ભૃગુસંહિતા · અધ્યાય 20

ઇતિ શ્રીવૈખાનસે ભગવચ્છાસ્ત્રે ભૃસુપ્રોક્તાયાં
સંહિતાયાં પ્રકીર્ણાધિકારે એકાનવિંશો ઽધ્યાયઃ.
અથ વિંશો ઽધ્યાયઃ.
અથ વિંશો ઽધ્યાયઃ.
રક્ષાદીપવિધિઃ
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ રક્ષાદીપવિધિક્રમમ્ ।
સૌવર્ણં રાજતંવાપિ તામ્રંવાપિ સ્વશક્તિતઃ

દ્વાત્રિંશદઙ્ગુલં શ્રેષ્ઠં મધ્યમં પાદહીનતઃ ।
અધમં વિંશદઙ્ગુલ્યં સમવૃત્તન્તુ કારયેત્

અષ્ટદિક્ષુ ચ મધ્યેચ ચતુર્દિક્ષુ ચ વા તથા ।
કેવલં કર્ણિકાં વાથ કર્ણિકાયાન્તુ વિસ્તૃતમ્

તદર્ધમુન્નતં વિન્દ્યાદ્ગણ્ડાયામં ષડઙ્ગુલમ્ ।
દ્વ્યઙ્ગુલં તુ પરીણાહં તદૂર્થ્વે ભાગવિસ્તૃતમ્

તદર્ધં વિસ્તૃતોત્સેધં દીપબાત્રં પ્રકલ્પ્ય ચ ।
અલભેશાલિપિષ્ટં વા ગોમયે વા સમાહરેત્

તત્તત્થ્સાને તુ વિન્યસ્ય પાત્રેસંયોજયેત્તતઃ ।
આઢકં વા તદર્ધં વા પિણ્ડાર્ધં ચ ચરુંપચેત્

હારિદ્રચૂર્ણ સંયુક્તં પાત્રે પ્રક્ષિપ્ય મન્ત્રવિત્ ।
આજ્યેન સ્રાવ્ય સંમૃજ્ય મુષ્ટિમાત્રં દૃઢીકૃતમ્

દશપિણ્ડાં સ્તદર્ધં વા સાક્ષતે ચ સમાહરેત્ ।
જલેન કુંભમાપૂર્ય સર્વગન્ધસમાયુતમ્

કુશકૂર્ચાન્વિનિક્ષિપ્યપલ્લવૈરપિ ભૂષયેત્ ।
અષ્ટમઙ્ગલસંયુક્તં પાદ્યાચમનસંયુતમ્

પુષ્પગન્ધસમાયુક્તં ધૂપદીપાર્ઘ્ય સંયુતમ્ ।
પૃધક્પાત્રે સમાહૃત્ય દેવદેવં ચ પૂજયેત્

શઙ્ખધ્વનિસમાયુક્તં વંશધ્વનિસમાયુતમ્ ।
ભેરીમૃદઙ્ગસુષિરવાદ્યઘોષસમાયુતમ્

સ્તોત્રધ્વનિસમાયુક્તં સ્વક્તિસૂક્તસમન્વિતમ્ ।
દાસીભિશ્ચાથ વા ભક્તૈસ્સ્વહસ્તોપરિ ધારયેત્

પ્રદક્ષિણં શનૈર્ગત્વા દેવાલયમુપાવ્રજેત્ ।
આચાર્યં પૂજયિત્વાતુ દેવદેવં પ્રણમ્યચ

રક્ષાદીપં સમાદાય "શ્રિયે જાતઽ ઇતિ બ્રુવન્ ।
બિંબમૂર્ધ્નિ તુ સંયોજ્યત્રિઃ પ્રદક્ષિણમાચરેત્

દિક્પિણ્ડં તુ વિસૃજ્યૈવ પ્રોક્ષયિત્વા ચ મન્ત્રવિત્ ।
પ્રદક્ષિણં પ્રણામં ચ કારયેદષ્ટમઙ્ગલૈઃ,

પાદ્યમાચમનં દત્વાગન્ધપુષ્પાદિભિર્યજેત્ ।
મુખવાસં ચ દત્વાતુ સ્તુતિમન્ત્રૈશ્ચ વૈષ્ણવૈઃ

સમાલભ્યૈવ હસ્તાભ્યાં પુષ્પદૂર્વાઙ્કુરાક્ષતૈઃ ।
પાદેપુષ્પાઞ્જલિઙ્કુર્યાત્કુર્યાદ્દેવસ્ય મન્ત્રતઃ

આલયાત્તુ બહિર્ગત્વા પીઠપાર્શ્વેતુ નિક્ષિપેત્ ।
કૌતુકે બલિબેરેપિ સ્નાપને પ્યૌત્સવે ઽપિ ચ,

