ભૃગુસંહિતા · અધ્યાય 19

ઇતિ શ્રીવૈખાનસે ભગવચ્છાસ્ત્રે ભૃગુપ્રોક્તાયાં સંહિતાયાં પ્રકીર્ણાધિકારે ઽષ્ટાદશો ઽધ્યાયઃ
zäહ્લુન્ગ્ બેઇ 39???
અથૈકોનવિંશો ઽધ્યાયઃ.
અથૈકોનવિંશો ઽધ્યાયઃ.
ભગવદર્ચનમ્
અત ઊર્ધ્વં ધ્રુવાર્ચાયામ્ અર્ચનં સંપ્રવક્ષ્યતે ।
મૂર્ધાદિ પીઠાત્સન્ન્યસ્તપુષ્પાદીન્યપિ શોધયેત્

યોગવીરાર્ચનં સ્યાચ્ચેત્ત્રિકાલં સ્નાનમાચરેત્ ।
પ્રાતર્મધ્યાહ્નયોર્વાથ યોગપીઠેધ્રુવાર્ઽચનમ્

ભોગમેવ ધ્રુવાર્ચાયાં પ્રાતર્મધ્યાહ્ન યોરપિ ।
ત્રિકાલં વાથ સંસ્નાપ્ય ધ્રુવાર્ચાયાં વિશેષતઃ

વસ્ત્રાદીન્યપિ સંશોધ્ય પુષ્પન્યાસં ચ પૂર્વવત્ ।
શિવાદીનર્ચયિત્વાતુ પાદપીઠે સમન્તતઃ

તથાસનાદ્યૈસ્સર્વૈશ્ચ ત્રિસંધ્યં ચાર્ચયેદ્બુધઃ ।
અર્ધયામે તુ પૂર્વાન્તમર્ચયિત્વા ચ પૂર્વવત્

હવિર્નિ વેદયેચ્ચૈવાનુક્તમસ્યચ્ચ પૂર્વવત્ ।
આવાહનવિસર્ગૌ તુન કુર્યાદિતિ શાસનમ્

અથ વક્ષ્યેર્ઽચનાન્તેતુ વિધાનં પ્રતિ કર્મણામ્ ।
સૌવર્ણમુત્તમં પાત્રં રાજતં મધ્યમે ભવેત્

અધમં તામ્રપાત્રં તુ ત્રિવિધં પાત્ર મુચ્યતે ।
ત્રિતાલમુત્તમં પ્રોક્તં દ્વિતાલં મધ્યમં ભવેત્

અધમં ત્વેકતાલં સ્યાત્ત્રિવિધં પાત્રવિસ્તરમ્ ।
વિસ્તારેણ સમાખ્યાતં તયોર્મધ્યમમધ્યમમ્

તસ્ય મધ્યે ત્રિભાગૈકં કર્ણિકાંગુલમુચ્છ્રયમ્ ।
પરેતો ઽષ્ટદલં કુર્યાત્કર્ણિકોચ્છ્રયમાનતઃ

દ્વ્યઙ્ગુલં મૂલનાહં સ્યાત્તદગ્રં ત્વર્ધનાહકમ્ ।
કિઞ્ચિત્ફલાંબુજાકારમગ્રં કુર્યાદ્વિચક્ષણઃ

દ્વિપ્રસ્થતણ્ડુલૈઃ પક્વમન્નં તત્રૈવ નિક્ષિપેત્ ।
અભિઘાર્ય ઘૃતેનૈવ અષ્ટાંગુલસમુન્નતમ્

દશાઙ્ગુલં વા ઉત્સેધં દ્વાદશાંગુલમેવવા ।
તત્પાત્રઞ્ચ સમાદાય કૌતુકાગ્રે નિધાય ચ

કૌતુકાચ્છક્તિમાદાય ચાર્ચયેદષ્ટવિગ્રહૈઃ ।
"પરબ્રહ્માણ મિત્યુક્ત્વા પરમાત્માનમિત્યપિ

ભક્તવત્સલં યોગેશંઽ ચતુર્મૂર્તિભિરર્ચયેત્ ।
પ્રાતઃપુષ્પબલિં કુર્યાન્મધ્યાહ્નેન્નબલિં તથા

