ભૃગુસંહિતા · અધ્યાય 30

ઇતિ શ્રીવૈખાનસે ભગવચ્છાસ્ત્રે ભૃગુપ્રોક્તાયાં સિહિતાયાં પ્રકીર્ણાધિકારે એકોનત્રિંશો ઽધ્યઃ.
અથત્રિંશો ઽધ્યાયઃ.
પ્રાયશ્ચિત્તમ્
અથવક્ષ્યે વિશેષેણ તન્ત્રસંકરનિષ્કૃતિમ્ ।
વૈષ્ણવસ્યાન્યતન્ત્રેણ સંકરે દોષમાદિશેત્

ગ્રામસ્ય યજમાનસ્ય રાજ્ઞો રાષ્ટ્રસ્ય સંક્ષયઃ ।
તદ્દોષશમનાયૈવ સાંકર્યમપહાય ચ

પદ્માવલે વૈષ્ણવં ચ વિષ્ણુસૂક્તં ચ પૌરુષમ્ ।
પારમાત્મિકમીઙ્કારા દ્યષ્ટાશીતિં વિશેષતઃ

અષ્ટોત્તરસહસ્રં વા શતમષ્ટોત્તરં તુ વા ।
દોષગૌરવમુદ્દિશ્ય હુત્વા પૂર્વવદાચરેત્

વૈષ્ણવં દ્વિવિધં શાસ્ત્રં મુનિભિઃ પરિકીર્તિતમ્ ।
વૈખાનસં પઞ્ચરાત્રં વૈદિકં તાન્ત્રિકં ક્રમાત્

વૈખાનસં વૈદિકં સ્યાદ્વૈદિકૈરર્ચિતં દ્વિજૈઃ ।
ઐહિકામુષ્મિકફલપ્રદં સૌમ્યં પ્રકીર્તિતમ્

પઞ્ચરાત્રમથાગ્નેયમવૈદિકમતાત્ત્વિકમ્ ।
તાપાદિપઞ્ચસંસ્કારદીક્ષાવદ્ભિસ્સમર્ચિતમ્

અશ્રીકરમથ પ્રોક્તઙ્કેવલામુષ્મિકપ્રદમ્ ।
સૌમ્યં સર્વત્ર સંપૂજ્યં ગ્રામાદિષુ વિશેષતઃ

બ્રાહ્મણાનાં ચ ગેહેષુ સૌમ્યે નૈ વાર્ચયેદ્ધરિમ્ ।
આગ્નેયમર્ચયેત્તદ્વદવાસ્ત્વઙ્ગાલયે તથા

પર્વતાદિષ્વરણ્યેષુ વિવિક્તેષુ સ્થલેષુચ ।
વિપ્રાવાસે જનાવાસે નૈવ કુર્યાદનેન તુ

સૌમ્યે વૈખાનસે માર્ગે યદ્યાગ્ને યેન સંકરઃ ।
પઞ્ચરાત્રેણ સંપ્રાપ્તો રાજા રાષ્ટ્રં વિનશ્યતિ

તદ્દોષશમાનાયૈવ પદ્માગ્નૌ જુહુયાત્ક્રમાત્ ।
મહાશાન્તિં વિધાનેન સપ્તાહં વા ત્ષહન્તુ વા

અષ્ટાધિકશદૈશ્ચૈવ સંસ્નાપ્ય કલશૈસ્તતઃ ।
અભ્યર્ચ્ય દેવદેવેશં સંપૂજ્યૈવ તુ વૈષ્ણવાન્

ભોજયિત્વા બ્રાહ્મણાંસ્તુ કારયેત્પૂર્વવર્ત્મના ।
પઞ્ચરાત્રવિધાનેન પ્રતિષ્ઠાપ્યાર્ચનેકૃતે

કાલેનાન્તરિતે તસ્મિન્ કુર્યાત્સૌમ્ય પ્રવેશનમ્ ।
સૌમ્યત્વાદ્રાજરાષ્ટ્રાણાં તત્સ મૃદ્ધિકરં ભવેત્

પદ્માનલે મહાશાન્તિં હુત્વાદૌ ચ તતઃક્રમાત્ ।
વૈખાનસેન વિધિનાવિમાનં બિંબમેવ ચ

સંસ્કૃત્ય ચોચિતૈસ્સર્વૈસ્કંસ્કારૈઃ કર્ષણાદિભિઃ ।
પ્રતિષ્ઠાપ્ય તદારભ્ય સર્વં તેનૈવ ચાચરેત્

