ભૃગુસંહિતા · અધ્યાય 14

ઇતિ શ્રીવૈખાનસે
ભગવચ્છાસ્ત્રે ભૃગુપ્રોક્તાયાં સંહિતાયાં
પ્રકીર્ણાધિકારે ત્રયોદશો ઽધ્યાયઃ.
અથ ચતુર્દશો ઽધ્યાયઃ.
અથ ચતુર્દશો ઽધ્યાયઃ.
દશાવતારકલ્પઃ (વામનઃ)
અથાતસ્સંપ્રવક્ષ્યામિ વામનસ્ય ક્રમં યથા ।
વૈરોચનસુતોહ્યુગ્રો બલી ચ બલિનાં વરઃ

તદ્બલસ્યાપહારાર્થં કાશ્યપાજ્જાયતે હરિઃ ।
હરિર્વામનરૂપો ઽભૂચ્છત્રી દણ્ડી ચ વેદવિત્

વટબીજેન સદૃશઃ કેવલં સૂત્રદણ્ડભૃત્ ।
વર્તમાને મહાયજ્ઞે બલેર્વૈરોચનેઃ પુરા

તદ્યજ્ઞશાલાં સંપ્રાપ્ય વટુરૂપો મહાહરિઃ ।
ત્વં દેહિ ત્રિપદીં મહ્યં ગામિત્યૂચે સ્વમાયયા

બલિશ્ચ ત્રિપદં તસ્મૈપ્રાદાત્તોયસમન્વિતમ્ ।
હસ્તેજલે પતત્યાશુ ભદ્રં રૂપમવાપ્ય ચ

દેવસ્ત્રૈવિક્રમં રૂપં સર્વં લોકં તદાગ્રહીત્ ।
ત્રિવિક્રમપ્રતિષ્ઠાયાં વિશેષસ્સંપ્રવક્ષ્યતે

વસન્ત્વિમાને વા ભદ્રકે હસ્તિભદ્રકે (?) ।
દીર્ઘશારે મહાકૂટે સ્થાપનં સર્વસિદ્ધિદમ્

દશતાલેન માનેન દેવદેવં પ્રકલ્પયેત્ ।
સવ્યં પાદં સ્થિતં કુર્યાદ્દક્ષિણં ચોદ્થિતં ભવેત્

ચતુર્ભુજં પ્રકુર્વીત સંયુતં વાષ્ટભિર્ભુજૈઃ ।
દક્ષિણે શાર્ઙ્ગમાલંબ્ય ભૂમ્યાં ચૈવ પ્રસ્ર્ય ચ

શરં ચ દક્ષિણે હસ્તે ખડ્ગં ચૈવ તથા ભવેત્ ।
ગદા વામકરે પ્રોક્તા તથા ખેટકમેવ ચ

ચક્રશઙ્ખેતથા કુર્યાદૂર્ધ્વબાહોર્વિચક્ષણઃ ।
એવમેવ પ્રકુર્વીત વસુહસ્તં પ્રકલ્પયન્

સસ્યશ્યામનિભં કુર્યાદ્ધર્ષ વેગસમન્વિતમ્ ।
સર્વાભરણ સંયુક્તં કીરીટાદિવિભૂષિતમ્

ઇન્દ્રં સસ્યનિભં કુર્યાદ્વામપાર્શ્વે ચ સુસ્થિતમ્ ।
દક્ષિણે ધર્મરાજં ચ પુષ્પમાલાધરં પુનઃ

દક્ષિણે ભિત્તિપોર્શ્વે તુ બ્રહ્માણં ચ પ્રકલ્બયેત્ ।
હસ્તાભ્યાં કુંભયોશ્ચૈવ પાદપ્રક્ષાલનં ચરેત્

તસ્યપાદાંબુજે ચૈવ જાતાં ગઙ્ગાં ચ સુન્દરીમ્ ।
પ્રાઞ્જલીકૃત્ય હસ્તાભ્યાં નાભેરૂલ્રાવં શરીરગૌ