સાયે ત્વર્ઘ્યબલિં કુર્યાત્પૂર્વમેવ પ્રચોદિતમ્ ।
તણ્ડુલૈઃ કુડુબૈશ્ચાપિ યથાલાભમથાપિ વા

શ્રુતં ચાર્ઘ્યબલિં કુર્યાત્પુષ્બં તુ ચતુરઙ્ગુલમ્ ।
શિષ્યમાહૂય તત્કાલે સોષ્ણીષં સોત્તરીયકમ્

શિષ્યં ગરુડ વત્સ્મૃત્વા પાત્રમુદ્ધૃત્યતત્ર વૈ ।
"ઉદુત્યઽમિતિ મન્ત્રેણ શિષ્યસ્તચ્છિરસિ ન્યસેત્

પ્રદક્ષિણં તતઃ કુર્યાત્કુર્ યાચ્છબ્દરવૈર્યુતમ્ ।
વિતાનછત્રસંયુક્તં પિઞ્છચામરસંયુતમ્

ધૂપદીપસમાયુક્તં શનૈઃકુર્યાત્પ્રદક્ષિણમ્ ।
પ્રદક્ષિણત્રયં કૃત્વા પ્રવિશેદાલયં ભુધઃ

ભૂતપીઠાન્તરે તિષ્ઠેદ્ગૃહ્ણીયાત્તુ તદર્ચકઃ ।
કૌતુકાગ્રેતુ સન્ન્યસ્ય ઓઙ્કારેણ નિવેશયેત્

બલ્યગ્રં ખણ્ડયિત્વાતુ સેનેશાય નિવેદયેત્ ।
તચ્છેષં સોદકં ચૈવ ભૂતપીઠે તુ નિક્ષિપેત્

ઉત્સવં કર્તુકામશ્ચેત્ત્રિસંધિષ્વેવમુત્તમમ્ ।
સાયં પ્રાતર્મધ્યમં સ્યાત્સાયં ચૈવાધમં ભવેત્

બલિં ચ બલિબેરં વા કારયેદિતિ કે ચ ન ।
બલ્યર્થં ક્લપ્તદેવસ્ય ચોર્ધ્વમાનમુદાહૃતમ્

મહાબેરસ્ય હસ્તેન ચૈકવિંશતિકાંગુલમ્ ।
સપ્તદશાઙ્ગુલં વિદ્યાદ્દ્વાદશાંગુલમેવ વા

શ્રેષ્ઠમધ્યકનિષ્ઠાનિ ત્રિવિધં માનમાચરેત્ ।
અર્ચાબેરત્રિભાગૈ કમુત્તમપ્રતિમાભવેત્

તન્માનસ્ય દશાંશેન ત્વેકોનં મધ્યમં ભવેત્ ।
મધ્યમસ્ય દશાંશેન ત્વેકોનમધમં ભવેત્

મહતો મૂલબેરસ્ય મુખાયામં પ્રશસ્યતે ।
બલ્યર્થં પ્રતિમાં કુર્યાત્સર્વેષાં સ્થાપનં ભવેત્

સૌવર્ણં રાજતં તામ્રં શ્રેષ્ઠમધ્યમગૌણતઃ ।
રત્નજપ્રતિમાં કુર્યાન્માનોન્માનં ન વિદ્યતે

ઉષ્ણીષં ગોલકં જ્ઞેયં શિરોમાનં ત્રિમાત્રકમ્ ।
કેશાન્તાર્ચા સમં ભાગં સંગમાત્પુટસૂત્રકમ્

પુટસૂત્રાદ્ધનુપર્યન્તમેકમેકન્તુ ભાગશઃ ।
ગલમર્ધાઙ્ગુલં વિન્દ્યાન્માત્રાર્ધં ગ્રીવમુચ્યતે

હિક્કાહૃદયપર્યન્તં મુખં માત્રાધિકં ભવેત્ ।
હૃદયં નાભિ તથૈવોક્તં તદધસ્તાત્તુ તત્સમમ્

ઊરૂ ચ દ્વિમુખાયામં ગોલકોત્સેધમિષ્યતે ।
ચરણં જાનુમાનં ચ કાલાયપુરતો પરમ્?