આલયાશ્રિતદેવાનાં પરિવારસ્ય પર્ષદામ્ ।
પૂજાયામપ્યમુખ્યાયાં સંકરો નૈવ સમ્મતઃ

મહાત્મ્યં કિમુવક્ષ્યામિ શાસ્ત્રસ્ય મહતો ઽસ્ય વૈ ।
નાલં દેવાસ્ત્રયસ્સેન્દ્રા અનન્તો ઽપ્યુપવર્ણિતુમ્

શ્રુણન્તુ મુનયસ્સર્વે શાસ્ત્રમાહાત્મ્યમુત્તમમ્ ।
યાવચ્છક્તિ પ્રવક્ષ્યામિ જ્ઞાતં ગુરુકૃપાબલાત્

પુરા ચતુર્મુખો બ્રહ્માસિસૃક્ષુરખિલં જગત્ ।
સુપ્તોદ્થિતશ્ચિરં કાલં પ્રાક્રામીત્સર્ગકર્મણિ

વિસસ્માર યદા ધાતા નિદ્રયાક્રાન્તમાનસઃ ।
વેદાન્ત્સર્ગપ્રધાનાંસ્તુ સૃષ્ટિર્નૈવપ્રવર્તતે

ચિન્તાતુર સ્તદા બ્રહ્મા મૂઢઃ કર્તવ્યકર્મણિ ।
બહુધા ધ્યાયમાનસ્તુન લેભે કારણં સ્વતઃ

સ્વશક્ત્યા યદ્વિધેયં સ્યાત્સર્વં ચક્રે વિમૂઢધીઃ ।
ન હિ તત્કારણં લેભે વેદવિસ્મરણં તુ યત્

ચિરાચ્છિન્તાં તુ તાં ત્યક્ત્વા સ્વસ્થચિત્તઃ પ્રજાપતિઃ ।
હૃત્પદ્મમધ્યે પુરુષં પરમેણ સમાધિના

ચિન્તયામાસ વૈ વિષ્ણુમૃગ્યજુસ્સામરૂપિણમ્ ।
તુષ્ટાવ ચ તદા બ્રહ્મા હરિપ્રવણમાનસઃ

નનામ ચ તદા વિષ્ણું શઙ્ખચક્રગદ્ધરમ્ ।
અર્ચયામાસ દેવેશં પાદ્યાદ્યૈર્વિગ્રહૈસ્સમૈઃ

મુહુર્મુહુઃ પ્રણમ્યાથમૂર્થ્ના દેવં જગત્પતિમ્ ।
નિર્વ્યાજકરુણાલેશાદ્દેવસ્ય વિમલાન્તરઃ

