ભૃગુસંહિતા · અધ્યાય 17

ઇતિ શ્રીવૈખાનસે ભગવચ્છાસ્ત્રે ભૃગુપ્રોક્તાયાં
સંહિતાયાં પ્રકીર્ણાધિકારે ષોડશો ઽધ્યાયઃ
અથ સપ્તદશો ઽધ્યાયઃ.
અથ સપ્તદશો ઽધ્યાયઃ.અદિમૂર્તિકલ્પઃ
અથ વક્ષ્યે વિશેષેણ કેશવાદિવિનિર્ણયમ્ ।
કેશવં તુ પ્રકુર્વીત સૌમ્યરૂપં ચતુર્ભુજમ્

શઙ્ખચક્રગદાપદ્મધરં સ્વર્ણાભવે વ ચ ।
સર્વાલઙ્કારસંયુક્તં મુક્તાહારવિભૂષિતમ્

સ્થિતમેવં પ્રકુર્વીત દેવીભ્યાં સહિતં પ્રભુમ્ ।
નારાયણં પ્રકુર્વીત ઘનશ્યામં ચતુર્ભુજમ્

શઙ્ખપદ્મધકં દેવં બિભ્રન્તં ચ ગદામસિમ્ ।
ભૂષિતં મણિભૂષાભિઃ વીતવાસસમચ્યુતમ્

પ્રકુર્યાચ્ચ વિશેષેણ લક્ષ્મીનારાયણં શુભમ્ ।
ઉત્તમં દશતાલેન માનોન્માનપ્રમાણતઃ

સિંહાસને સમાસીનં દક્ષિણાંઘ્રિં પ્રસાર્ય ચ ।
આસને નિહિતં વામં લક્ષણં પૂર્વવત્તથા

લક્ષ્મીં સન્ન્યસ્ય વામોરૌ મુખે હર્ષસમન્વિતામ્ ।
પ્રસારિતકરાં દેવીં પઞ્ચતાલપ્રમાણતઃ

પ્રાઞ્જલીકૃતહસ્તાં તાં સર્વાભરણભૂષિતામ્ ।
વામેન તાં પરિષ્વજ્ય દક્ષિણેનાભયપ્રદમ્

અન્યાભ્યાં ચ કરાભ્યાં ચ શઙ્ખચક્રધરં પરમ્ ।
તાર્ક્ષ્યંસ્કન્ધાસનસ્થં વા અન્યત્સર્વં ચ પૂર્વવત્

તાર્ક્ષ્યં નવાર્ધતાલેન અર્ધેષદ્ભૃકુટિં? મુખમ્ ।
દક્ષિણોરૌ સ્થિતાં લક્ષ્મીં કેચિદિચ્છન્તિસૂરયઃ

નાગભોગે સમાસીનમેવં કુર્યાત્તુ વા હરિમ્ ।
સપ્તભિઃ પઞ્ચભિર્વાપિ ફણૈર્વિસ્તારિતૈર્યુતમ્

શેષં સમ્યક્પ્રકુર્વીત સમુત્તુઙ્ગશરીરિણમ્ ।
માધવં ચોત્પલનિભં ચક્રચાવગદાસિભિઃ

ચતુર્ભુજધરં કુર્યાચ્ચિત્રમાલ્યાંબરં હરિમ્ ।
ગોવિન્દં પાણ્ડુરાભં ચ ચતુર્ભુજધરં હરિમ્

ગદાશઙ્ખારિપદ્માનિ બિભ્રન્તં કારયેદ્બુધઃ ।
વિષ્ણું નીલોત્પલાભન્તુ શઙ્ખાર્યબ્જગદાભૃતમ્

