ભૃગુસંહિતા · અધ્યાય 15

ઇતિ શ્રીવૈખાનસે ભગવચ્છાસ્ત્રે ભૃગુપ્રોક્તાયાં
સંહિતાયાં પ્રકીર્ણાધિકારે ચતુર્દશો ઽધ્યાયઃ.
અથ પઞ્ચદશો ઽધ્યાયઃ.
અથ પઞ્ચદશો ઽધ્યાયઃ.
દશાવતાર કલ્પઃ (રામઃ) ભાર્ગવઃ
અતઃ પરશુરામસ્ય સ્થાપનં વક્ષ્યતે ઽધુના ।
બહુભિર્બલવદ્ભિસ્તુ રાજભિર્ધરણી હતા

તદ્વધાય કૃતોદ્યોગો જમદગ્નિસુતો હરિઃ ।
ભૂત્વાવતીર્ણો લોકેસ્મિન્ ભારનિર્હરણાય વૈ

પરશું ચ ગૃહીત્વોર્વ્યાં નૃપાન્ સર્વાન્ પ્રગૃહ્ય ચ ।
જઘાન કિલભૂયો ઽપિ રામો ભીમપરાક્રમઃ

સ્થાપયેચ્છત્રુનાશાય રામં પરશુધારિણમ્ ।
શ્રીપ્રતિષ્ઠિતકે ચૈવ અઙ્ગનાકાર એવ ચ

મધ્યમં દશતાલેન રામં દ્વિભુજમાચરેત્ ।
પરશં દક્ષિણે હસ્તે ધૃત્વાચૈવ વિચક્ષણમ્

વામમુદ્દેશહસ્તં ચ જટામુકુટશોભિતમ્ ।
રક્તવર્ણયુતં ચૈવ શ્વેતાંબરધરં તથા

સર્પાભરણસંયુક્તં સ્થાનકં તત્ર કારયેત્ ।
તદ્રૂપં કૌતુકં કુર્યાદથ વા તં ચતુર્ભુજમ્

અન્વાહાર્યે પ્રધાનાગ્નૌ હૌત્રશંસનમાચરેત્ ।
"રામં ઋષિસુતં વિષ્ણું પરશુપાણિઽમિતીરયેત્

ઇત્યેવમુક્ત્વા ચાવાહ્ય નિરુપ્યાજ્યાહુતીર્યજેત્ ।
"વિષ્ણુર્વરિષ્ઠઽ ઇત્યુક્ત્વા શતમષ્ટાધિકં યજેત્

ઉત્સવસ્નપનાદીનિ વિષ્ણુવત્સર્વમાચરેત્ દાશરધિઃ ।
રાવણો બહુભિઃ ક્રૂરૈ રાક્ષસૈશ્ચ મહાબલૈઃ

ત્રીન્ લોકાન્ પીડયામાસ વરદાનેન ગર્વિતઃ ।
દેવાસ્સંપીડિતાસ્સર્વે મુનયશ્ચાખિલાસ્તથા

તૈર્દેવૈર્મુનિભિસ્સર્વૈઃ સંસ્તુતો હરિરવ્યયઃ ।
તદ્વધાય કૃતોદ્યોગો માનુષં રૂપમાસ્થિતઃ

અવતીર્ણસ્સુતો ભૂત્વા રાજ્ઞો દશરથસ્ય ચઽ ।
રામસ્તુ રાક્ષસાન્ હત્વા સર્વાન્ લોકાનપાલયતે

પુષ્ટ્યર્થી વિજયાર્થી ચ વીરાર્થી ચ વિશેષતઃ ।
કૂટાગારેંગનાકારે ફેલાકારં ચતુષ્ફુટમ્

સ્વસ્તિકં વા વિમાનસ્તુ કૃત્વાચૈવ વિચક્ષણઃ ।
રાઘવં તુ પ્રતિષ્ઠાપ્ય યથા વત્સંપ્રપૂજયેત્

અથાતસ્સંપ્રવક્ષ્યામિ રામલક્ષ્મણ લક્ષણમ્ ।
સીતાયા વાયુપુત્રસ્ય ભરતસ્યાસુજસ્ય ચ

માનોન્માનપ્રમાણાનિ વક્ષ્યે સંક્ષેપતઃ ક્રમાત્ ।
ઉત્તમં દશતાલેન મધ્યમેન યથાક્રમમ્

ઉત્તમં રાઘવેન્દ્રસ્ય મધ્યમં લક્ષ્મણસ્ય ચ ।
અન્તેનૈ વ તુ માસેન સીતાયાસ્તૂચ્છ્રયો ભવેત્