તુષ્ટાવજગદીશાનં નારાયણમજં વિધિઃ ।
"જિતન્તે પુણ્ડરીકાક્ષ નમસ્તે વિશ્વભાવન

નમસ્તે ઽસ્તુ હૃષીકેશ મહાપુરુષ પૂર્વજ ।
દેશકાલપરિચ્છેદરહિતાનન્ત ચિન્મય

સત્યજ્ઞાનસુખાનન્દસ્વરૂપ પરમેશ્વર ।
પઞ્ચવ્યૂહ ચતુર્વ્યૂહાન ન્તવ્યૂહાત્મવિગ્રહ

વિષ્ણો પુરુષ સત્યાચ્યુતાનિરુદ્ધ જગત્પતે ।
નિત્યમુક્તજનાવાસપરમવ્યોમનાયક

શ્રીભૂનીલાદિસંસેવ્ય દિવ્યમઙ્ગલવિગ્રહ ।
શઙ્ખચક્રગદાવાણે ભક્તાભયવરપ્રદ

કીરીટ હાર કેયૂર કટકાઙ્ગદભૂષિત ।
ગ્રૈવેયકપરિષ્કાર કટીસૂત્રવિરાજિત

તુલસીમાલિકારાજદ્વિશાલોરસ્થ્સલાંચિત ।
પ્રલંબયજ્ઞસૂત્રાઢ્ય કૌસ્તુભાભરણોજ્જ્વલ

સર્વલોકેશ્વરાચિન્ત્ય શ્રીવત્સકૃતલક્ષણ ।
દિવ્યાયુધસમાસેવ્ય પીતાંબરસુશોભિત

નિત્યનિર્યત્નનિરન્ધ્રવિસારિકરુણારસ ।
મન્દસ્નિતમુખાંભોજ મધુરાધરપલ્લવ

રુક્માભ રક્તનેત્રાસ્યપાણિપાદ સુખોદ્વહ ।
સુભ્રૂલલાટસુભગ સુનસ સ્વાયતેક્ષણ

વૃત્તપીનાયતભુજ તનુમધ્ય મહાહનો ।
વિલાસવિક્રમાક્રાન્ત ત્રૈલોક્યચરણાંબુજ

જ્ઞાનશક્તિ બલૈશ્વર્યવીર્ય તેજોવિધે ઽનઘ ।
નમસ્તે વિષ્ણવે તુભ્યં પુરુષાય નમો નમઃ

સમસ્સત્યસ્વરૂપાય અચ્યુતાય નમો નમઃ ।
નમો ઽનિરુદ્ધરૂપાય વાસુદેવાય શાર્ઙ્ગિણે

નમશ્ચિદાત્મને ઽનન્ત શાન્તરૂપાય ધન્વિને ।
શાસતે નિરપેક્ષાય સ્વતન્ત્રાયાધિકારિણે

અચ્યુતાયાવિકારાય તેજસાં નિધયે નમઃ ।
પ્રધાન પુરુષેશાય વેદવેદ્યાય વેદિને

નમઃ પર વ્યૂહરૂપ નમો વિભવવિગ્રહ ।
અન્તર્યામિન્નમસ્તે ઽસ્તુ નમોર્ઽચારૂપ શાશ્વત

સહસ્રશીર્ષં પુરુષં સહસ્રાક્ષં નિરઞ્જનમ્ ।
સહસ્રપાદં ત્રાતારં શરણં ત્વાઙ્ગતો ઽસ્મ્યહમ્

માતા ત્વં મે પિતા ત્વં મે ભ્રાતા ત્વં મે સખામમ ।
સર્વં ત્વમસિ વિશ્વાત્મંસ્ત્વયિ સર્વં પ્રતિષ્ઠિતમ્

સંસારસાગરં ઘોરમનન્તં ક્લેશભાજનમ્ ।
ત્વામેવ શરણં પાપ્ય નિસ્તરન્તિ મનીષિણઃ

ન હિ તે ગોપ્ય તે કિઞ્ચિન્ન હ્યન્ત્યવિદિતં તવ ।
ત્વં સાક્ષી દેહિનામેકસ્સર્વં વ્યાપ્ય ત્વમેધસે

ન તે રૂપં ન કરણં કારણં નાસ્તિ તે ઽનઘ ।
ત્વં શાસ્તા સર્વલોકાનાં સ્રષ્ટાપાતા હરન્ હરે

અહં ભવશ્ચ તે બ્રહ્મન્ પ્રસાદક્રોધજાવુભૌ ।
ત્વત્તો મે માનસં જન્મ પ્રથમં દ્વિજપૂજિતમ્

વિજ્ઞાનં તદિદં પ્રાપ્તં બ્રહ્મત્વં ચ યદાર્જિતમ્ ।
સર્વં તવ કટાક્ષસ્ય લેશો ઽયં મધુસૂદન

તમસાક્રાન્તચિત્તસ્ય વિસ્મૃતા નિગમા મમ ।
અવેદવિહિતસ્સર્ગો મયા કર્તું ન શક્યતે

પ્રસીદ પરમેશાન વેદભિક્ષાં પ્રયચ્છ મે ।
ઇતિ ચિન્તયતસ્તસ્ય બભૂવાવાવિલં મનઃ

તતસ્તુભગવાન્ બ્રહ્મા વેદરાશિમવાપ્તવાન્ ।
સસ્માર નિખિલાન્વેદાન્ સાંગાનુપનિષદ્ગણમ્

પુરાણન્યાયમીમાંસાધર્મશાસ્ત્રાણિ સર્વશઃ ।
ચતુષ્ષષ્ટિકલાશ્ચૈવ વિદ્યાસ્થાનાનિ યાનિ ચ

અન્તર્હિતાનાં ખનનાદ્વેદાનાન્તુ વિશેષતઃ ।
સ વિભુઃ પ્રોચ્યતે બ્રહ્મા વિખના બ્રહ્મવાદિભિઃ

વૈખાનસશ્ચ ભગવાન્ પ્રોચ્યતે સ પિતામહઃ ।
જગત્સર્વમશેષેણ વેદદૃષ્ટેન વર્ત્મના

પ્રાણાચ્ચ ચક્ષુષસ્તદ્વદભિમાનાચ્ચ મર્મણઃ ।
હૃદયાચ્છિરસશ્શ્રોત્રાદુદાનાદ્વ્યાનતસ્તતઃ

સમાનાચ્ચ તથાપાનાદૃષિશ્રેષ્ઠાનિમાન્ દશ ।
દક્ષં મરીચિનં નીલલોહિતં ભૃગુમેન ચ

તથાંગિરસમત્રિઞ્ચ પુલસ્ત્યં પુલહં તથા ।
વસિષ્ઠં ચક્રતું ચૈવ ક્રમાદસૃજદબ્જભૂઃ

નવ બ્રહ્માણ એવૈ તે વિનાસ્યુર્નીલલોહિતમ્ ।
વેદાનાં વ્યસનાદર્પાક્ પ્રાગ્રૂપં મિલિતં તુ યત્

