૈલમાહરેત્ ।
તૈલક્રમં પ્રવક્ષ્યામિ શ્રુણુધ્વં મુનિપુઙ્ગવાઃ

યાગશાલાં પ્રકલ્પ્યૈવ સર્વાલઙ્કાલસંયુતામ્ ।
સભ્યં ચ પૈણ્ડરીકં ચ કારયિત્વા સલક્ષણમ્

તદ્દિનસ્ય તુ પૂર્વેદ્યુસ્તૃતીયે પઞ્ચમે ઽપિ વા ।
સપ્તમે ઽહનિ વા ચાપિ અઙ્કુરાર્પણમાચરેત્

આઘારં વિધિવત્કૃત્વા સર્વકાર્યમદઃ પરમ્ ।
વેદ્યાસ્તથોત્તરે પાર્શ્વે ભૂમ્યામપટમાચરેત્

ચતુસ્તાલપ્રમાણેવ વિસ્તારં નિમ્નમેવ ચ ।
નિમ્નેતુ વિન્યસેદ્ભાણ્ડં દ્વિદ્રોણપરિમાણકમ્

"ભૂઃ પ્રતિઽઽ ષ્ઠેતિ મન્ત્રેણ નિમ્ને ભાણ્ડં સુનિક્ષિપેત્ ।
મલયાગુરુદારૂણિ દેવદારુ તથૈવ ચ

યાનિ ચાત્ર સુગન્ધીનિ દેવયોગ્યાનિ તાનિ વૈ ।
ગુગ્ગુલં ચ સમાહૃત્ય મર્દયિત્વાસકૃત્ સકૃત્

વિષ્ણુઽગાયત્રિયા ભાણ્ડે તાનિ દ્રવ્યાણિ નિક્ષિવેત્ ।
શરાવેણ પિધાયાથ મૃદા ચ પરિલેપયેત્

ગોકરીષાણિ કાષ્ઠાનિ તસ્યોપરિ વિનિક્ષિપેત્ ।
મન્દાગ્નિના પચેત્તત્તુ યાવત્તૈલાગમં ભવેત્

તાવત્કાલં પચેદ્વિદ્વાન્ તૈલમાહૃત્ય સંભૃતમ્ ।
વાસિતાનિ તુ વસ્તૂનિ પરિહૃત્ય તુ તત્ર વૈ

સુગન્ધિદૈલભાણ્ડં ચ ધ્યાન્યપીઠોપરિ ન્યસેત્ ।
પૂર્વોક્તેનૈવ મન્ત્રેણ તન્તુના પરિવેષ્ટયેત્

પિતૄન્ સોમં તથાભ્યર્ચ્ય વનત્પતિમતઃ પરમ્ ।
તૈલે તસ્મિન્ વિધાનેન અર્ઘ્યાન્તમભિપૂજયેત્

વૈષ્ણવં વિષ્ણુસૂક્તં ચ નરસૂક્તં તથૈવ ચ ।
જપ્ત્વાતુ વિષ્ણુગાયત્રીમષ્ટોત્તરસહસ્રકમ્

આચાર્યસ્ત્વરિતો ગત્વા સભ્યાગ્નેસ્તુ સમીપતઃ ।
દ્વિતાલવિસ્તૃતં વૃત્તં ચતુરઙ્ગુલમુન્નતમ્

કૂર્માકૃતિવદાકારં બિલ્વાદ્યૈઃ પરિકલ્પિતમ્

પ્રતિષ્ઠાયામુત્સવે ચ જપહોમાર્ચનાદિષુ ।
દેવકાર્યેષુ સર્વેષુ તથાન્યેષુ ચ કર્મસુ

કૂર્મપીઠં તુ ગૃહ્ણીયાદન્યથા નિષ્ફલં ભવેત્ ।
અસીનઃ કૂર્મપીઠે તુ સભ્યાગ્નૌ જુહુયાત્તથા

વૈષ્ણવં વિષ્ણુસૂક્તં ચ નરસૂક્તં તથેવ ચ ।
જુહુયાત્સર્વદૈવત્યં પારમાત્મિકમેવ ચ

મહાવ્યાહૃતિભિર્હુત્વા અન્તહોમં સમાચરેત્ ।
પ્રણિધ્યાં શઙ્ખપાત્રે વા અગ્નિમારોપયેત્સુધીઃ?

તૈલસ્યાલેપનાત્પૂર્વં ધ્રુવાદગ્નિં સમાહરેત્ ।
સ્રગ્વસ્ત્રકુણ્ડલાદ્યૈશ્ચ આચાર્યં પૂજયેત્તતઃ

પરિચારકમાહૂય યથાર્હં પૂજ્ય તં તતઃ ।
ઉષ્ણીષં ધારયિત્વાતં પરિચારકમૂર્ધનિ

સુગન્ધિતૈલભાણ્ડં તુ યત્નેનાપિ વિનિક્ષિપેત્ ।
શનૈશ્સનૈશ્ચ ગત્વા તુ સર્વવાદ્યસમન્વિતમ્