સર્વાભરણ સંયુક્તં પીતવાસસમચ્યુતમ્ ।
રક્તોત્પલાભં કુર્વીત દેવં તુ મધુસૂદનમ્

શઙ્ખાર્યબ્જગદાપાણિં ચતુર્ભુજમનામયમ્ ।
ત્રિવિક્રમં નીલવર્ણં શઙ્ખાર્યબ્જગદાભૃતમ્

ચતુર્ભુજધરં દેવં સર્વાભરણભૂષિતમ્ ।
વામનં મેઘવર્ણં તુ ચતુર્બાહું મહાબલમ્

ગદાશઙ્ખારિપદ્માનિ બિભ્રન્તં છલરૂપિણમ્ ।
અથ વા કારયેત્કુંભં દધ્યન્નં ચ કરદ્વયે

દધિવામનમાહુસ્તં શ્વેતાભં દ્વિભુજં હરિમ્ ।
અથ વા વટુરૂપં તુ ધૃત્વા દણ્ડકમણ્ડલૂ

સ્વર્ણચ્છમિ બાલરૂપં દ્વિભુજં કારયેદ્ધરિમ્ ।
સિતાસિતાભં કુર્વીત શ્રીધરં તુ ચતુર્ભુજમ્

કૌમોદકીશઙ્ખચક્રપદ્મધારિણમીશ્વરમ્ ।
હૃષીકેશં પ્રકુર્વીત શ્યામાભં ચ ચતુર્ભુજમ્

ગદાશઙ્ખારિપદ્માનિ બિભ્રન્તં હરિમવ્યયમ્ ।
સિતમેચકવર્ણન્તુ પદ્મનાભં પ્રકલ્પયેત્

કૌમોદકીચક્રપદ્મશઙ્ખપાણિં રમાધવમ્ ।
દામોદરં પ્રકુર્વીત સિતગૌરાભમીશ્વરમ્

પદ્મશઙ્ખગદાચક્રધરં દેવં ચતુર્ભુજમ્ ।
સંકર્ષણં તુ કુર્વીત શ્વેતવર્ણં ચતુર્ભુજમ્

શઙ્ખાર્યબ્જગદાપાણિં સર્વાધારં સનાતનમ્ ।
વાસુદેવં પ્રકુર્વીત તરુણાદિત્યસન્નિભમ્

શઙ્ખચક્રગદાપદ્મધરં સર્વધરં વિભુમ્ ।
ચન્દ્રાભં નવકુન્દાભમથ વા કાલયેદ્ધરિમ્

પ્રદ્યુમ્નં તુ સુવર્ણાભં કુર્યાદ્દેવં ચતુર્ભુજમ્ ।
ચક્રશઙ્ખગદાપદ્મધરં દેવં મહાબલમ્