તાન્તુ વૈખાનસીં શાખાયેતાનધ્યાપયન્મુનિઃ ।
નામ્ના વિખનસં પ્રાહુર્યં ચ શાતાતપં તથા

ભૃગ્વઙ્ગિરોમરીચ્યત્રિપુલસ્ત્યપુલહાઃક્રતુઃ ।
તથા વસિષ્ઠોદક્ષશ્ચ નવ બ્રહ્માણર્ ઇરિતા

(નવ બ્રાહ્માણ એવૈતે વિન્યાન્યે નીલલોહિતમ્) ।
એતે વિખનસશ્સિષ્યાશ્શ્રુતિસ્મૃતિવિધાનતઃ ।
તચ્છિષ્યાસ્તુ મહાત્માનો મુનયસ્તત્ત્વદર્શિનઃ

વેદાનુગાનિ શાસ્ત્રાણિ ચક્રુર્લોકહિતૈષિણઃ ।
કે ચિદ્ગૃહ્યાણિ વૈ ચક્રુર્ગૃહ્યશ્રૌતાત્મકાનિ તુ

ધર્મશાસ્ત્રાણિ કેચિત્તુ પુરાણાનિ ચ કે ચન ।
ઇતિહાસાંસ્ તથાકલ્પાન્ પ્રોચુરન્યે મહર્ષય?

કે ચિદ્વ્યાકરણં કેચિન્ન્યાયમન્યે તથેતરત્ ।
વાઙ્મયં સકલં સર્વં શાસ્ત્રબદ્ધં પ્રચક્રિરે

તાન્તુવાખાનસીં શાખાં સ્વસૂત્રે વિનિયુક્તવાન્ ।
પદ્મભૂઃપરમો ધાતા તસ્મિન્નારાધનત્રયમ્

તાન્તુ વૈખાનસીં શાખાં સ્વસૂત્રે વિનિયુક્તવાન્ ।
ચક્રે ઋગાદિભેદૈસ્તુ વ્યસિત્વા તુ પૃથક્ પૃથક્

આદિકાલે તુ ભગવાન્ બ્રહ્માતુ વિખના મુનિઃ ।
યજુશ્શાખાનુસારેણ ચક્રેસૂત્રં મહત્તરમ્

વર્ણાશ્રમાચારયુતં શ્રૌતસ્માર્તસમન્વિતમ્ ।
યત્સૂત્રાદ્યન્તમધ્યેષુ ભગવાન્ વિષ્ણુરવ્યયઃ

યષ્ટવ્યો ગીયતે યસ્માત્સર્વસૂત્રોત્તમં તુ તત્ ।
વેદે વૈખાનસે સૂત્રે યો ધર્મઃ પરિકીર્તિતઃ

સર્વૈસ્સધર્મોનુષ્ઠેયો નાત્ર કાર્યાવિચારણા ।
સ્વસૂત્રસ્ય પરિત્યાગાદન્યસૂત્રસમાશ્રયાત્

સદ્યઃપતતિ વૈ વિપ્રોન વેદસ્ય સમાશ્રયે ।
સૂત્રં વૈખાનસં યત્તુ વેદસ્સંપ્રતિપદ્યતે

એતદ્વૈખાનસં સૂત્રમન્યસૂત્રાનપેક્ષિતમ્ ।
એતદ્વૈખાનસં સૂત્રં સર્વવેદાર્થસંગ્રહઃ

વૈષ્ણવં સર્વવિપ્રાણાં સામ્ન્યમભિધીયતે ।
વૈખાનસસ્ય સૂત્રસ્ય ચાગ્નેશ્શ્રામણકસ્ય ચ

નારાયણસ્ય દેવસ્ય માહાત્મ્યં નાવબુધ્યતે ।
યથા વેદેષુ સર્વેષુ સામવેદઃ પ્રશસ્યતે

તથા સર્વેષુ સૂત્રેષુ સૂત્રમેતત્પ્રશસ્યતે ।
અગ્નિર્વૈખાનસં શાસ્ત્રં વિષ્ણુર્વેદાશ્ચશાશ્વતાઃ

ગાયત્રી વૈષ્ણવા વિપ્રાસ્સપ્તૈતે બહુપાવનાઃ ।
અધીતેષુ ચ વેદેષુ સાંગેષુ લભતે ફલમ્

તત્ફલં લભતે સદ્યસ્સૂત્રમેતત્પઠન્ દ્વિજઃ ।
અગ્નીષોમાદયો દેવા યે યજ્ઞાંશહવિર્ભુજઃ

તે સર્વે સૂત્રમાશ્રિત્ય ચૈનં ગચ્છન્તિ માધવમ્ ।
શારીરાણ્યન્યસૂત્રાણિ તથા સ્વર્ગફલાનિ ચ