સર્વાલઙ્કારસંયુક્તં બ્રહ્મઘોષસમન્વિતમ્ ।
વીથિં પ્રદક્ષિણીકૃત્ય દેવસ્યાગ્રેતુ નિક્ષિપેત્

અર્ઘ્યાન્તમભિપૂજ્યૈવ દેવેશં સંપ્રણમ્ય ચ ।
વૈષ્ણવં વિષ્ણુસૂક્તં ચ નરસૂક્તં જપેત્ક્રમાત્

તૈલેનાલેપયેદ્દેવમાચાર્ય સ્ત્વરિતસ્તથા ।
દેવીભ્યાં ચ તતઃ પશ્ચાત્તત્તન્મન્ત્રેણ લેપયેત્

સર્વેષાં પરિવારાણાં તત્તન્મન્ત્રૈશ્ચ કારયેત્ ।
આચાર્યસ્ત્વરિતોગત્વા ચૌત્સવસ્ય સમીપતઃ

"પરિલિખિતઽમિતિ મન્ત્રેણ કવચં પરિશોધયેત્ ।
જીર્ણે ભિન્ને ચ કવચે શિલ્પિનૈન સુસન્નયેત્

પ્રક્ષાલ્ય પઞ્ચગવ્યેન જલેન પરિશોધયેત્ ।
કૃત્વાપિ વાસ્તુશુદ્ધિં ચ યથોક્તાં નિષ્કૃતિં ચરેત્

વિષ્ણોર્નુકાદિમન્ત્રૈશ્ચ સંદધ્યાત્કવચં તથા ।
દૃઢીકૃત્ય તુ પૂર્વોક્તં યત્નેન પરિકલ્પયેત્

સહસ્રકલશૈર્દેવં સ્નાપયિત્વા યથાવિધે ।
નિત્યપૂજાવિધાનેન દેવમારાધ્ય પૂર્વવત્

મહાહવિઃપ્રભૂતં વા પાયસં ચ નિવેદયેત્ ।
"ક્ષમસ્વેઽઽતિ વદન્ ભૂયઃ પ્રણમેત્પુરુષોત્તમમ્

બ્રહ્મઘોષં તતઃ કુર્યાદ્દદ્યાદાચાર્યદક્ષિણામ્ ।
દિને પક્ષે ચ માસે ચ તથા સંનત્સરે ચરેત્

યદ્યદ્રૂપં તથાધ્યાયેત્તત્તદ્બિંબેષુ યોજયેત્ ।
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન બિંબરક્ષાં સમાચરેત્

પવિત્રારોપણમ્
અથ વક્ષ્યે વિશેષણ પવિત્રારોપણં હરેઃ

સર્વદોષોપશમનં સર્વયજ્ઞફલપ્રદમ્ ।
સર્વકામપ્રદં ચૈવ સર્વતુષ્ટિકરં પરમ્

સર્વલોકસ્ય વૃદ્ધ્યર્થં સર્વલોકસ્ય શાન્તિદમ્ ।
યદ્યન્મન્ત્રક્રિયાહીનં દ્રવ્યહીનં ચ યત્કૃતમ્

તદ્દોષશમનાયૈવ પવિત્રારોપણં ચરેત્ ।
પવિત્રારોપણે હીને યા પૂજા નિષ્ફલા ભવેત્

સંક્ષોભો જાયતે તત્ર તસ્માદ્યત્નેન કારયેત્ ।
આષાઢે શ્રાવણે માસિ પ્રોષ્ઠપદ્યાં વિશેષતઃ

દ્વાદશ્યાં શુક્લપક્ષે તુ વિષ્ણુપઞ્ચદિને ઽથ વા ।
સંસર્પમધિમાસં ચ તિથિવારં ચ શૂન્યકમ્

દશમ્યેકાદશીમિશ્રં તદ્દિનં ચ વિવર્જયેત્ ।
હરિતિથ્યાં ચ નિર્દુષ્ટે પવિત્રારોપણં શુભમ્

નવાહં વાથ સપ્તાહં પઞ્ચાહમથ વા ત્ષહમ્ ।
ઉક્તલક્ષણસંપન્નમાચાર્યં વરયેત્ક્રમાત્

ઋત્વિજો વરયેત્તદ્વચ્છિષ્યાંશ્ ચ વરયેત્તતઃ ।
તદ્દિનાત્પૂર્વરાત્રૌ તુ દેવેશં પ્રાર્થયેદ્ગુરુઃ

"ભગવતો બલેઽઽનેતિ પ્રોચ્ય નમ્રાઙ્ગસ્સુસમાહિતઃ ।
પાદ્યાદ્યૈશ્ચ વિશેષેણ દેવમભ્યર્ચ્ય સત્વરઃ

પ્રાર્થનાસૂક્તમુચ્ચાર્ય વેદાધ્યયનમારભેત્ ।
પરિતો યાગશાલાયાશ્શિષ્યૈઃ પરિવૃતોગુરુઃ

ચતુર્ષુ દ્વારદેશેષુ ક્રમાત્પ્રાગાદિષુ સ્વયમ્ ।
ચતુર્વેદાન્દિમન્ત્રાંશ્ચ શક્ત્યાધ્યયનમાચરેત્