અનિરુદ્ધં હિરણ્યાભં સર્વાલઙ્કારસંયુતમ્ ।
શઙ્ખચક્રધનુઃખડ્ગધરં દેવેશ્વરેશ્વરમ્

સિતાસિતાભં કુર્વીત દેવેશં પુરુષોત્તમમ્ ।
શઙ્ખચક્રગદાપદ્મધરં દેવં ચતુર્ભુજમ્

અથોક્ષજં પ્રકુર્વીત શઙ્ખાભં ચ ચતુર્ભુજમ્ ।
ચક્રશઙ્ખગદાપદ્મધરં ભૂષણભૂષિતમ્

નારસિંહં તુ મેઘાભં સર્વાલઙ્કારસંયુતમ્ ।
શઙ્ખપદ્મગદાચક્રધરં ભક્તાભયપ્રદમ્

સિતમેચકવર્ણં તુ કુર્વીત વિભુમચ્યુતમ્ ।
ગદાબ્જચક્રશઙ્ખાઙ્કં ચતુર્ભુજવિરાજિતમ્

જનાર્દનમુદારાઙ્ગં નીલવર્ણં સમાચરેત્ ।
ચક્રશઙ્ખગદાપદ્મધરં દેવં સનાતનમ્

અથ વા કટિવિન્યસ્તવામહસ્તં પ્રકલ્પયેત્ ।
ઉપેન્દ્રં ઘનકૃષ્ણાભં સર્વાભરણભૂષિતમ્

શઙ્ખચક્રગદાપદ્મધરં દેવં જગત્પ્રભુમ્ ।
હરિં પાણ્ડુરકૃષ્ણાભં સર્વાલઙ્કારશોભિતમ્

શઙ્ખપદ્મગદાચક્રધરં કુર્યાન્મનોહરમ્ ।
કૃષ્ણં તુ નીરદશ્યામં પુણ્ડરીકનિભેક્ષણમ્

શઙ્ખચક્રગદાપદ્મધરં કુર્યાદ્વિચક્ષણઃ ।
સર્વેષાં તુ વિમાનાનિ વિષ્ણોરુક્તવદાચરેત્

સભ્યકુણ્ડે પ્રધાનાગ્નૌ હૌત્રં તત્ર પ્રશંસ્ય ચ ।
"કેશવં ક્લેશસંહારં વિષ્ણું ચૈવ પરાત્પરમ્ઽ

"નારાયણં નરં વિષ્ણું નરકાન્તકઽ મિત્યપિ ।
"માધવં પુણ્ડરીકાક્ષં વિષ્ણું સર્વાત્મકંઽ ત્વિતિ,

"ગોવિન્દં પરમાનન્દં વિષ્ણું ચૈવ સનાતનમ્ઽ ।
.વિષ્ણું વ્યાપિનમીશાનં સર્વલોકાધિપં તથા

"મધુસૂદનમુદ્યોગં મહાન્તં વિષ્ણુઽમિત્યપિ ।
"ત્રિવિક્રમં ત્રિલોકેશં લોકાધારં સનાતનમ્ઽ

"વામનં વરદં ચૈવ કાશ્યપિં ચાદિતિપ્રિયમ્ઽ ।
"શ્રીધરં પુરુષં ચેતિ વિષ્ણું શ્રીવત્સવક્ષસમ્ઽ

"હૃષીકેશં જગન્નાથં વિષ્ણું વિશ્વમયંઽ તથા ।
"પદ્મનાભં સુરેશં ચ વિષ્ણું ચૈવ જગત્પતિમ્.ઽ

"દામોદરં સદાધારં વિષ્ણું પ્રણવરૂપિણમ્ઽ ।
"સંકર્ષણં યદુવરં વિષ્ણું હલધરઽન્તથા

"વાસુદેવં પુણ્યમૂર્તિં ભદ્રેશં પુણ્યરૂપિણમ્ઽ ।
"પ્રદ્યુમ્નં જગદીશાનં વિષ્ણુ પુણ્યાત્મકંઽ તથા

"અનિરુદ્ધં મહાન્તં ચ વૈરાગ્યં સર્વતેજસમ્ઽ ।
"પુરુષોત્તમમાનન્દં વિષ્ણું પઞ્ચાત્મકંઽ તથા

"અધોક્ષજમનાદિં ચ વિષ્ણું વ્યાપકઽ મિત્યપિ ।
"નારસિંહં તપોનાથં મહાવિષ્ણું મહાબલમ્ઽ

"અચ્યુતં ચાપરિમિતમૈશ્વર્યં શ્રીપતિંઽ તથા ।
.જનાર્દનમનાદ્યન્તં વિષ્ણું તેજોમયંઽ તથા

"ઉપેન્દ્રમિન્દ્રાવરજં વિષ્ણું વૈકુણ્ઠઽમિત્યપિ ।
"હરિં પાપહરં ચેતિ વિષ્ણું મઙ્ગલવિગ્રહમ્

"કૃષ્ણં નારાયણં પુણ્યં ત્રિદશાધિપઽમિત્યપિ ।
આવાહ્ય તુ ક્રમેણૈવ નિરુપ્યાજ્યાહુતીર્યજેત્

"વિષ્ણોર્નુકાઽદભિષ્ષડ્ભિ"રતોદેવાઽદભિસ્તથા ।
કેશવાદિદ્વાદશાનાં મન્ત્રૈર્દ્વાદશભિર્હુનેત્

નારસિંહસ્ય કૃષ્ણસ્ય મન્ત્રઃ પૂર્વમુદીરિતઃ ।
ઇતરેષાં દશાનાં તુ દશમન્ત્રાઃ પ્રકીર્તિતાઃ