હિક્કાસૂત્રાદધસ્તાત્તુ બાહુદ્વિમુખનેત્રકમ્ ।
પ્રકોષ્ઠં મુખબન્ધં ચ મુખમર્ધાધિકં ભવેત્

મણિબન્ધાઙ્ગુલસ્યાગ્રે મુખયામં પ્રશસ્યતે ।
ચતુર્ભુજં ચ કૃત્વા તુ માનમેવમુદાહૃતમ્

.........વકુર્યાત્પદ્માકારં તુ ગોલકમ્ ।
અથ વક્ષ્યે વિશેષેણ હવિષ્પાકં વિધાનતઃ

પક્ત્વા વિત્તાનુસારેણ હવીંષ્યપિ ચ કલ્પયેત્ ।
અલ્પે મહતિ વા તુલ્યં ફલમાઢ્યદરિદ્રયોઃ

નિવેદયિત્વા દેવેશં કલ્યાણં કારયેદ્બુધઃ ।
અવદત્વા? ઘૃતં યત્તુ કલ્યાણમશુભાયવૈ

અલાભે ચૈવ સર્વેષાં વ્રીહીણાં તણ્ડુલાં ઃસ્ તથા ।
શતદ્વયં પઞ્ચવિંશદ્વ્રીહિભિઃ પૂરિતં તુ યત્ ।
શુક્તિમાત્રમિતિ ખ્યાતં માનં તેનૈવ કારયેત્

તદ્દ્વયં તિલમિત્યુક્તં પ્રકુઞ્ચં સ્યાત્તિલદ્વયમ્ ।
પ્રસૃતિસ્તદ્દ્વયં પ્રોક્તં કુડુબં પ્રસૃતિદ્વયમ્

અઞ્જલિ સ્તદ્દ્વયં પ્રોક્તં પ્રસ્થં સ્યાદઞ્જલિદ્વયમ્ ।
પાત્રં પ્રસ્થદ્વયં પ્રોક્તમાઢકં તદ્દ્વયં ભવેત્

ચતુરાઢકસંયુક્તં દ્રોણમિત્યભિધીયતે ।
દ્રોણદ્વયં ભવેત્ખારી ભારઙ્ખારીદ્વયં ભવેત્

દ્રોણતણ્ડુલસંયુક્તમુત્તમં હવિરુચ્યતે ।
તદર્ધં મધ્યમં પ્રોક્તન્તદર્ધમધમં ભવેત્

ઉત્તમોત્તમમિત્યુક્તમષ્ટદ્રોણૈન્તુ તણ્ડુલૈઃ ।
અધિકં યદ્ભવેત્તસ્માત્પ્રોક્તં સર્વં મહાહવિઃ

તદર્ધૈસ્તણ્ડુલૈઃ સિદ્ધં મધ્યમં હવિરુચ્યતે ।
ષડ્દ્રોણૈસ્તણ્ડુલૈઃ સિદ્ધં હવિરુત્તમમધ્યમમ્

દ્રોણહીનં ભવેત્તસ્માદુત્તમાધમમુચ્યતે ।
મધ્યમોત્તમમિત્યુક્તં ચતુર્દ્રેણૈસ્તુ તણ્ડુલૈઃ

દ્રોણત્રયં ભવેદ્યત્ર કૃતં મધ્યમમધ્યમમ્ ।
મધ્યમાધમમિત્યુક્તં દ્રોણદ્વયકૃતં હવિઃ

દ્રોણેન તણ્ડુલેનૈવ નિવેદ્યઽમધમોત્તમમ્ ।
તસ્ય મધ્યમમિત્યુક્તમાઢકદ્વય સમ્મિતમ્

આઢકેન તુ સંયુક્ત મધસૂધમમુચ્યતે ।
તણ્ડુલાનાઢકાર્ધં તુ દેવીનાં તુ પ્રકલ્પયેત્

ચરુપ્રસ્થદ્વયં પ્રોક્તં હવિરાઢકમુચ્યતે ।
પ્રસ્થં કુડુબસંયુક્તં પિશાચાનાં બલિર્ભવેત્