પુણ્યાહં ચ તતઃ કૃત્વા મૃત્સંગ્રહણમાચરેત્ ।
અઙ્કુરાનલ્પયિત્વૈવ મુદ્ગાન્નં ચ નિવેદયેત્

ઔપાસનાગ્નિકુણ્ડે તુ આઘારં વિધિવદ્યજેત્ ।
વાસ્તુહોમં ચ હુત્વા તુ ગવ્યં કૃત્વા વિધાનતઃ

પર્યગ્નિ પઞ્ચગવ્યાભ્યાં યોગશાલાં વિશોધયેત્ ।
"તમેકનેમિઽઽ મિત્યુક્ત્વા "આમાવાજસ્યઽઽ ઇત્યપિ

"તન્તુન્તવ્વઽઽન્નિતિ પ્રોચ્ય "યન્મેગર્ભઽઽ ઇતીરયન્ ।
ષડ્ભિશ્ચ વૈષ્ણવૈર્મન્ત્રૈર્વિષ્ણુગાયત્રિયા તથા

પવિત્રાણિ સુસંપ્રોક્ષ્ય વિધિના પઞ્ચગવ્યકૈઃ ।
"પ્રતદ્વિષ્ણુસ્તવતઽઽ ઇતિ "ઇદં વિષ્ણુઽઽ રિતીરયન્

વિષ્ણુગાયત્રિયા પશ્ચાત્ પવિત્રં સંપ્રણમ્ય ચ

ઉત્તમં સ્વર્ણસૂત્રં ચ મધ્યમં રૌપ્યસૂત્રકમ્ ।
કાર્પાસમધમં ગૃહ્ય સર્વદોષવિવર્જિતમ્

સુમઙ્ગલીભિર્યુગ્માભિર્બ્રાહ્મણીભિર્વિશેષતઃ ।
અલાભે કન્યકાભિર્વા નિર્મિતં સૂત્રમુત્તમમ્

ગૃહ્ણીયાદ્બિંબમાનેન ચાષ્ટોત્તરસહસ્રકમ્ ।
ગ્રન્થયોંગુષ્ઠમાત્રાસ્સ્યુસ્તાભિર્માલાં ચ કારયેત્

વનમાલા સમાખ્યાતા વિષ્ણોઃપ્રિયતમા ભવેત્ ।
વિષ્ણુસૂક્તં ચ જપ્ત્વાતુ "અણોરણીયાઽઽનિતિ બ્રુર્ન

પ્રોક્ષ્ય હારિદ્રતોયેન "ઇમે ધૂઽઽ પેતિ ધૂપયેત્ ।
ચતુર્વેદાદિમન્ત્રૈશ્ચ તોરણાદ્યૈરલઙ્કૃતમ્

નભ્યાગ્નિકુણ્ડં કૃત્વૈવ આઘારં વિધિવદ્યજેત્

બિંબાધ્યર્ધપ્રમાણેન શય્યાવેદિં પ્રકલ્પયેત્ ।
તિલતણ્ડુલધાન્યૈશ્ચ ધાન્યપીઠં પ્રકલ્પ્ય ચ

દર્ભાંસ્તત્ર સમાસ્તીર્ય ચાણ્ડજાદીનિ ચાસ્તરેત્ ।
"પ્રતદ્વિષ્ણુઽઽરિતિ પ્રોચ્ય પવિત્રં સન્નિધાય ચ

પઞ્ચમૂર્તભિરાવાહ્ય સમભ્યર્ચ્ય પ્રણમ્ય ચ ।
જપ્ત્વા પ્રતિસરં મન્ત્રં ધૂપદીપાદિ દર્શયેત્?

"અતો દેવાઽઽ દિના પશ્ચાદ્દેવેશં પ્રાર્થયેદ્ગુરુઃ ।
પાદ્યાદિભિસ્સમભ્યર્ચ્ય ધૂપદીપાદિદર્શયેત્

બદ્ધ્વા પ્રતિસરં દેવં શ્રીભૂમ્યૌ ચ તથૈવ ચ ।
આચાર્યસ્યર્ત્વિજાં ચૈવ બદ્ધ્વાપ્રતિસરં તથા

"યદ્વૈષ્ણવં સમુચ્ચાર્ય પવિત્રં શયનં ચરેત્ ।
સૂક્ષ્મવસ્ત્રેણ ચાચ્છાદ્ય ચાર્પયેત્પુષ્બમક્ષતમ્

વિષ્ણુસૂક્તં ચ ગોદાનસૂક્તં ચૈવાત્મસૂક્તકમ્ ।
એકાક્ષરાદિસૂક્તં ચ વૈષ્ણવં સૂક્તમેવ ચ

નૃસૂક્તં રુદ્ર સૂક્તં ચ દુર્ગાસૂક્તં તથૈવ ચ ।
સારસ્વતં તથા સૂક્તં રાત્રિસૂક્તમતઃ પરમ્

"ઋતં ચ સત્યંઽઽ જપ્ત્વૈવ "સહસ્રશીર્ષઽઽમેવ ચ ।
શ્રીભૂસૂક્તઞ્ચ જપ્ત્વૈવ કારયેદ્દેશિકોત્તમઃ