પાર્શ્વયોરુભયોશ્ચાપિ ચન્દ્રાદિત્યૌ ચ પૂર્વવત્ ।
જાંબવન્તં તથા ભેરીં તાડયસ્તં નરાકૃતિમ્

ઇન્દ્રં શ્યામનિભં કુર્યાદ્યમમઞ્જનસન્નિભમ્ ।
આદિત્યં ચાગ્નિ વર્ણં ચ ચન્દ્રં શ્તેતં તથા ચરેત્

પીતવર્ણં બલિં કુર્યાન્નીલાભં જાંબવન્તકમ્ ।
બ્રહ્માણં પીતવર્ણં ચ શ્યામવર્ણાં ચ જાહ્નવીમ્

એવં વર્ણક્રમેણૈવ ચિત્રાભાસં ચ કારયેત્ ।
પૂજકૌ તુ પ્રકુર્વીત તથા શક્રબૃહસ્પતી

શઙ્ખં દક્ષિણતઃ કુર્યાચ્ચક્રં વામે સમર્ચયેત્ ।
અમૂર્તં વા સમૂર્તં વા કલ્પયિત્વા યથાક્રમમ્

શુક્રં શુક્લનિભં કુર્યાત્પીતવર્ણં બૃહસ્પતિમ્ ।
મહીં દક્ષિણતઃ પાર્શ્વેસ્થિતામેવં પ્રકલ્પયેત્

ઉદઙ્મુખીં ચ કુર્દીત પદ્મહસ્તાં ચ દક્ષિણે ।
વામે પ્રસારિતાં ચૈવ સર્વરત્ન વિભૂષિતામ્

તસ્યાઃપૂર્વે તથા કુર્યાત્પ્રહ્લાદં ચોત્તરામુખમ્ ।
જટામુકુટસંયુક્તં સર્વાભરણભૂષિતમ્

હૃદયેંજલિસંયુક્તં શુકવત્રનિભાંબરમ્ ।
તસ્યચોત્તરપાર્શ્વે તુ બ્રહ્માસૂત્રસ્ય દક્ષિણે

અસુરેન્દ્રં તથાસીનં વિનતં પશ્ચિમામુખમ્ ।
બ્રહ્માઞ્જલિ સમાયુક્તં કીરીટાદિવિભૂષિતમ્

એવં વૈરોચનિં કુર્યાત્પુષ્પાંબરધરંપરમ્ ।
નમુચિં ચ સમાસીનં પાદપીઠાવલંબિનમ્

વામપાર્શ્વે સમાસીનં પૂર્વભિત્તિસમાશ્રયમ્ ।
કલ્પયિત્વા યથામાર્ગં શુક્રં ચૈવ સમાગતમ્

વામપાદં સમાસીનં દક્ષિણં કુઞ્ચિતં તથા ।
અભયં દક્ષિણં હસ્તં વામં કટ્યવલંબિતમ્

સર્વાભરણ સંયુક્તં પશ્ચિમામુખમેવ ચ ।
તસ્ય ચોત્તરપાર્શ્વેતુ પક્ષિરાજં પ્રકલ્પયેત્

દક્ષિણામુખસંયુક્તં શુક્રેમુષ્ટિપ્રહારિણમ્ ।
એવં ગર્ભગૃહે પ્રોક્તં વિધિના કારયેદ્બુધઃ

મણ્ડપે નિમ્નિતસ્થાને અનન્તં ચોત્તરામુખમ્ ।
હૃદયેંજલિસંયુક્તં સ્થિતમેવં પ્રકલ્પયેત્

ફણૈસ્તુ પઞ્ચભિર્યુક્તં સર્વાભરણભૂષિતમ્ ।
ઉત્તરે ભિત્તિપાર્શ્વેતુ વાસુકીં ચ પ્રકલ્પયેત્