ગન્ધવર્ણરસૈર્જુષ્ટાઃ પ્રગ્રાહ્યાસ્તણ્ડુલાસ્તથા ।
પ્રક્ષાલ્ય તણ્ડુલાન્ સમ્યક્ નિષ્બીડ્ય ચ પુનઃપુનઃ

ચતુઃ પ્રક્ષાલનં કૃત્વા "પ્રજાસ્થાઽલીતિ મન્ત્રતઃ ।
"ઊર્જસ્વઽતીતિ મન્ત્રેણ પાત્રે પ્રક્ષિપ્ય તણ્ડુલાન્

છુલ્લ્યામારોપયેત્પશ્ચા "દ્વિષ્ણવે જુષ્ટઽમિત્યપિ ।
"વાચસ્પઽતીતિ મન્ત્રેણ હવિસ્સ્વિન્નન્તુ પાચયેત્

ધૂમગન્ધરસં સ્વિન્નમતિપક્વં ચ શીતલમ્ ।
કેશકીટાપવિદ્ધન્તુ ત્યજેત્પર્યુષિતં તથા

મુદ્ગં ચૈવ મહામુદ્ગં કૂટસ્થં રાજમાષકમ્ ।
કદલી પનસં ચૈવ કૂશ્માણ્ડં બૃહતી તથા

કન્દમૂલફલાન્યન્યે સારાઢ્યા ઉપદંશકાઃ ।
ગુડં દધિ સમાયુક્તમાજ્યયુક્તં.........

હવિઃકૃત્વા ચતુર્ભાગમૂર્ધ્વભાગે નિવેદયેત્ ।
અધસ્તાદેકભાગેન હોમાર્થં બલયે તથા

યદંશં પાત્રસંશિષ્ટં પૂજાયૈવ ચ નિર્મિતમ્ ।
સૌવર્ણે રાજતે પાત્રે કાઞ્ચ્યે તામ્રે નિવેદયેત્

અગ્નિ કાર્યાવશિષ્ટં ચ બલિશિષ્ટં ચ યદ્ધવિઃ ।
તત્સર્વં પૂજકાયૈવ પ્રોક્તમેવં મનીષિભિઃ

દ્વિતીયાવરણે પ્રોક્તમાગ્નેય્યાં પચનાલયમ્ ।
અર્ચકસ્ય ગૃહે વાપિ પાચયિત્વા નિવેદયેત્

પ્રણિધિં ચાજ્યસ્થાલીં ચ પ્રોક્ષણીપાત્રમેવ ચ ।
અર્ઘ્યપ્રદાનપાત્રં ચ કુડુબેન પ્રપૂરિતમ્

હવિઃપાત્રપ્રમાણન્તં બલિપાત્રપ્રમાણતઃ ।
પાનીયદાનપાત્રં ચ કાંસ્યં શુક્તિજમેવ વા

હિરણ્મયં વા રૌપ્યં વા યધાશોભમલઙ્કૃતમ્ ।
તાંબૂલદાને પ્યેવં સ્યાત્સૌવર્ણં કાંસ્યમેવ હિ

દપન્ણં ચ પ્રદાતવ્યં ધ્રુવાનસસમં ભવેત્ ।
આવાહનાર્થપ્રણિથિં પ્રસ્થમાત્ર પ્રપૂરિતમ્

કલુષં કૃમિશૈવાલયુક્તં સૂત્રવિવર્જિતમ્ ।
ગન્ધવર્ણરસૈર્જુષ્ટમશુચિસ્થાનમાશ્રિતમ્

પઙ્કાશ્મદૂષિતં ચૈવ સામુદ્રં પલ્વલોદકમ્ ।
અગ્રાહ્યમુદકં ગ્રાહ્યમેભિર્દેષૈર્વિવર્જિતમ્

ઉત્તમં ત્રિગુણૈર્ અદ્ભિસ્સાનં ચાથમમુચ્યતે ।
અભિષેકો નદીભ્નન્તુ મધ્યમે મધ્યમં બવેત્