દશાનાં ચૈવ પઞ્ચાનાં સૂક્તાનાં જપ ઉત્તમમ્ ।
મધ્યમં દશસૂક્તાનાં પઞ્ચાનામધમં ભવેત્

પ્રાગાદિદિક્ષુ ચ તથા વિદિક્ષુ ચ ચતુર્ષ્વપિ ।
ક્રમાચ્છાન્તં ખગાધીશં ચક્રં શઙ્ખં તથૈવ ચ

વિમાનપાલાંશ્ચાવાહ્ય સમભ્યર્ચ્ય વિશેષતઃ ।
મુદ્ગાન્નં વિનિવેદ્યૈવ પ્રણામં મુહુરાચરેત્

સર્વરક્ષાકરં ચક્રં પવિત્રોપરિ ચાર્ચયેત્ ।
નિવેદયેત્તદાન્નેન શાન્તાદીનાં બલિં દદેત્

પાદૌ પ્રક્ષાલ્ય ચાચમ્ય યથોક્તેન વિધાનતઃ ।
હૌત્રં પ્રશંસ્ય વિધિવદાવાહન મથાચરેત્

જુષ્ટાકારં ચ કૃત્વા તુ જુહુયાચ્ચ યથાક્રમમ્ ।
હાવયેત્પઞ્ચભિસ્સુક્તૈસ્તત્તદ્દૈવત્યમેવ ચ

વશ્ચાદગ્નિં વિસૃજ્યૈવ રાત્રિશેષં નયેદ્ગુરુઃ ।
તતઃ પ્રભાતે ધર્માત્મા સ્નાત્વા સ્નાનવિધાનતઃ

નિત્યપૂજા વિધેરન્તે દેવેશં પ્રાર્થયેદ્ગુરુઃ ।
અષ્ટોત્તરશતૈર્દેવં સ્નાપયેત્કલશૈસ્તતઃ

અલઙ્કૃત્યચ દેવેશં ધૂપદીપાદિકં દદેત્

ઔદ્યન્તમ્ઽઽ ઇતિમન્ત્રેણ પવિત્રં મૂર્ધ્નિ ધારયન્ ।
સર્વવાદ્યસમાયુક્તં તો યધારાપુરસ્સરમ્

પ્રદક્ષિણં શનૈર્ગત્વાદેવાગ્રેસન્નિધાયચ ।
"સુર્યઽઽ ચ મન્ત્રેણ શતઞ્જપ્ત્વા તુ પલ્લવમ્

આચાર્યસ્સુપ્રસન્નાત્મા સ્વાત્મરક્ષાં વિધાયચ ।
વિષ્ણુસૂક્તં સમુચ્ચાર્ય કનિષ્ઠાદિ ચ રોપયેત્

પાદ્યાદ્યૈર્દેવમભ્યર્ચ્ય મુખવાસાન્તમાદરાત્ ।
કુંભાંસ્તુ સપ્તદશ ચ અલઙ્કૃત્ય યથાવિધિ

વેદ્યામારોપયેત્કુંભાન્ સ્વસ્તિકે સન્નિધાય ચ ।
શય્યાવેદિ ચ તત્પ્રાચ્યાં સભ્યકુણ્ડં પ્રકલ્પ્યચ

અબ્જાગ્નિકુણ્ડમાગ્નેય્યામીશે ચૌપાસસં તથા ।
ઔપાસનાગ્નિકુણ્ડે તુ આઘારં વિધિવદ્યજેત્

શય્યાવેદ્યાસ્તૂત્તરે ચ ત્રિહસ્તાયતવિસ્તૃતામ્ ।
ચતુરશ્રાં સમાં કૃત્વાયન્ત્રવેદિં સલક્ષણમ્

પઞ્ચવર્ણૈર્વિશેષેણ યન્ત્રં વિખ્ય મનોહરમ્ ।
અથ યન્ત્રં પ્રવક્ષ્યામિ શ્રુણુધ્વં મુનિસત્તમાઃ