વૈષ્ણવં સૂત્રમેતદ્ધિ સર્વસિદ્ધિકરં પરમ્ ।
આદ્યત્વાત્સર્વસૂત્રાણાં વૈષ્ણવત્વાદ્વિશેષતઃ

મયાનુવર્તિતં તદ્વત્કાશ્યપાત્રિમરીચિભિઃ ।
યસ્મિન્નેવ તુ સંપ્રોક્તે સૂત્રે વિખનસા પુરા

વનસ્થાનાં તુ સર્વેષાં વિધિશ્શ્રામણકાભિધઃ ।
વાનપ્રસ્થાસ્તતસ્સ્વર્વે યેદ્વિજાશ્ચાન્યસૂત્રિણઃ

તત્સૂત્રવિધ્યમષ્ઠાનાત્સ્મૃતા વૈખાનસા અમી ।
કિં બહૂક્તેન વિધિના સર્વં વૈખાનસં જગત્

પરસ્મિન્ વ્યોમ્નિ યચ્ચાર્ઽકે યત્તેજસ્તુત્રયીમયમ્ ।
તદ્વૈખાનઃ પરં બ્રહ્મ ઇતિ વેદાદધીમહિ

શાસ્ત્રમેતચ્ચ સૂત્રં ચ સર્વેષામપિ જીવનમ્ ।
યે વૈખાનસસૂત્રેણ સંસ્કૃતાસ્તુ દ્વિજાતયઃ

તે વિષ્ણુસદૃશા જ્ઞેયાસ્સર્વેષામુત્તમોત્તમાઃ ।
વૈખાનસાનાં સર્વેષાં ગર્ભવૈષ્ણવજન્મનામ્

નારાયણસ્સ્વયં ગર્ભેમુદ્રાં ધારયિતે નિજામ્ ।
વિપ્રા વૈખાનસાખ્યાયે તેભક્તાસ્તત્ત્વમુચ્યતે

એકાન્તિનસ્સુસત્ત્વસ્થા દેહાન્તં નાન્યયાજીનઃ ।
વિષ્ણોઃપ્રિયતમા લોકે ચત્વારઃ પરિકીર્તિતાઃ

અશ્વદ્થઃકપિલા ગાવસ્તુલસી વૈષ્ણવા દ્વિજાઃ ।
દ્વિજેષુ બ્રાહ્માણાશ્શ્રેષ્ઠા બ્રાહ્મણેષુ ચ ચૈષ્ણવાઃ

વૈષ્ણવેષુ પરં શ્રેષ્ઠા યે વૈખાનસસૂત્રિણઃ ।
વૈષ્ણવીં પ્રતિમાં લોકે વિપ્રં વૈખાનસં તથા

ગઙ્ગાં વિષ્ણુપદીં દૃષ્ટ્વા સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે મૂલમસ્યાપિ શાસ્ત્રસ્ય ।
સાર્ધકોટિપ્રમાણતઃ ઉપાદિશત્સ ભગવાન્ અસ્મભ્યં નૈમિશે વને

ઇતિ સંક્ષેપતઃ પ્રોક્તં મહત્ત્વં સૂત્રશાસ્ત્રયોઃ ।
તસ્માદ્વૈખાનસા વિપ્રાસ્સંપૂજ્યા ભગવત્પ્રિયાઃ

પૂજાન્તે સ્નપનાન્તે ચ તથાન્તે ચોત્સવસ્ય ચ ।
આચાર્યમર્ચકં ચાપિ સર્વાન્ વૈખાનસાંસ્તથા

પ્રથમં પૂજયિત્વૈવ પશ્ચાત્કાર્યં સમાચરેત્ ।
યઃપૂજકમનાદૃત્ય વિપ્રં વૈખાનસં હઠાત્

તીર્થં ગૃહીતું પ્રથમ્ચ્છેત્સ પતતિ ધ્રુવમ્ યઃ ।
પૂજકમનાદૃત્ય વિપ્રં વૈખાનસં પુનઃ

પ્રસાદં દેવદેવસ્ય પ્રથમં તુ જિઘૃક્ષતિ ।
બ્રહ્મહત્યામવાપ્નોતિ તત્બૂજા નિષ્પલા ભવેત્

યઃ પૂજકમનાદૃત્ય વિપ્રં વૈખાનસં પુનઃ ।
યાદૃશીમપિ દેવાગ્રે વાઞ્છત્યપચિતિં જનઃ

ચતુર્વેદ્યપિ સો વિપ્રસ્સદ્યશ્ચણ્ડાલતાં વ્રજેત્ ।
તત્પૂજા નિષ્ફલા ચ સ્યાદ્રાજરાષ્ટ્રં વિનશ્યતિ