ઉશીરચન્દનોપેતં યજ્જલં પાદ્યમુચ્યતે ।
એલાલવઙ્ગતક્કોલજાતીફલસમન્વિતમ્

આપ આચમનીયાર્થમુશીરામયચન્દનૈઃ ।
આપઃક્ષીરકુશાગ્રાદિ યવસિદ્ધાર્થતણ્ડુલૈઃ

તિલવ્રીહિ સમાયુક્તૈરર્ઘ્ય મષ્ટાઙ્ગ મુચ્યતે ।
ચન્દનં ચાગુરુશ્ચૈવ કુઙ્કુમં ગન્ધ ઉચ્યતે,

એકં દ્વયં ત્રયં વાપિ કર્બૂરેણ ચતુષ્ટયમ્ ।
ઉશીરચન્ટનોપેતં ઘૃતયુક્તં ઘૃતાપ્લુતમ્

કિઞ્ચિત્કર્બૂરસંયુક્તં ધૂપમિત્યુચ્યતે બુધૈઃ ।
ગોઘૃતેન કૃતં યત્તુ દીપમુત્તમમુચ્યતે

ચતુરઙ્ગુલમાયામં રાજસં દીપમેવ હિ ।
દીપં તત્ત્ષઙ્ગુલાયામં મધ્યમં દીપમુચ્યતે

અધમં તુ ભવેદ્દીપમઙ્ગુલદ્વયસમ્મિતમ્ ।
કાપિલેન ગૃતેનાપિ કૃતં કર્બૂરવર્તિકમ્

દીપં વિષ્ણુપ્રિયં પ્રોક્તં સર્વસિદ્ધિપ્રદાયકમ્ ।
તામસં તુ ભવેદ્દીપં માહિષેણ તુ સર્પિષા

વૃક્ષબીજોદ્ભવસ્નેહદીપં પૈશાચમુચ્યતે ।
તામસં વાપિ પૈશાચમયોગ્યં દીપમુચ્યતે

ક્ષૌમં કાર્પાસજં વસ્ત્રં વક્ષભેદાઙ્ગસંભવમ્ ।
દશહસ્તાયતં ચૈવ વિસ્તારં તુ દ્વિહસ્તકમ્

મનોહરં તુ સુશ્લક્ષ્ણં વિશેષં વસ્ત્રમુચ્યતે ।
બેરાયામાર્ધમાનેન વસ્ત્રવિસ્તાર મુચ્યતે

વિસ્તારાષ્ટગુણાયામં સદશં તુ સલક્ષણમ્ ।
મયૂરપિઞ્છૈઃકુર્યાત્તુ ચતુસ્તાલં તુ વિસ્તૃતમ્

અધોમુખં તુ કર્તવ્યમત ઊર્ધ્વમુખં તથા ।
પઞ્ચારત્નિપ્રમાણેવ દણ્ડસ્સ્યાદધમં તથા

અધિકં દ્વાદશાઙ્ગુલ્યં મધ્યમેચોત્તમેપિ વા ।
એવં પિઞ્છં સમાખ્યાતં છત્રલક્ષણમુચ્યતે

ષટ્તાનં છત્રવિસ્તારમુત્તમં સમુદાહૃતમ્ ।
મધ્યમં પઞ્ચતાલંસ્યાચ્ચ તુસ્તાલમથાધમમ્

મૌક્તિકં તુ ભવેચ્છત્રં વસ્ત્રેશાપિ હિતં તથા ।
વસ્ત્રેણ વા તથા કુર્યાત્તાલપત્રમથાપિ વા

છત્રં ત્વધોમુખં પ્રોક્તં દણ્ડં પિઞ્છસ્ય દણ્ડવત્ ।
સુવર્ણરત્નસંયુક્તં કુર્યાદાભરણાદિકમ્

મુકુટં કુણ્ડલં ચૈવ હારં કૈયૂરકં તથા ।
કટકં કટિસૂત્રં ચ પુષ્પં વૈ હારનૂપુરે

કુર્યાદુદરબન્ધં ચ રત્નહારં ચ મેખલામ્ ।
હારં ચ કર્ણપુષ્પં ચ પ્રતિમાયા યથાર્હકમ્

ચામરૈ શ્ચામરં કુર્યાત્પિઞ્છૈર્વાપિ મયૂરજૈઃ ।
દણ્ડં હક્તપ્રમાણં સ્યાદ્બાલદણ્ડપ્રમાણકમ્