સર્વરક્ષાકરસુદર્શન યન્ત્રઃ:-
આદૌ ષટ્કોણં વિલિખ્ય તન્મધ્યે સાધ્યનામ વિલિખ્ય
ઓમ્ ક્ષ્રામ્, હ્રીમ્, શ્રીમ્, વિલિખ્ય, તત્પાર્શ્વયોઃ,
ઇર્મ્, ઇમ્,
ઇતિ
દૃષ્ટિબીજં, ઉમ્, ઊમ્,
ઇતિ શ્રોત્રબીજં ચ વિલિખ્ય,
ષટ્કોણેષુ, સહસ્રારહુમ્ ફટ્
ઇતિ સુદર્શનષડક્ષરીં વિલિખ્ય, કોણસંધૌ
ઓમ્ હમ્ લમ્ રમ્ યમ્? લિખિત્વા,
તદ્બહિર્વૃત્તમષ્ટદલં વિલિખ્ય, દલેષુ
ઓમ્ ન મ સ્સુ દર્ શ ના ય ઇતિ વિલિખ્ય,
દલસંધૌ
ઓમ્ જ ય જ ય નૃ સિં હ ઇતિ વિલિખ્ય,
તદ્બહિર્વૃત્તં ષોદશદલં વિલિખ્ય,
દલમધ્યે ઓમ્ ન મો ભ ગ વ તે મહા સુ દર્ શ નાય સ્વાહા ઇતિ વિલિખ્ય,
દલસંધૌ ઓમ્ હુમ્ ન મો ભ ગ વ તે વ જ્ર વ રા હા ય સ્વા હા ઇતિ વિલિખ્ય,
તદુપરિ વૃત્તદ્વયં વૃત્તદ્વયમધ્યે અકારાદિક્ષકારાન્તં માતૃકાવર્ણાન્ વિલિખ્ય,
તદુપરિ ભૂપુરદ્વયં ચતુષ્કોણં વિલિખ્ય,
ચતુર્દ્વારે ઓમ્ આમ્ હ્રીમ્ ક્રોમ્ ઇતિ વિલિખ્ય,
તત્તદ્દિગ્દેવતાબીજાનિ લિખિત્વા,
લમ્ રમ્ હમ્ ષમ્ વમ્ યમ્ સમ્ શમ્ ઇતિ બીજં લિખિત્વા,
આગ્નેયા દીશાનાન્તં પ્રાણપ્રતિષ્ઠામન્ત્રં,
મન્ત્રરાજગાયત્રીં,
યન્ત્રરાજગાયત્રીં,
ચવિલિખ્ય,
તન્મન્ત્રેણાવાહ્યભ્યર્ચ્ય સુદર્શનમૂલ મન્ત્રં દશસહસ્રં જપિત્વા,
તદ્ગ્રાયત્ષા તદ્દશાંશં જપિત્વા મન્ત્રરાજં ચ દશાંશં જપિત્વા તદ્દશાંશં તર્પણં તદ્દશાંશં હોમં તદ્દશાંશં બ્રાહ્મણભોજનં કારયેત્. યન્ત્રદશાઙ્ગમ્:- બીજં પ્રાણં ચ શક્તિશ્ચ દૃષ્ટિર્વશ્યાદિકં તથા મન્ત્રયન્ત્રસ્ય ગાયત્રી બીજસ્થાપનમેવ ચ ભૂતદિક્પાલબીજં ચ યન્ત્રસ્યાઙ્ગાનિ વૈ દશ.
યન્ત્રગાયત્રી:-
યન્ત્રરાજાય વિદ્મહે મહાયન્ત્રાય ધીમહિ
તન્નો યન્ત્રઃ પ્રચોદયાત્.
સુદર્શનગાયત્રી:-
ઉગ્રં વીરં મહાવિષ્ણું જ્વલન્તં સર્વતોમુખમ્
નૃસિંહં ભીષણં ભદ્રં મત્યુમૃત્યું નમામ્યહમ્
તત્ર સર્વત્રાનુક્રમણિકાસુ યન્ત્રસ્યાસ્ય પાઠોદૃશ્યતે.
મૂલગ્રન્થેત્વસ્ય માતૃકાકોશેન દૃશ્યતે.
તથાપિ બહૂનાં માતૃકાકોશાનામનુપલં
ભાદસ્યસ્થિતિરત્ર ઽશઙ્કિતાપિ નિવેશ્યતે.
પરસ્તીર્ય વિધાનેન પાવકં વિધિવદ્યજેત્

લાજાપૂપૈ રાજ્ય મિશ્રૈર્મૂલમન્ત્રં સમુચ્ચરન્ ।
અષ્ટાત્તરશતેનૈવ હોમયેદ્દેશિકોત્તમઃ

પુરુષસૂક્તં ચ જુહુયાત્તતો દ્વાત્રિંશસંખ્યયા ।
પશ્ચાદગ્નિં પરિસ્તીર્ય "ક્ષયઽઽસ્વેતિ પ્રણમ્ય ચ

એવં પ્રતિદિનં કુર્યાદન્તે દેવં તુ રોપયેત્ ।
સાયં સંધ્યામુપાસિત્વા યાગશાલાં પ્રવિશ્ય ચ

સભ્યાગ્નિં પૈણ્ડરીકાગ્નિં ચાસાદ્યાઘારમાચરેત્ ।
અબ્જાગ્નૌ શાન્તિહોમં ચ હુત્વૈવ ગુરુરત્વરઃ

કુંભં વિના મહાશાન્તિહોમં કે ચિદ્વદન્તિહિ ।
વેદ્યાં તુ પુરતસ્તિષ્ઠન્ પ્રાણાયામાદિકં ચરેત્

નવમૂર્તિભિરાવાહ્ય દિક્પાલાનાવહેત્ક્રમાત્ ।
અષ્ટોપચારૈરભ્યર્છ્ય મુદ્ગાન્નં વિનિવેદયેત્

પાનીયાચમનં દત્વા મુખવાસં દદેત્તતઃ ।
"આપો વાઽઽ ઇતિ મન્ત્રેણ પવિત્રં ધારયેદ્ઘટમ્

"અગ્નાવગ્નિઽઽરિતિ પ્રોચ્ય પવિત્રં ચાગ્નિકુણ્ડકે ।
કુણ્ડસ્યૈવ તુ માનેન સમલઙ્કૃત્ય પાવકમ્