"વિષ્ણુસ્સર્વેષાઽમિત્યાદિ "યં યજ્ઞૈઽરન્તમીરિતાઃ ।
તં તં દેવં સમુદ્દિશ્ય તત્તન્મન્ત્રેણ ચાત્વરઃ

શતમષ્ટાધિકં હુત્વા શેષં પૂર્વવદાચરેત્ ।
એવં સર્વત્ર કુર્વીત દેવીભ્યાં સહિતં વિભુમ્

તદ્રૂપં કૌતુકં કુર્યાત્સર્વલક્ષણલક્ષિતમ્ ।
કર્ષણાદિક્રિયાસ્સર્વા વિષ્ણોરિન સમાચરેત્

લક્ષ્મીકલ્પઃ
અથ વક્ષ્યે વિશેષેણ લક્ષ્મીસ્થાપનમુત્તમમ્ ।
અષ્ટધા પ્રોચ્યતે લક્ષ્મીઃ પ્રથમા ત્વનપાયિની

વિષ્ણોર્વક્ષસ્થ્સલેકાર્યા સર્વાલઙ્કારસંયુતા ।
દક્ષસ્તનસ્યોર્ધ્વભાગે વહ્ન્યશ્રેદિવ્યમણ્ડલે

પદ્મમધ્યે સમાસીનાં પદ્મદ્વયકરાઞ્ચિતામ્ ।
વરદાભયહસ્તાં ચ મન્દસ્મિત મુખાંબુજામ્

એવં રૂપાં પ્રકુર્વીત યોગલક્ષ્મીસ્તુસા મતા ।
યોગલક્ષ્મીં પ્રતિષ્ઠાપ્ય શ્રીકામસ્સમ્યગર્ચયેત્

દેવેશેન સમં કુર્યાદસ્યાસ્થ્ચાપનમુત્તમમ્ ।
કાલાન્તરે પ્રકુર્યાચ્છેદ્ધેમરૂપ્યાદિના પુનઃ

કૃત્વા શ્રીવત્સરૂપં તુ ધારયેદ્વિષ્ણુમવ્યયમ્ ।
તત્તદ્બિંબાનુરૂપં ચ કુર્યાચ્છ્રીવત્સલક્ષણમ્

ભોગલક્ષ્મ્યસ્સમાખ્યાતા શ્શ્રીભૂનીલાઃ ક્રમાદિમાઃ ।
ધ્રુવાદિષુ તુ બેરેષુ શ્રીભૂમ્યૌ દેવપાશન્વ્ગે

વૈકુણ્ઠમાર્ગસંચારા નીલા નિત્યસમાશ્રિતા ।
શ્રીભૂમ્યોસ્થ્સાપનં પૂર્વં દેવેશેન સહોદિતમ્

દેવીભ્યાં રહિતે દેવે કુર્યાત્કાલાન્તરે પુનઃ ।
પૃધક્પ્રતિષ્ઠાં શ્રીભૂમ્યોઃ કુર્યાદાઙ્ગિરસોક્તિવત્

વીરલક્ષ્મીરિતિ પ્રોક્તા પૃથગાલયસંગતા ।
અલયાદ્દક્ષિણે પાર્શ્વેકુર્યાત્તુ પૃથગાલયમ્

દશતાલેન માનેન કુર્યાદ્દેવીન સલક્ષણામ્ ।
પદ્મદ્વયકરાં ચૈવ વન્દા ભયધારિણીમ્

કિરીટમુકુચોપેતાં સર્વાલઙ્કારશોભિતમ્ ।
પદ્માસને સમાસીનાં હેમાભાં સર્વમઙ્ગલામ્

ગોદામન્યાં પ્રકુર્વીત લક્ષ્મીં તુ વિજયાભિધામ્ ।
નવતાલેં માનેન કુર્યાદન્યાલયાશ્રિતામ્