હેમરત્નમયં દણ્ડં તારતામ્રમયં તથા ।
અથ વા દારુદણ્ડં સ્યાન્મયૂરપિઞ્છં ચ યોજયેત્

એવં તુ ચામરં પ્રોક્તં પ્રચ્છન્નપટમુચ્યતે ।
ક્ષૌમકાર્પાસસંયુક્તં દ્વારમાનન્તુ કારયેત્

અથ વક્ષ્યે વિશેષેણ સહસ્રધારાવિધિક્રમમ્ ।
સૌવર્ણં રાજતં વાપિ તામ્રં વાપિ સ્વશક્તિતઃ

ઉત્તમં ષોડશાઙ્ગુલ્યં મધ્યમં દ્વાદશાંગુલમ્ ।
અષ્ટાંગુલં તદધમં યથાશક્તિ ચ કારયેત્

એતૈરઙ્ગુલિભિસ્સમ્યક્ ભ્રમીકૃત્ય ચ ચન્દ્રવત્ ।
ભાગં ભિત્ત્યુન્નતં પ્રોક્તં ગોલકં વા વિશેષતઃ

સીમાવૃત્તં તુ વિસ્તારમષ્ટાઙ્ગુલમિતિ સ્મૃતમ્ ।
કર્ણિ કાયામવિસ્તારં ગોલકં તુ યવોન્નતમ્

મધ્યે રત્નં સુવર્ણં વા યથા શક્તિ સમર્પયેત્ ।
કર્ણિકામભિતઃ કુર્યાદ્દલાન્યષ્ટ સુસંગતમ્

પરિતષ્ષોડશદલં દ્વાત્રિંશત્કર્ણિકં બહિઃ ।
ચતુષ્ષષ્ટિસમાયુક્તં દલં બાહ્યે પ્રકલ્પયેત્

દલે યવદ્વયઘનં રેખામપિ ચ કારયેત્ ।
સહસ્રસુષિરૈર્યુક્તં સમાનોક્તં ચ કારયેત્

ષોડશદ્વાદશાષ્ટાભિરઙ્ગુલ્યાયામવિસ્તૃતમ્ ।
માલં તદ્ધસ્તવિસ્તારં શઙ્ખાન્તરસમીકૃતમ્

પદ્માકૃતિં ચ કૃત્વા તુ તૌ ચ નાલસમાયુતૌ ।
શેષં યુક્ત્યા પ્રકુર્વીત જલનિર્ગમનં બુધઃ,,

સર્વસૈન્દર્યસંયુક્તં તથાકારં ચ કારયેત્ ।
પ્રક્ષાલ્ય પઞ્ચગવ્યેન શોધનીયેન શોધયેત્

દેવાલયસ્ય પુરિતો ગોમયેનોપલિપ્ય ચ ।
થાન્યરાશિં સમાસ્તીર્ય વસ્ત્રં ચોપરિ વિન્યસેત્

ઉત્તરે વાસ્તુહોમં ચ પર્યક્નિં ચૈવ પૂર્વવત્ ।
આચાર્યં પૂજયેત્તત્ર નવવસ્ત્રાઙ્ગુલીયકાઃ,

તન્ત્રેન્દુમણ્ડલં ધ્યાત્વા પદ્મે પદ્મનિધિં તથા ।
શઙ્ખે શઙ્ખનિધિં તદ્વદાવાહ્યૈવ સમર્ચયેત્

પુણ્યાહં વાચયિત્વા તુ દક્ષિણાં ચ દદેત્પુનઃ ।
બિંબશુદ્ધિં ચ કૃત્વાતુ મન્ત્રેણૈવાભિષિચ્ય ચ

દેવદેવં સમભ્યર્ચ્ય હવિસ્તત્ર નિવેદયેત્ ।
એવં વૈ કૃતપાત્રાણિ દેવાર્થં ચ પ્રદાપયેત્

તસ્ય કાયકૃતં પાપં તત્ ક્ષણાદેવ નશ્યતિ ।
સર્વદોષોપશમનં વિષ્ણુભક્તિવિવર્ધનમ્