"પવિત્રન્તુઽઽ ઇતિ પ્રોચ્ય પવિત્રં ધારયેદ્ગુરુઃ ।
સમિન્થ્યૈવ તુ સભ્યાગ્નિં પરિષિચ્ય વિધાનતઃ

હૌત્રં પ્રશંસ્ય વિધિવત્સમિદ્ભિર્હાવયેદ્ગુરુઃ ।
તદાલયગતાન્ શ્ચૈવ દેવાનાવાહયેત્ક્રમાત્

જુષ્ટાકારં તતઃ પશ્ચાત્સ્વાહાકાલં તતઃ પરમ્ ।
વિષ્ણુસૂક્તં સુહુત્વા તુ પુરુષસૂક્તમતઃ પરમ્

ચરું લાજાંસ્ તથાપૂપાનાજ્યમિશ્રાંશ્ચ હાવયેત્ ।
પશ્ચાત્તુ વૈષ્ણવૈર્મન્ત્રૈશ્ચતમષ્ટોત્તરં યજેર્ત્

ઇઙ્કારાદીંસ્તતઃ પશ્ચાત્પારમાત્મિકસંયુતમ્ ।
અષ્ટાશીતિં તતો હુત્વા તત્તદ્દૈવત્યમેવ ચ

સર્વદૈવત્યમન્ત્રાંશ્ચ ધાતાદીન્ પઞ્ચ વારુણમ્ ।
મૂલહોમં તતો હુત્વા તથાન્તે પરિષિચ્ય ચ

યાગશાલાચતુર્દ્વારે ચતુર્વેદાનથોચ્ચરેત્ ।
ઐશાન્યાં તુ વિશેષેણ જપેદષ્ટાક્ષરં મનુમ્

દ્વાદશાક્ષરમન્ત્રં ચ ગાયત્રીં વૈષ્ણવં તથા ।
નારાયણાખ્યગાયત્રીં પારમાત્મિકમિત્યપિ

વ્યાપકત્રયસંયુક્તં વિષ્ણુગાયત્રિયા યુતમ્ ।
તતશ્ચ વૈષ્ણવં જપ્ત્વા "યો વા ભૂઽઽ તેતિ પઞ્ચકમ્

પુષ્બાઞ્જલિં જપિત્વૈવ ન્યસેદ્દેવસ્ય પાદયોઃ ।
નૃત્તગીતાદિવાદ્યૈશ્ચ રાત્રિશેષં નયેદ્ગુરુઃ

તતઃ પ્રભાતે ધર્માત્મા સ્નાત્વા સંધ્યામુપાસ્ય ચ ।
યાગશાલાં પ્રવિશ્યૈવ દેવેશં પ્રાર્થયેત્તતઃ

"ભૂરગ્નયઽઽ ઇતિ પ્રોચ્ય વેદિં સંપ્રોક્ષ્ય ચાત્વરઃ ।
કુંભારાધનહોમાદીન્ સર્વં પૂર્વવદાચરેત્

કુંભમારાધયેત્પૂર્વં બિંબપૂજા ત્વનન્તરમ્ ।
પશ્ચાદ્ધોમં પ્રકુર્વીત બલિદાનં તતઃ પરમ્

એવં કુર્યાદ્વિધાનેન દિનં પ્રતિ ગુરૂત્તમઃ ।
સમાપ્તે તુ દિને સાયં પૂર્ણાહુતિ મથાચરેત્

તદગ્નિં ત્રિયહાદૂર્ધ્વં સાધયેદગ્નિકુણ્ડકે?

કુંભમાદાય શિરસા તોયધારાપુરસ્સરમ્ ।
પ્રદક્ષિણં શનૈર્ગત્વા દેવાગ્રે સન્નિધાય ચ

"હિરણ્ય પવમાનાઽઽ દ્યૈઃકુંભતોયેન પ્રોક્ષયેત્ ।
દેવમભ્યર્ચ્ય પાદ્યાદ્યૈઃ પ્રભૂતં ચ નિવેદયેત્

પાનીયાચમલં દત્વા મુખવાસં દદેત્પુનઃ ।
ક્ષમામન્ત્રં સમુચ્ચાર્ય "ક્ષમઽઽ સ્વેતિ નમેન્મુહુઃ

યજમાનો ઽપિ શુદ્ધાત્મા ભક્તિનમ્રસ્સમાહિતઃ ।
આચાર્યં પૂજયેત્તત્ર ગન્ધમાર્યાનુલેપનૈઃ

પઞ્ચાઙ્ગભૂષણૈશ્ચૈવ દુકૂલૈશ્ચ નવૈસ્તથા ।
તતો ગુરુઃ પ્રસન્નાત્મા પ્રયુઞ્જ્યાદાશિષસ્તદા

તદુક્તં ભગવત્પ્રોક્તં પ્રતિગૃહ્ણીયુરાદરાત્ ।
એવં કુર્વીત પ્રત્યબ્દં પવિત્રારોપણં હરેઃ