નવતાલેન માનેન વાયુપુત્રં પ્રકલ્પયેત્ ।
અધમં દશતાલેન ભરતસ્યાનુજસ્ય ચ

એવં યુક્તિયુતેનૈવ ક્રિયતે શાસ્ત્રવિત્તમૈઃ ।
ગર્ભદ્વારવિમાનાભ્યાં બેરમાનમિહોચ્યતે

ઉત્સવ પ્રતિમાયાન્તુ સર્વેષામાલયેષુ વૈ ।
તદ્દેવભેદં મૂર્તીનાં તત્પ્રમાણેન યોજયેત્

ઇષ્યતે ગર્ભમાનન્તુ પુષ્યમાનં? વિભજ્ય ચ ।
ઉત્તમં પઞ્ચભાગં તુ ચતુર્ભાગં તુ મધ્યમમ્

ત્રિભાગમધમં પ્રોક્તં યથાવચ્છાસ્ત્રવિત્તમાઃ ।
ગર્ભમાનં પ્રવક્ષ્યન્તિ દ્વારમાનન્તુ વક્ષ્યતે

સપ્તભાગે ચતુર્ભાગમુત્તમં તુ વિધીયતે ।
ત્ષંશં તુ મધ્યમં પ્રોક્તમર્થાંશમધમં ભવેત્

દ્વારમાનમિદં પ્રોક્તં ક્રિયાયાન્તુ વિશેષતઃ ।
રામસ્યાથ લલાટાન્તં નાસાન્તં લક્ષ્મણોચ્છ્રયમ્

આસ્યાન્તમથ વા કુર્યાદ્વાયુપુત્રસ્ય લક્ષણમ્ ।
ભરતસ્યામજસ્યાપિ તથા ગલસમં ભવેત્

ઉષ્ણીષાત્પાદપર્યન્તં ચતુર્વિંશચ્છતાઙ્ગુલમ્ ।
ષષ્ટિદ્વિગોલગં વિદ્યાદેકત્ષંશત્રિભાગીકમ્?

તાલાનિ દશભાગૈકમુત્તમં દશતાલકમ્ ।
ચતુર્ભાગાષ્ટભાગં સ્યાચ્ચતુસ્તાલં તથૈવ ચ

દશતાલસ્ય ત્ષંશેન ઉત્તમં મધ્યમાધમમ્ ।
મધ્યમાદધમં હીનં મુખે વાર્ધાઙ્ગુલક્ષયમ્

ઉષ્ણીષમઙ્ગુલં નેત્રં શિરસ્ત્ષઙ્ગુલમિષ્યતે ।
લલાટે હનુપર્યન્તં ત્રયોદશાર્ધાઙ્ગુલં ભવેત્

ગલં ચતુર્યવાઃ પ્રોક્તાગ્રીવા સાર્ધત્રિયઙ્ગુલા ।
હિક્કા હૃદયાનાભ્યન્તં મેઢ્રમૂલં મુખત્રયમ્

મુખાયામં ચતુર્માત્રં લિઙ્ગં પઞ્ચાઙ્ગુલાયતમ્ ।
નાભિરર્ધાઙ્ગુલં જ્ઞેયં નિમ્નાર્ધવરિતાલકા

શ્રોણી ભાગાર્ધમેવં સ્યાત્કટિઃ પઞ્ચાઙ્ગુલં ભવેત્ ।
મેઢ્રમૂલાદિજાન્વન્તં સપ્તવિંશતિકાંગુલમ્

જાનુભાગમિતિ પ્રોક્તં જઙ્ઘોરૂ સુસમાયુતૌ ।
ચરણં ચતુરઙ્ગુલ્યં મનોર્દેશવિધાનતઃ

બ્રહ્માઙ્ગુલમૂખાયામં ત્રયોદશાંગુલમેવ ચ ।
કનિષ્ઠાંગુલમાયામમેકાદશાંગુલં ભવેત્

અક્ષ્ણામુષ્ણીષપર્યન્તં ભાગાર્ધાઙ્ગુલમુચ્છ્રયમ્ ।
હિક્કાસૂત્રાન્તમેવં સ્વાત્સ્કન્ધમૂલદ્વયં ભવેત્