ષટ્કાલં વા ત્રિકાલં વા દ્વિકાલં કાલમેવ વા ।
આલયે ભગવત્પૂજા સૌમ્યેન વિધિના કૃતા

સર્વસંપત્કરી સા સ્યાજ્જગતામિતિ શાસનમ્ ।
તત્રાર્ચને તુ શુદ્ધાત્મા પૂજકઃ પરિતોષિતઃ

તેન રાજા ચ રાજ્યં ચ યજમાનશ્ચ નાન્વયઃ ।
સર્વલોકશ્ચ સંતુષ્ટો વર્ધતે બ્રહ્મતેજસા

અગ્રં વૃક્ષસ્ય રાજાનોમૂલં વૃક્ષસ્ય પૂજકાઃ ।
તસ્માન્મૂલં ન હિંસીયાન્મૂલાદગ્રં પ્રરોહતિ

ફલં વૃક્ષસ્ય રાજાનઃ પુષ્પં વૃક્ષસ્ય પૂજકાઃ ।
તસ્માત્પુષ્પં ન હિંસીયાત્પુષ્પાત્સંજાયતે ફલમ્

દેવસ્યં બ્રાહ્મણસ્વં ચ સન્માનં પૂજકસ્ય ચ ।
યસ્તુ ન ત્રાયતે રાજા તમાહુર્બ્રહ્મઘાતુકમ્

દુર્બલાનામનાથાનાં બાલવૃદ્ધતપસ્વિનામ્ ।
અન્યાયૈઃ પરિભૂતાનાં સર્વેષાં પાર્થિવો ગતિઃ

રાજા પિતા ચ માતા ચ રાજા ચ પરમો ગુરુઃ ।
રાજા ચ સર્વભૂતાનાં પરિત્રાતા ગુરુર્મતઃ

દાવાગ્નિદવદગ્ધાનાં રાજા પૂર્ણમિવાંભસા ।
સમુદ્રમિવ તૃપ્યન્તિ બ્રાહ્મણા વેદવાદિનઃ

દહત્યગ્નિસ્તેજસા ચ સૂર્યો દહતિ રશ્મિભિઃ ।
રાજા દહતિ દિડેન વિપ્રો દહતિ મન્યુવા

મન્યુપ્રહરણા વિપ્રાશ્ચક્ર પ્રહરણો હરિઃ ।
ચક્રાત્તીક્ષ્ણતરો મન્યુસ્તસ્માદ્વિપ્રાન્ન કોપયેત્

અગ્નિદગ્ધં પ્રરોહેત સૂર્યદગ્ધં તથૈવ ચ ।
દણ્ડ્યસ્તુ સંપ્રરોહેત બ્રહ્મશાપહતો હતઃ

આપદ્યપિ ચ કષ્ટાયાં નાવમાન્યો હિ પૂજકઃ ।
અર્ચકેન તુ તુષ્ટેન યદુક્તં દેવસન્નિધૌ

તદ્વાક્યં તુ હ રેર્વાક્યં નાવમાન્યો હિ પૂજકઃ ।
અર્ચકં કોપયેદ્યસ્તુ સ હિ દેવસ્ય કોપકૃત્

દેવેશં તોષયેદ્યસ્તુ સ હિ પૂજકતોષકૃત્ ।
ગન્ધં પુષ્પં તથા માલ્યં તાંબૂલં ચાક્ષતાદિકમ્

પ્રસાદં ચાપિ દેવસ્ય પ્રથમં પૂજકોર્ઽહતિ ।
ષડઙ્ગવિદુષાં ચૈવ ક્રતુપ્રવરયાજિનામ્

વૈખાનસઃ પુનાત્યગ્રે ગોષ્ઠીં વિપ્રશતસ્ય તુ ।
ફલાભિસંધિરહિતં સર્વં કર્માખિલં કૃતમ્

બ્રહ્માર્પણધિયા કુર્યાત્સ ભવેદ્વૈષ્ણવોત્તમઃ ।
નાન્યં દેવં નમસ્કુર્યાન્નાન્યં દેવં પ્રપૂજયેત્

અર્ચયેત્સતતં ધ્યાયેન્નારાયણમનાયમ્ ।
કાયેન મનસા વાચા સ તુ વૈષ્ણવ ઉચ્યતે

તિર્યક્પુણ્ડ્રધરં ચૈવ પાષણ્ડિનમવૈષ્ણવમ્ ।
દેવાગ્રે પૂજયે ઽન્નૈવ તદ્વૈષ્ણવવિમાનના

અભ્યર્ચ્યા વિષ્ણુભક્તા હિ વૈષ્ણવા ભગવત્પ્રિયાઃ ।
અવૈષ્ણવસ્ય પૂજા તુ તેષામગ્રે સુદારુણા