ઇહલોકે સુખીભૂત્વા સ યાતિ પરમાં ગતિમ્ ।
પ્રિયતાં ભગવાન્વિષ્ણુઃ પ્રાર્થનાસૂક્તમુચ્યતે

"કનિક્રદાઽઽપિમન્ત્રાશ્ચ શાકુનં સૂક્તમીરિતમ્ ।
"સ્વસ્તિનો મિમીઽઽતેત્યુક્ત્વા સ્વસ્તિસૂક્તમિતિ સ્મૃતમ્

"શુદ્ધા ઇમે પશવઽઽ ઇતિ ગોસૂક્તં સમુદાહૃતમ્ ।
"ઋતં ચ સત્યંઽઽ ચેત્યાદિ અઘમર્ષણમુચ્યતે

"અણોરણીયાઽઽ નિત્યુક્ત્વાસૂક્તં પ્રોક્ષણમીરિતમ્ ।
"અપો હિરણ્યવર્ણાશ્ચ પવમાનઽઽ ઇતિ ત્રયઃ

પ્રોક્ષણં સૂક્તમિતિ તુ કેચિદ્વૈકલ્પિકં જગુઃ ।
"યા જાતાઽઽ ઇતિ મન્ત્રાશ્ચ ઓષધીસૂક્તમુચ્યતે

"કૃણુષ્વ પાજઽઽ ઇત્યાદિ સૂક્તં પ્રતિસરાહ્વયમ્ ।
("અતોદેવાઽઽદિ ષડ્ભિસ્તુ વૈષ્ણવં સૂક્તમુચ્યતેઃ)

"અતોદેવાદિ ષણ્મન્ત્રાઽઽષ્,ડ્વૈષ્ણવપદાહ્વયાઃ ।
"વિષ્ણોર્નુઽઽકાદિ ષણ્મન્ત્રા વિષ્ણુસૂક્તમુદીરિતમ્

"સહસ્રશીર્ષા પુરુષઽઽ ઇતિ પૌરુષસૂક્તકમ્ ।
"હિરણ્ય વર્ણાઽઽ ઇત્યાદિ શ્રીસૂક્તં સર્વકામદમ્

"ભૂમિર્ભૂમ્નેઽઽત્યાદિમન્ત્રા ભૂમિસૂક્તમુદાહૃતમ્ ।
"ઉપ શ્વાસયઽઽ ઇત્યાદિ દુન્દુભીસૂક્તમુચ્યતે

"સુપર્ણો ઽસિ ગરુત્માઽઽનિત્યુક્તં સૂક્તં ચ ગારુડમ્ ।
"હિરણ્યગર્ભઽઽઇત્યાદિ બ્રહ્મસૂક્તમુધૃતમ્

"ઇન્દ્રં વો વિશ્વતઽઽ ઇતિ ઇન્દ્રસૂક્તમિહોચ્યતે ।
"અગ્ને નયેત્યાઽઽદિષડ્ભિરગ્નિસૂક્તં પ્રચક્ષતે

"આયાતુદેવઽઽ ઇત્યાદિયમસૂક્તંપ્રકીર્તિતમ્ ।
"નમસ્સુતે નિરૃતેઽઽ સૂક્તંનૈરૃતમુચ્યતે

"અસ્તભ્નાદ્યામૃષભઽઽઇતિ વારુણસૂક્તકમ્ ।
"પીવોન્નાંરયિ વૃધસ્સુમેધાઽઽઇતિ વાયવમ્

"અદ્ભ્યસ્તિરોધાઽઽઇત્યાદિ કૌવેરં સૂક્તમુચ્યતે ।
"સ્તુહિ શ્રુતં ગર્તઽઽઇતિ રુદ્રસૂક્તં પ્રકીર્તિતમ્

"ઓમાસશ્ચર્ષણીઽઽત્યાદિ સૂક્તં સારસ્વતં ભવેત્ ।
"વિશ્વજિતેધનઽઽઇતિ વિશ્વજિત્સૂક્તમુચ્યતે

"રાત્રી વ્યખ્યઽઽદિત્યાદિ રાત્રિસૂક્તમુદાહૃતમ્ ।
"જાતવેદસઽઽઇત્યાદિ ષડ્દુર્ગાસૂક્તમુચ્યતે

"આ ગોદાનાઽઽદિતિ પ્રોચ્યગોદાનં સૂક્તમુચ્યતે ।
"એકાક્ષરમ્ઽઽ ઇતિપ્રોચ્ય સૂક્તમેકાક્ષરાદિકમ્

"આત્માત્મા પરમેત્યાદિ આત્મસૂક્તં પ્રકીર્તિતમ્

વૈષ્ણવં વિષ્ણુસૂક્તં ચ પુરુષ સૂક્તમતઃ પરમ્ ।
શ્રીભૂસૂક્તં ચ પઞ્ચૈતં પઞ્ચસૂક્તમિહોચ્યતે