સ્કન્ધં ભુજસમોત્સેધં ભુજોર્ધ્વં ગોલકં ભવેત્ ।
ભુજદ્વિમુખમાયામં કૂર્પરં ચ કલાયતમ્

પ્રકોષ્ઠં વિંશદઙ્ગુલ્યં હસ્તાયામમિતિ સ્મૃતમ્ ।
નાસ્યાનિ નાભિવામેભ્યો રક્ષાન્તં સૂત્રદક્ષિણમ્

આદિસૂત્રમિદં પ્રોક્તમન્યત્સૂત્રં ચ કારયેત્ ।
ઈષત્કુઞ્ચિતમાત્રન્તુ માત્રાર્ધં સમકુઞ્ચિતમ્

દ્વિકલાકુઞ્ચિતં જ્ઞેયં ત્રિવિધં કુઞ્ચિતં ભવેત્ ।
પાષ્ણોન્ય્રન્તરસંયુક્તં પઞ્ચાગુલસમન્વિતમ્

પાદાઙ્ગુષ્ઠાન્તરં ચૈવ ત્રયોદશાંગુલમીરિતમ્ ।
ઉષ્ણીષાત્પાર્શ્વકર્ણાન્તં વામહસ્તોચ્છ્રયં ભવેત્

નીવ્રં કણ્ઠયવાનાન્ત દ્વિમુખં વિસ્તરં ભવેત્ ।
દક્ષિણે લંબહસ્તન્તુ ઊરુમૂલૌ સમં ભવેત્

નીવ્રં પઞ્ચાંગુલં ચૈવત્રયોદશાંગુલમીરિતમ્ ।
હસ્તન્તુ દ્વ્યઙ્ગુલ ચેતિ કટીબાહૂ ષડઙ્ગુલમ્

ત્રિયુજા કુઞ્ચિતં સ્થિત્યા ત્રિભઙ્ગાગ્ર વિરાજિતમ્ ।
દક્ષિણે કટિદેશે તુ વામમક્ષાન્વિતં ભવેત્

દક્ષિણં મુખમાશ્રિત્ય ત્રિભઙ્ગાઙ્ગ મથોચ્યતે ।
શ્રુઙ્ગારગુણસંયુક્તં કિરીટં વા વિશેષતઃ

વજ્રં પુલ્લિઙ્ગવાયુક્તં મકરકુણ્ડલમંયુતમ્ ।
કિરીટમુકુટૌ જ્ઞેયો હારકેયૂરસંયુતમ્

ઉષ્ણીષં કેશપૃષ્ઠાન્તે ત્રયોદશાંગુલમાયતમ્ ।
ગ્રીવાયાં મધ્યમં ભાગં કકુદ્ભાગાત્ક્રમોન્નતિઃ

જાનકીં સમભઙ્ગેન વામહસ્તેવ પુષ્પધૃત્ ।
દક્ષિણં સંપ્રસાર્યૈવ રુક્મવર્ણાન્તુ કારયેત્

શ્યામવસ્ત્રધરાં ચૈવ દિવ્યસ્ત્રીમણ્ડનોપમામ્ ।
લક્ષ્મણં સમભઙ્ગેન તપ્તકાઞ્ચનસન્નિભમ્

ભરતં શ્યામવર્ણન્તુ શત્રુઘ્નન્તુ સુવર્ણકમ્ ।
લક્ષ્મણસ્યાથ વામે તુ સ્થિતૌ બાણધનુર્ધરૌ

હનૂમન્તં પિઙ્ગલાભં વાર્તાવિજ્ઞાપને પરમ્ ।
એવં સાયુધવર્ગન્તુ વક્ષ્યતે ઽત્ર નિરાયુધમ્

પ્રસારિ દક્ષિણં પાદમિતરચ્ચૈવ કુઞ્ચિતમ્ ।
દક્ષિણે નાભયં હસ્તં વામં કટિકમુચ્યતે

સ્થાપનાદિક્રિયાસ્સર્વાઃ પૂર્વવત્કારયેત્તતઃ ।
દક્ષિણાગ્નૌ પ્રધાનેતુ હૌત્રશંસનમાચરેત્