દક્ષિણેન તુ હસ્તેન કલ્હારં દધતીં તથા ।
પ્રસારિતેતરકરાં બદ્ધધમ્મિલ્લશોભિનીમ્

સર્વાલઙ્કારસંયુક્તાં તિષ્ઠન્તીમેવ કારયેત્ ।
ગોદા ભૂમ્યંશજા પ્રોક્તા તન્મન્ત્રેણાચરેત્ક્રિયાઃ

પાકલક્ષ્મીસ્સમાખ્યાતા પચનાલયસંગતા ।
અષ્ટતાલેન માનેન કુર્યાત્તાં પચનાલયે

પદ્મદ્વયાઞ્ચિતકરાં વરદાભયધારિણીમ્ ।
આસીનાં વાથ તિષ્ઠન્તીં કુર્યાદ્ભૂષણભૂષિતામ્

દ્વિતીય મણ્ડપદ્વારે દ્વારલક્ષ્મીં સમાચરેત્ ।
પતઙ્ગપટ્ટિકામધ્યે સર્વાલઙ્કારશોભિતામ્

પદ્મદ્વયાઞ્ચિતકરાં વરદાભયધારિણીમ્ ।
પદ્માસને સમાસીનાં કિરીટાદિવિભૂષિતામ્

ગજૈ તુ પાશન્વ્યોઃકુર્યાદ્ધેમકુંભકરૌ પુનઃ ।
સિંચન્તૌ તૌ મહાલક્ષ્મીં કુર્યાત્કુંભજલૈસ્તથા

શ્રીભૂમ્યોર્વીરવિજયલક્ષ્મ્યોરેવ વિધીયતે ।
ધ્રવબેરાનુરૂપેણ બેરાન્તરસમર્ચનમ્

તદ્રૂપં કૌતુકં કુર્યાદુત્સવાદિ યથેચ્છયા ।
અન્યાસાંનૈવ કુર્વીત ધ્રુવાર્ચામેવ કારયેત્

પૈણ્ડરીકે પ્રધાનાગ્નૌ હૌત્રં તત્ર પ્રશંસ્ય ચ ।
શ્રીભૂમ્યોર્મૂર્તિમન્ત્રૈશ્ચ ક્રમેણાવાહનાદિકમ્

"ગોદાં કૃષ્ણપ્રિયાં લક્ષ્મીં રુક્મિણીઽમિતિ ચાહ્વયેત્ ।
આવાહનક્રમેણૈવ તન્મન્ત્રૈર્જુહુયાત્ક્રરૂત્

પ્રતિષ્ઠોક્તક્રમેણૈવ સર્વં પૂર્વવદાચરેત્ ।
નવષટ્પઞ્ચમૂર્તીનાં વિમાનસ્યાલયસ્ય ચ

દ્વિમૂર્તિસ્થાપનં તદ્વત્રિમૂર્તસ્થાપનં તથા ।
અન્યેષાં પરિવારાણાં સ્થાપનં વિધિવચ્ચરેત્

યદ્યત્સમર્પ્યતે વસ્તુ દેવેશસ્ય તુ મન્દિરે ।
તત્તત્સર્વં વિધાનેન પ્રતિષ્ઠાપ્ય સમર્પયેત્

અસંસ્કૃતં તુ ન ગ્રાહ્યં ન તદ્દેવપ્રિયં ભવેત્ ।
ભૂષણાનિ ચ વા સાંસિ પાત્રાણ્યન્યત્પરિચ્છદમ્

બેરાલઙ્કારયોગ્યાનિ ધામાલઙ્કરણાનિ ચ ।
યથાહંન્ સંસ્કૃતાન્યેવ ગૃહ્ણીયાત્સફલં ભવેત્

તત્તદ્દ્રવ્યાધિદૈવત્યં દેવતામૂર્તિમન્ત્રકમ્ ।
જુહુયાત્સર્વમન્યચ્ચ પ્રતિષ્ઠોક્તવદાચરેત્

દ્રવ્યાધિદેવતાકલ્બસ્સમ્યગુક્તો મયાખિલે