વિષ્ણુસૂક્તં નૃસૂક્તં ચ શ્રીભૂસૂક્તમતઃ પરમ્ ।
એકાક્ષરાદિ સૂક્તં ચ પઞ્ચસૂક્તં જગુઃપરે

વિષ્ણુસૂક્તં નૃસૂક્તં ચ શ્રીભૂસૂક્તં ચ વૈષ્ણવમ્ ।
એકાક્ષરાદિસૂક્તં ચ વિષ્ણુગાયત્રિયા સહા

આહત્ય સપ્તભિશ્ચૈતૈસ્સપ્તસૂક્તં સમીરિતમ્ ।
રુદ્રસૂક્તં ધ્રુવસૂક્તં દુર્ગાસૂક્તં તતઃ પરમ્

રાત્રિસૂક્તં તથા સૂક્તં સારસ્વતમપિ ક્રમાત્ ।
વિશ્વજિત્સૂક્તમથ ચ સહસ્રશીર્ષમિત્યપિ

અઘમર્ષણસૂક્તં ચ ગોદાનં સૂક્તમેવ ચ ।
આત્મસૂક્તેન સંયુક્તં દશમૂક્તમુદાહૃતમ્

દશસૂક્તં પઞ્ચસૂક્તં કૃત્વા સંહૃતમેવ ચ એવં ।
ભવેત્પઞ્ચ દશસૂક્તમિતિ સંજ્ઞા પ્રભાષિતા

અતઃપરં પ્રવક્ષ્યામિ શ્રુણુધ્વં મુનિસત્તમાઃ ।
મણ્ડલારાધનં નિત્યં પુણ્યાહં સ્નપનં ચરેત્

ચત્પારિંશદ્ધિનાદૂર્ધ્વં મણ્ડલં દિનપઞ્ચકમ્ ।
પુણ્યાહં વિધિવત્કૃત્વા વ્રીહિભિસ્તણ્ડુલોપરિ

નવં કલશમાદાય પૂર્વોક્તેન વિધાનતઃ ।
સમભ્યર્ચ્ય જપં કુર્યાદ્બ્રાહ્મણૈર્બ્રહ્મવાદિભિઃ

વૈષ્ણવં વિષ્ણુસૂક્તં ચ પુરુષસૂક્તમતઃ પરમ્ ।
શ્રીભૂસૂક્તં તથા પઞ્ચશાન્તિં ચૈવ પૃથક્ પૃથક્

ચતુરાવર્ત્ય જપ્ત્વા તુ સ્નાપયેદ્ધ્રુવમચ્યુતમ્ ।
તથૈવ કૌતુકાદીંશ્ચ સ્નાપયેદ્વિધિના બુધઃ

દધ્યોદનં ગુડાન્નં ચ પાયસં ચ વિશેષતઃ ।
નિવેદ્ય દેવદેવસ્ય મુખવાસં પ્રદાપયેત્

આચાર્યદક્ષિણાં દદ્યાદૃત્વિજાં ચ તથૈવ ચ ।
પ્રતિષ્ઠાદિનમારભ્ય મણ્ડલાન્તં દિનં પ્રતિ

એવમેવ ક્રમેણૈવ કારયેત્તુ વિશેષતઃ ।
મણ્ડલાર્ધં તુ કુર્યાચ્છેન્મધ્યમં તત્પ્રચક્ષતે

મણ્ડલાન્તે વિશેષેણ કારયેદ્દ્વિજભોજનમ્ ।
સભ્યાગ્નિકુણ્ડં કૃત્વૈવ પુણ્યાહમસિ વાચયેત્

આઘારં વિધિવદ્ધુત્વા વૈષ્ણવં સૂક્તમેવ ચ ।
વિષ્ણુસૂક્તં તતો હુત્વા પુરુષસૂક્ત સમન્વિતમ્

શ્રીભૂસૂક્તં સમુચ્ચાર્ય પઞ્ચશાન્તિમતઃ પરમ્ ।
પારમાત્મિકમીઙ્કારાદ્યષ્ટાશીતિં ક્રમાદ્ધુનેત્

અષ્ટાક્ષરં સમુચ્ચાર્ય તથૈવ દ્વાદશાક્ષરમ્ ।
પૂર્ણાહુતિં તતો હુત્વા અન્તહોમશ્ચહૂયતે

સંસ્નાપયેચ્છ કલશૈરષ્ટાધિકશતૈઃક્રમાત્ ।
વર્ણયુક્તન્ધ્રુવં બેરં પ્રાઙ્ગયેત્(?) સ્નાપયેન્નતુ

દ્વાદશારાધનં કુર્યાન્મધ્યે મધ્યે વિધાનતઃ ।
ગ્રામં પ્રદક્ષિણીકૃત્ય સર્વવાદ્યસમન્વિતમ્

પક્ષિરાજોપરિ સ્થાપ્ય રક્ષાદીપં ચ દર્શયેત્ ।
જીવસ્થાને સુસંસ્થાપ્ય પ્રણામં કારયેત્તતઃ

એવં યઃકુરુતે ભક્ત્યા મણ્ડલારાધનં હરેઃ ।
સર્વાન્ કામાનવાપ્યૈવ સ યાતિ પરમાઙ્ગતિમ્