પ્રાદુર્ભાવે ચ સર્વેષામાવિર્ભાવે તથૈવ ચ ।
એવમેવ તુ કૃત્વા તુ ભ્રામયિત્વા વિચક્ષણઃ,

ચક્રવીશામિતાદીનામિન્દ્રાદીનાં તથૈવ ચ ।
દર્શનં ભ્રામણં ચૈવમાચરેચ્છાસ્ત્રવિત્તમઃ

મોહાદજ્ઞાનતઃ કુર્યાત્સર્વહાનિર્ભવિષ્યતિ ।
સાયાહ્ને ચત્રિપૂજાન્તે ચોત્સવાન્તે ચ નિત્યશઃ

એવમેવ વિધાનેન કારયેદુત્તમં વિદુઃ ।
સર્વશાન્તિકરં ચાપિ સર્વકંપત્સમૃદ્ધિદમ્

દારિદ્ષાદિવિનાશેન સર્વાન્ કામનવાપ્નુયાત્ ।
અતઃપરં પ્રવક્ષ્યામિ શિબિકાનાં તુ લક્ષણમ્

માત્રાઙ્ગુલેન વાકુર્યાચ્છિભિકાદીન્વિધાનતઃ ।
આવૃતં તદર્ધવિસ્તારમુત્તમં તુવિધીયતે

તત્ ષડઙ્ગુલહીનન્તુ મધ્યમન્તુપ્રકીર્તિતમ્ ।
વિસ્તારાધ્યર્ધપાદેન ?અયામદ્વિગુણં ભવેત્

ઉત્તમાધમમધ્યાનાં શિબિકાવિસ્તરો ભવેત્ ।
ત્રિભાગૈકસ્ય ભાગં સ્યાચ્ચતુર્ભાગૈકભાગિકમ્

પઞ્ચભાગૈકભાગં સ્યાદ્વિસ્તારસ્ય ઘનં ભવેત્ ।
તચ્ચતુર્ભાગમેવં સ્યાદેકૈકં વમનં ભવેત્

શેષભાગં તુ પદ્મોક્તં તલાયુક્તિ વિશેષતઃ ।
શિબિકાવિસ્તૃતં ચૈવં ભાગૈકં ભાગમેવ ચ

તચ્ચતુર્ભાગમેવોક્તં ભિત્ત્યુત્સેધં વિધીયતે ।
દ્વિતલં ત્રિતલં ચૈવ ગુલિકાફલકાભવેત્

ગુલિકાપાદતલોત્સેધં મધ્યોર્ધ્વતલવત્સમમ્ ।
ચતુર્ભાગૈકમેવન્તુ નવભાગૈકમેવ વા

અઙ્ગુલં ચાઙ્ગુલાર્થં ચ ઊર્થ્વપટ્ટ્યા ચ સંયુતમ્ ।
અતઃપરં પ્રવક્ષ્યામિ રથાદીનાં વિધિક્રમમ્

પઞ્ચષટ્સપ્તતાલં વા ચાષ્ટતાલમથાપિ વા ।
વિસ્તારાયમમેવં સ્યાદુત્સેધં દ્વિગુણં ભવેત્

મણ્ડપદ્વારયુક્તં વા કૂટાકારમથાપિ વા ।
અધરાધરમાયામં રથાયામત્રયં ભવેત્

છત્રસ્યાયામવિસ્તારાદુત્સેદાર્ધપ્રમાણતઃ ।
એવં તુ પરિકલ્પ્યૈવ શિબિકાયામમુચ્યતે

રથાયામસમં વાપિ પાદહીનમથાર્થકમ્ ।
વિસ્તારં તત્ત્રિભાગૈ કમાયામં ચોચ્છ્રયં ભવેત્

વિસ્તારાર્ધસમુત્સેધં વિસ્તારાર્થાધિકાયતમ્ ।
શયનં સંપ્રકલ્પ્યૈવ પૂર્વોક્તેનૈવ દારુણા

સર્વાલઙ્કારસંયુક્તં સર્વસૈન્દર્યસંયુતમ્ ।
શિલ્પશાસ્ત્રોક્તમાર્ગેણ શિલ્પિભિઃ કાલયેદ્બુધઃ

પઞ્ચગવ્યૈસ્સુસંશોધ્ય વાસ્તુહોમશ્ચ હૂયતામ્ ।
પર્યગ્નિ ચૈવ કૃત્વાતુ કલશૈસ્સ્નાપયેત્ તતઃ

મણ્ડપે વા પ્રપાયાં વા સ્થણ્ડિલે વાત્ર વિન્યસેત્ ।
નવૈર્વસ્ત્રૈસ્સમાવેષ્ટ્ય પુણ્યાહમપિ વાચયેત્