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન ત્યજેદ્દૂરાદવૈષ્ણવમ્ ।
યેતુ સામાન્યભાવેન મન્યન્તે પુરુષોત્તમમ્

રુદ્રાદિભિસ્સહાજ્ઞા નાત્તે ઽપિ જ્ઞેયા અવૈષ્ણવાઃ ।
નરેષુ બ્રાહ્મણાશ્શ્રેષ્ઠા બ્રાહ્મણેષુ વિપશ્ચિતઃ

વિપશ્ચિત્સુ કૃતધિયસ્તેષુ કર્તાર એવ ચ ।
કર્તૃષુ બ્રહ્મવિદુષો યે હિ ભક્તાજનાક્દને

વિષ્ણુભક્તેષુ સર્વત્ર શ્રેષ્ઠા વૈખાનસાસ્સ્મૃતાઃ ।
તસ્માત્સંપૂજ્ય સર્વાદૌ ભક્ત્યા વૈખાનસં દ્વિજમ્

વિષ્ણુભક્તં તતઃ પૂજ્ય યથાવર્ણાનુપૂર્વ્યશઃ ।
ગોષ્ઠીં સમર્ચયેત્કાલે ભોજ્યાશ્ચાન્યે દ્વિજાતયઃ

સ્ત્રીયઃ પૂજ્યા વિધાનેન વૈષ્ણપ્યો વૈષ્ણવાશ્રયાઃ ।
ન હિ સાધારણિ સૃષ્યિર્વૈષ્ણવીતિ વિચિન્તયેત્

જન્માન્તરસહસ્રેષુ તપોધ્યાનસમાધિભિઃ ।
નરાણાં ક્ષીણપાપાનાં કૃષ્ણે ભક્તિઃ પ્રજાયતે

ન હ્યભાગવતૈર્વિષ્ણુર્જ્ઞ્રાતું સ્તોતું ચ તત્ત્વતઃ ।
દ્રષ્ટું વા શક્યતે મૂઢાઃ પ્રવેષ્ટું કુત એવ હિ

તદ્ભક્તિભાવિતાઃ પૂતા નરાસ્તદ્ગતચેતસઃ ।
ભવન્તિવૈ ભાગવતાસ્તે વિષ્ણું પ્રવિશન્તિ ચ

અનેક જન્મસંસારચિતે પાપસમુચ્ચયે ।
વાર્ષિણે જાયતે પુંસાં ગોવિન્દાભિમુખી મતિઃ

પ્રદ્વેષં યાતિ ગોવિન્દે દ્વિજાન્ વેદાંશ્ચ નિન્દતિ ।
યો નરસ્તં વિજાનીયાદાસુરાંશસમુદ્ભવમ્

પાષણ્ડેષુ રતિઃ પુંસાં હેતુવાદાનુકૂલતા ।
જાયતે વિષ્ણુમાયાતઃ પતિતાનાં દુરાત્મનામ્

યદા પાપક્ષયઃ પુંસાં તદા દેવદ્વિજાતિષુ ।
વિષ્ટૌ ચ યજ્ઞપુરુષે શ્રદ્ધા ભવતિ નિશ્ચલા

યથા સ્વલ્પાન શેષસ્તુ નરાણાં પાપસંચયઃ ।
ભવન્તિ તે ભાગવતા નિશ્શ્રેયશપરા નરાઃ

ભ્રામ્યતામત્ર સંસારે નરાણાં કર્મદુર્ગમે ।
હસ્તાવલંબનો હ્યેકો ભક્તિક્રીતો જનાર્દનઃ

કર્મણા મનસા વાચા પ્રાણિનાં યો ઽનસૂયકઃ ।
ભાવસક્તશ્ચ ગોવિન્દે વિષ્ણૌ ભાગવતો હિ સઃ

યો બ્રાહ્મણાંશ્ચ વેદાંશ્ચ નિત્યમેવ નમસ્યતિ ।
ન દ્રોગ્ધા પરવિત્તાદેઃ સહિ ભાગવતઃ સ્મૃતઃ

સર્વાન્ દેવાન્ હરિં વેત્તિ સર્વાન્ લોકાંશ્ચ કેશવમ્ ।
તેભ્યશ્ચ નાસ્યમાત્માવં સ હિ ભાગવતસ્સ્મૃતઃ

દેવં મનુષ્યમન્યં વા પશુપક્ષિપિપીલિકાઃ ।
તરુપાષાણકાષ્ઠાદીન્ ભૂમ્યંભોગગનં દિશઃ

આત્માનં ચાપિ દેવેશાદ્વ્યતિરિક્તં જનાર્દનાત્ ।
યો ન જાનાતિ પુણ્યાત્મા સ હિ ભાગવતસ્સ્મૃતઃ