"રામં દાશરથિં વિષ્ણું કાકુત્સ્થઽમિતિ ચાહ્વયેત્ ।
"સીતામયોનિજાં લક્ષ્મીં વૈદેહીઽમિતિ ચાહ્વયેત્

"રામાનુજં ચ સૌમિત્રિં લક્ષ્મણં લક્ષ્મિવર્ધનમ્ઽ ।
"ભરતં રામપ્રિયં ચેતિ કૈકૈયીસુતમેવ ચ

સદ્વૃત્તઽમિતિ ચાવાહ્ય ભરતસ્ય વિશેષતઃ ।
"શત્રુઘ્નં સુમનસ્કં ચ લક્ષ્મણાનુજમેવ ચ

દશરથોદ્ભવઽમિત્યેવ શત્રુઘ્નં ચ સમાહ્વયેત્
કપિરાજં હનૂમન્તં શબ્દરાશિં મહામતિમ્,

જુષ્ટાકારાદિસર્વં ચ પૂર્વવત્કારયેદ્બુધઃ ।
"રાયામીઽશેતિ મન્ત્રેણ શતમષ્ટાધિકં યજેત્

"શ્રિયે જાતઽશ્ચ સીતાયા હોમે મન્ત્ર ઉદીરિતઃ ।
"તન્મા યશોગ્રઽ મન્ત્રેણ ભરતસ્ય ચ હૂયતે

"શન્નો નિધત્તાઽમુચ્ચાર્ય લક્ષ્મણસ્ય હુનેત્સુધીઃ ।
"ભૂમાનન્તોગ્રઽ ઇત્યુક્ત્વા શત્રુઘ્નસ્ય સમાચરેત્

"મરુતઃ પરમાઽત્મેતિ મારુતસ્યેવ મારુતે ।
સર્વત્ર જુહુયાન્મન્ત્રં શતમષ્ટાધિકં બુધઃ

અર્ચનં ચોત્સવં ચૈવ સ્નપને ચ હરેરિવ ।
હલી
દૈત્યાનાં તુ વધાર્થાય યદુશ્રેષ્ઠં મલાબલમ્

બલભદ્રં વિદુસ્સો ઽપિ વસુદેવસ્ય સંબભૌ ।
ભૂભારમોચનાર્થાય વિષ્ણુસ્સબલભદ્રકઃ

હત્વાનરકકંસાદીન્ સર્વાન્ લોકાનપાલયત્ ।
એવં સ્થાપયિતું રામમિચ્છેત્કારયિતં ચ યઃ

સોમછન્દવિમાને વા હસ્તિપૃષ્ઠે ઽથ વાબુધઃ ।
તૃતીયં રામમાસ્થાપ્ય દ્વિભુજં સ્વેતવર્ણકમ્

દશતાનેન માનેન કૃત્વા રૂપં સમાહિતઃ ।
દક્ષિણેતરહસ્તાભ્યાં મુસલં ખડ્ગમેવ ચ

શ્રોણીનૂત્રસમેનૈવ મુષ્ટિં સમુસલં દૃઢમ્ ।
બાહુસૂત્રસમં કુર્યાદ્ધલં વામે તથૈવચ

તસ્ય દક્ષિણપાર્શ્વેતુ લક્ષ્મીવદ્રોહિણીં ચરેત્ ।
એવં તુ સાયુધં કુર્યાદ્વક્ષ્યે ઽહં તુ નિરાયુધમ્

વામપાદં સમાકુઞ્ચ્ય દક્ષિણં સંપ્રસાર્ય ચ ।
અભયં દક્ષિણં હસ્તં વામમૂરૌ ચ વિન્યસેત્

અગ્નાવાહવનીયેતુ હૌત્રં તત્ર પ્રશંસયેત્ ।
"રામં યદુવરં વિષ્ણું હલાયુધઽમિતિક્રમાત્

"ઇન્દિરાં રેવતીં ચૈવ લક્ષ્મીં રામપ્રિયાઽમિતિ ।
એવમાવાહનં કૃત્વાજુષ્ટાકારાદિ પૂર્વવત્

"ક્ષ્મામેકાઽમિતિ મન્ત્રેણ શતમષ્ટાધિકં યજેત્ ।
અર્ચનં ચોત્સવં ચૈવ સ્નપનં ચ હરેરિવ