જૌપાસનાગ્નિકુણ્ડં ચ કારયિત્વા વિધાનતઃ ।
આઘારં પૂર્વવત્કૃત્વા કુંભપૂજાં સમાચરેત્

વૈષ્ણવં વિષ્ણુસૂક્તં ચ તત્તદ્દેવાંશ્ચ મૂર્તિભિઃ ।
વ્યાહૃત્યન્તં ચ હુત્વા તુ અન્તહોમશ્ચ હૂયતે

યાનાદિષુ ચ તન્મધ્યે તત્તદ્દેવાં સ્તથૈવ ચ ।
આવાહ્યૈવ સમભ્યર્ચ્ય દેવદેવં પ્રણમ્ય ચ

પાદ્યાદ્યર્ઘ્યાન્તમભ્યર્ચ્ય હવિસ્સમ્યઙ્નિવેદયેત્ ।
સર્વાલઙ્કારસંયુક્તં સર્વવાદ્યસમન્વિતમ્

યાનાદિષુ સમારોપ્ય "પ્રતદ્વિષ્ણુઽરિતિ બ્રુવન્ ।
ગ્રામં વા પ્યાલયં વાપિ પ્રદક્ષિણમધાચરેત્

મન્દિરં સંપ્રવિશ્યૈવ સ્વેસ્વેસ્થાને નિવેશયેત્ ।
એવં યઃકુરુતે ભક્ત્યા વૈષ્ણવં પદમાપ્નુયાત્

અતઃપરં પ્રવક્ષ્યામિ પ્રપામણ્ડપલક્ષણમ્ ।
મણ્ડપં ત્રિવિધં જ્ઞેયે વિમાનસમવિસ્તૃતમ્

અર્ધં પાદં તુ પાદં વા હીનન્તુ ત્રિવિધં ભવેત્ ।
પ્રમુખે તસ્યસોપાનમાલયાર્ધમિતિ સ્મૃતમ્

પૂર્વેતુ સ્નપનાર્થાય મણ્ડપં સંપ્રકલ્પયેત્ ।
ષોડશસ્તંભયુક્તં વા દ્વાદશસ્તંભસંયુતમ્

ઐશાન્યે વા પ્રકુર્વીત સ્નપનાર્થં પ્રકલ્પયેત્ ।
પ્રથમાવરણે વાથ દ્વિતીયાવરણે ઽથ વા

એકાદશેન હસ્તેન સમં સમ્યક્ પ્રકલ્પયેત્ ।
નવહસ્તં સપ્તહસ્તં પઞ્ચહસ્તમિતિ ત્રિધા

પ્રથમાવરણે બાહ્યે મણ્ડપન્તુ વિધીયતે ।
આસ્થાનવૃત્તગેયાદિદર્શનાર્થં પ્રકલ્પયેત્

પૂર્વવત્પ્રમુખે કુર્યાદ્યથાવિભવવિસ્તરમ્ ।
યજમાનસ્ય હસ્તેન દ્વિહસ્તન્તુ વિવર્ધયેત્

પૂર્વવત્ સ્તંભસંયુક્તં યથાયોગ્યં પ્રકલ્પયેત્ ।
તત્બૂર્વદિશિ શાલાયાં નૃત્તાર્થન્તુ વિધીયતે

વિષ્કંભં નવહસ્તં વા આયામં દ્વિગુણીકૃતમ્ ।
યજમાનેચ્છયા તત્ર દ્વિહસ્તન્તુવિવર્ધયેત્

અયાદિલક્ષણં વક્ષ્યે યજમાનાનુકૂલતઃ ।
હસ્તં પાદં તદર્ધં વા વિસ્તારાયાદિસંયુતમ્

તથૈવ નૂનં કૃત્વા તુ અયાદીન્ લક્ષયેદ્બુધઃ ।
શિલાભિરિષ્ટકાભિર્વા હસ્તોચ્છ્રયસમં તલમ્

દ્વિતલં વા પ્રકુર્વીત તાલં સમ્યક્ પ્રકલ્પયેત્ ।
શૈલજં દારુસારં વા સ્તંભમાહૃત્ય યત્નતઃ

વૃત્તં વા ચતુરશ્રં વા ઋજું વક્રવિવર્જિતમ્ ।
સ્તંભાનાં વિંશતિં ગૃહ્ય બાહ્યસ્તંભં પ્રગૃહ્ય ચ

તન્મધ્યે દ્વાદશસ્તંભં પૂર્વવત્કારયેદ્બુધઃ ।
સ્તંભાયામં યથાયોગં કૃત્વા તત્ર વિચક્ષણઃ