સર્વં ભગવતો ભાગો યદ્ભૂતં ભવ્યસંસ્થિતમ્ ।
ઇતિ યો વૈ વિજાનાતિ સ હિ ભાગવતસ્સ્મૃતઃ

ભવભીતિં હરત્યેષ ભક્તિભાવેન ભાવિતઃ ।
ભગવાનિતિ યદ્ભાવસ્સ તુ ભાગવતસ્સ્મૃતઃ

ભાવં ન કુરુતે યસ્તુ સર્વભૂતેષુ પાપકમ્ ।
કર્મણા મનસા વાચા સ તુ ભાગવતસ્સ્મૃતઃ

બાહ્યાર્થનિરપેક્ષો યો ભક્ત્યા ભગવતઃ ક્રિયામ્ ।
ભાવેન નિષ્પાદયતિ જ્ઞેયો ભાગવતો હિ સઃ

નારયો યસ્ય સુસ્નિગ્ધા ન ચોદાસીનવૃત્તયઃ ।
પશ્યતસ્સર્વમેવેદં વિષ્ણું ભાગવતસ્સ હિ

સુતપ્તેનેહ તપસા યજ્ઞૈર્વા બહુદક્ષિણૈઃ ।
તાં ગતિં ન નરાયાન્તિ યાં તુ ભાગવતા નરાઃ

યોગચ્યુતૈર્ભાગવતૈદ્ દેવરાજશ્શતક્રતુઃ ।
અવાઙ્નિરીક્ષ્યતે નજ્રીકિમુ યે યોગપારગાઃ

યજ્ઞનિષ્પત્તયે વેદા દેવા યજ્ઞપતેઃ કૃતે ।
તત્તોષણાય યતતે સ હિ ભાગવતસ્સ્મૃતઃ

યેન સર્વાત્મના ભક્ત્યા વિષ્ણૌ ભાવો નિવેશિતઃ ।
યુક્તત્વાત્કૃતકૃત્યત્વાત્સ હિ ભાગવતસ્સ્મૃતઃ

વ્રતિનાં યજ્ઞપુરુષઃ પૂજ્યો વિષ્ણુરસંશયઃ ।
સ્ત્રીયશ્ચ સ્વં ચ ભર્તારમૃતે પૂજ્યન્ન દૈવતમ્

ભર્તુર્ગૃહસ્થસ્ય સતઃ પૂજ્યો યજ્ઞપતિર્હરિઃ ।
વૈખાનસાનામારાધ્યસ્તપોભિર્મધુસૂદનઃ

ધ્યેયઃ પરિવ્રાજકાનાં વાસુદેવો મહાત્મનામ્ ।
એવમાશ્રમિણાં વિષ્ણુસ્સર્વેષાં ચ પરાયણમ્

ન દાનૈર્નતપોભિશ્ચ પ્રીયતે ભગવાન્ હરિઃ ।
વર્ણાશ્રમાચારવતા યથા સ પરિતુષ્યતિ

વર્ણાશ્રમાચારવતા પુરુષેણ પરઃપુમાન્ ।
વિષ્ણુરારાધ્યતે પન્થા નાન્યસ્તત્તોષકારકઃ

અત્રાનુક્તેષુ દોષેષુ પ્રાયશ્ચિત્તં પ્રવક્ષ્યતે ।
પૈણ્ડરીકાગ્નિમાસાદ્ય પરિષિચ્ય ચ પાવકમ્

ષટ્કૃત્વો વૈષ્ણવં તદ્વચ્ચતુષ્કૃત્વશ્ચ વ્યાહૃતીઃ ।
અષ્ટાક્ષરં ચાષ્ટકૃત્વસ્તથા ચ દ્વાદશાક્ષરમ્

હુત્વા દ્વાદશકૃત્વસ્તુ વિષ્ણુસૂક્તં ચ પૌરુષમ્ ।
એકાક્ષરાદિસૂક્તં ચ શ્રીભૂસૂક્તદ્વયં હુનેત્

દેવં સંસ્નાપ્ય ચાભ્યર્ચ્ય હવિસ્સમ્યઙ્નિ વેદયેત્, ।
અનેન વિધિના તત્ર શાન્તિર્ભવતિ શોભના

હાદોષેષુ ચ પુનરુક્તહોમૈસ્સહૈવ તુ ।
પારમાત્મિકમીઙ્કારાદ્યષ્ટાશીતિં વિશેષતઃ

હુત્વા ચ સર્વદૈવત્યમષ્ટાભિશ્ચ શતૈર્ઘટૈઃ ।
દેવં સંસ્નાપ્ય ચાભ્યર્ચ્ય હવિસ્સમ્યઙ્નિ વેદયેત્