અન ન્તવત્તથા કુર્યાદ્ધર્ષ વેગસમન્વિતમ્ ।
એવમેવ વિધાનેન કલ્પયિત્વા યથાક્રમમ્

શ્યામવર્ણાં તથા દેવીં પ્રહ્ગાદં પીતમેવ ચ ।
કનકાભં બલિઞ્ચૈવ નમુચિં ચ તથૈ વ ચ

શક્રં તુ પૂર્વવત્કુર્યાત્પઞ્ચવર્ણં ખગાધિપમ્ ।
અનન્તં પીતવર્ણં ચ વાસુકિં શ્યામમેવ ચ

એવં સ્થાનક્રમેણૈવ કૂટયુક્તેન કારયેત્ ।
અથ વા ભિત્તિપાર્શ્વે તુ ચિત્રાભાસે ઽધમાધમમ્

ત્રિવિક્રમં પ્રવક્ષ્યામિ યથા કુર્યાજ્જગત્ત્રયે ।
એકં જાનુસમં કુર્યાદ્દ્વિતીયં નાભિતસ્સમમ્

તૃતીયં તુ લલાટાન્તં ત્રિવિધં સ્યાત્ત્રિવિક્રમમ્ ।
મહીં દેવીં તથા ચૈવ પ્રહ્લાદં તુ બલિં તથા

નમુચિં ચ તથા શુક્રં ગરુડં ચ તથા ચરેત્ ।
અનન્તં વાસુકીં ચૈવ મષ્ટાંગસ્થાપનં ચરેત્

વિષ્ણું ત્રિવિક્રમં ચેતિ ત્રિલોકેશમતઃ પરમ્ ।
વિશ્વેશ્વરં ત્રિમૂર્તિ ચ સર્પાધારઽ મિતીરયેત્

"પીતવર્ણં ગુરું ચૈવ તૈષ્યં ચૈવ બૃહસ્પતિમ્ઽ ।
"સમુચિં કનકાભં ચ પીતવાસસમિત્યપિ

શ્યામલાઙ્ગમિતિ પ્રોક્તંઽ મૂર્તિમન્ત્રં યથાક્રમમ્ ।
"હરિણીં ચ તથા પૌષ્ણીં ક્ષૌણીઞ્ચૈવ તથા મહીમ્.ઽ

"પ્રહ્લાદં વીર્યવિત્તં ચ વિષ્ણુ ભક્તં મહાબલમ્ઽ ।
"અસુરેન્દ્રં બલિં ચેતિ વદાન્યં વીરઽમેવ ચ

શુક્રસ્ય પૂર્વમેવોક્તં ગરુડસ્ય વિધાનતઃ ।
"કાશ્યપં ગરુડં ચૈવ વૈનતેયં ખગાધિપમ્

"સહસ્રશીર્ષં શેષં ચ નાગરાજમિતીર્ય ચ ।
અનસ્તંઽ ચ સમુચ્ચાર્ય શેષસ્યાવાહનં ચરેત્

"વાસુકીં નાગરાજં ચ કાદ્રવેયં મનોરમમ્ ।
એવં મૂર્તિક્રમશ્ચૈવ મષ્ટાંગસ્થાપને ચરેત્

પ્રતિષ્ઠોક્તક્રમેણૈવ સર્વં પૂર્વવદાચરેત્ ।
ત્રિવિક્રમપ્રતિષ્ઠાયામન્વાહાર્યે વિશેષતઃ

તથા હૌત્રં પ્રશંસ્યૈવ મૂર્ત્યાવાહનમાચરેત્ ।
જુષ્ટાકારં ચ કૃત્વૈવ પૂર્વવત્સર્વમાચરેત્

"યો વા ત્રિમૂર્તિઽરિત્યેવં શતમષ્ટાધિકં યજેત્ ।
કર્ષણાદિપ્રતિષ્ઠાન્તં પૂર્વવત્સમ્યગાચરેત્