દ્વિતાલઘન સંયુક્તં સ્તંભમાનેન સ્વસ્તિકમ્ ।
સ્તલત્યોર્ધ્વે વિભજ્યૈવ સમં વન્દત્યપ્રકલ્પયેત્

તસ્યામેવ તુ સ્તંભાર્થં પાદં સંસ્થાપ્ય સ્વસ્તિકમ્ ।
દૃઢં કૃત્વા તદૂર્ધ્વેત સ્તંભં સંસ્થાપ્ય વૈ બુધઃ

દ્વ્યઙ્ગુલં ચ ભવૈર્વાથ વેદિકાં કારયેદ્બુધઃ ।
નાનાલઙ્કારસંયુક્તં નાનાચિત્રસમન્વિતમ્

ઉત્તરં તત્સમં કૃત્વા બોધિકેતુ સુયોજયેત્ ।
સ્તંભાદૂર્ધ્વન્તુ સંસ્થાપ્ય તદૂર્ધ્વે પ્રસ્તરં ન્યસેત્

અભ્લન્તરોત્તરાદૂર્ધ્વે ઽબિષ્ટકાધાનપાદયોઃ ।
બાલોત્તરં યથાયોગ્યં સ્થાપયેત્સુદૃઢં ક્રમાત્

તદ્બિલ્વકો યથામાર્ગં યોગ્યં તત્પદ્મમુચ્છ્રયમ્ ।
એવં લક્ષણસંયુક્તં દર્શનીયં ચ કારયેત્

યજમાનેચ્છયાતત્તન્મણ્ડપેન સહૈવ તુ ।
ષોડશસ્તંભસંયુક્તં દ્વાદશસ્તંભમેવવા

ભક્તિયુક્તં પ્રકલ્પ્યૈવ પ્રપાં યુક્ત્યૈવ કારયેત્ ।
અપરે દ્વારસંયુક્તં પૂર્વવત્ સ્તંભમેવ વા

કવાટં તત્ર વા કુર્યાચ્છેષં યક્ત્યૈવ કારયેત્ ।
શિલ્પશાસ્ત્રોક્તમાર્ગેણ શિલ્પિભિઃ કારયેદ્બુધઃ

મણ્ડપસ્ય સમાપ્તૌતુ અઙ્કુરાનર્પયેત્ક્રમાત્ ।
શુદ્ધ્યર્થં વાસ્તુહોમં ચ પુણ્યાહં ચૈવ કારયેત્

બ્રાહ્મણાન્ ભોજયેત્પશ્ચાત્તદ્દેશમુપલક્ષયેત્ ।
ચરોદયે ચ નક્ષત્રે સ્થિરરાશિં પ્રગૃહ્ય ચ

મણ્ડપસ્ય તુ મધ્યે વૈ ધાન્યપીઠાનિ કલ્પયેત્ ।
પ્રતિષ્ઠોક્તક્રમેણૈવ કુંભન્યાસાતિ કારયેત્

પશ્ચિમે ગાર્હપત્યાગ્નાવાઘારં જુહુયાત્ક્રમાત્ ।
હોતા હૌત્રક્રમેણૈવ હૌત્રં તત્ર પ્રશંસયેત્

તત્તદ્દેવસ્ય ચાવાહ્ય જુષ્ટાકારં હુતં ચરેત્ ।
શ્રીસૂક્તં વૈષ્ણપં ચૈવ વૈષ્ણવં ચૈકવિંશતિઃ

ઇન્દ્રાદિલોકપાલાનાં પ્રત્યેકં જુહુયાત્ક્રમાત્ ।
તત્તત્સ્થાનેતુ કૂર્ચે વા સ્થણ્ડિલે વા સમર્ચયેત્

પ્રભૂતં તુ નિવેદ્યૈવ દ્રોણન્દ્રોણાર્છમેવ વા ।
આચાર્યસ્યાર્ચકાદીનાં દક્ષિણાં ચ દદેત્ક્રમાત્

સૌવર્ણૈરુત્પલૈઃ પુષ્પૈરલઙ્કુર્યાત્પ્રપાં તતઃ ।
પદ્મૈર્વાકુમુદૈર્વાથ પુષ્પૈરન્યૈસ્સ્વશક્તિતઃ

દેવદેવમલઙ્કૃત્ય વસ્ત્રમાલ્યાદિભિઃ પુનઃ ।
પ્રપાં સંયોજ્ય દેવેશં ધ્યાનેનૈવ તુ સન્નયેત્

દેવેશં સ્થાપયેત્તત્ર પાદ્યાદ્યૈરર્ચયેત્ક્રમાત્ ।
મહાહવિઃ પ્રભૂતં વા યથાશક્તિ નિવેદયેત્