ભૃગુસંહિતા · અધ્યાય 13

ઇતિ શ્રીવૈખાનસે ભગવચ્છાસ્ત્રે ભૃગુપ્રોક્તાયાં સંહિતાયાં પ્રકીર્ણાધિકારે દ્વાદશો ઽધ્યાયઃ.
અથ ત્રયોદશો ઽધ્યાયઃ.
અથ ત્રયોદશો ઽધ્યાયઃ.
નવષટ્પઞ્ચમૂર્તિવિધાનમ્
અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ નવષટ્પઞ્ચમૂર્તિકમ્ ।
વિષ્ણું ચ પુરુષં સત્યમચ્યુતં ચાવિરુદ્ધકમ્

નરનારાયણાભ્યાં તુ વારાહં નારસિંહકમ્ ।
એવં તુ નવમૂર્તિસ્તુ સ્થાપયિત્વા યધાવિધિ

વિષ્ણ્વાદિપઞ્ચમૂર્તીસ્તુ અદિમૂર્તિન્તથાક્રમાત્ ।
સ્થાપયેત્ તત્ક્રમેણૈવ ષણ્મૂર્તિકમિહોચ્યતે

વિષ્ણ્વાદીનાં તુ પઞ્ચાનાં સ્થાપનં પઞ્ચમૂર્તિકમ્ ।
દશાવતારકલ્પઃ
મત્સ્યઃ કૂર્મોવરાહશ્ચ નારસિંહો ઽથ વામનઃ

રામો રામશ્ચ રામશ્ચ કૃષ્ણઃ કર્કિરિમે દશ ।
સર્ગકાલે તુ ભગવાન્ સૃષ્ટ્વા વિખનસં ગુરુમ્

વેદાનુપાદિશત્તસ્મૈ લોકસંરક્ષણક્ષમાન્ ।
પુરા મધ્વાદયઃ કાલે સંભૂય ભુવિ રાક્ષસાઃ

અપાહરંસ્તુ તાન્ વેદાન્ બલાત્કૃત્વ વિધિં મુહુઃ ।
તદા તુ સોમકં હન્તું રાક્ષસં રણવિક્રમમ્

અન્તર્હિતમકૂપારે માત્સ્યં ભાવં ગતો હરિઃ ।
હત્વા તુ સોમઙ્કં પશ્ચાદ્વેદાનબ્જભુવે દદૌ

ગ્રામાદિષુ ચ સર્વત્ર મધ્યમે પશ્ચિમે ઽપિવા ।
હસ્તિપૃષ્ઠવિમાને તુ કુંભાકારવિમાનકે

દ્વિતાલેનોત્તમં કુર્યાન્માનમેતદુદાહૃતમ્ ।
અવતારસ્ય સર્વસ્ય કૌતુકં સ્યાચ્છતુર્ભુજમ્

વિશેષમત્ર વક્ષ્યામિ પ્રધાને ઽબ્જાવલે ક્રમાત્ ।
હૌત્રપ્રશંસનં કૃત્વા દેવતાવાહનં ચરેત્

"મત્સ્યં ચ જલજં ચેતિ ભદ્રં ક્રીડાત્મકંઽતથા ।
એવમાદિભિરાવાહ્ય ચાન્યત્પૂર્વવદાચરેત્

"યસ્સ્વયં સૃષ્ટઽમિત્યુક્ત્વા શતમષ્ટોત્તરં યજેત્ ।
યથોક્તેનૈવ માર્ગેણ સંસ્થાપ્ય વિધિનાર્ઽચયેત્

કૂર્મઃ દેવાસુરાર્થં મૃતે કૃતયુગે હરિઃ ।
કચ્છપસ્સમભૂદ્ધર્તું મન્ધરં તં મહાચલમ્

ગ્રામાદૌ વાસ્તુમધ્યે ચ પર્વતાગ્રે વિશેષતઃ ।
નન્દ્યાવર્તવિમાને વા ફેલાકારવિમાનકે

એકતાલેન માનેન કૂર્મરૂપં વિધીયતે ।
કૂર્મરૂપં ધ્રુવં કુર્યાત્ કૌતુકં તુ ચતુર્ભુજમ્

પ્રતિષ્ઠાં પૂર્વવત્કુર્યાદ્ગાર્હપત્યે વિશેષતઃ ।
હૌત્રમત્ર પ્રશંસન્તિ મૂર્તિમસ્ત્રમથોચ્યતે

"અકૂપારં કૂર્મરૂપં વિષ્ણું ચ વસુધાધરમ્ઽ ।
"અકૂપારં જલં કૂર્મં કચ્છપંઽત્વિતિ કે ચ ન

સમાવાહ્ય તુ તૈરેવ નિરુપ્યાજ્યાહુતીર્યજેત્ ।
"રાયામીશઽસ્સમુચ્ચાર્ય શતમષ્ટાધિકં યજેત્

ઉક્તવત્થ્સાપયેદ્વિદ્વાન્ વિધિના સમ્યગર્ચયેત્ ।
મત્સ્યકૂર્મૌ દ્વિધા પ્રોક્તૌકિં ચિદ્ભેદં પ્રચક્ષતે

દ્વિભુજૌ કેચિદિચ્છન્તિ કેચિદિષ્ટભુજૌ બુધાઃ ।
વરાહઃ
દેવમાનુષતિર્યઞ્ચ સ્થાવરા જઙ્ગમાસ્ તથા

પુરાસૃષ્ટા યથા સર્વે ચત્વારો ભુવિ જન્તવઃ ।
જરાયુજાણ્ડજોદ્ભિજ્જન્વેદજાશ્ચેતિ જાતિતઃ

એવં પ્રવર્તમાને તુ હિરણ્યાક્ષો મહાબલઃ ।
રસાતલમગાદ્ધૃત્વા ચરાચરધરાં મહીમ્

મહાવરાહવપુષા તાં તદોદ્ધૃતવાન્ હરિઃ ।
વરાહસ્ત્રિવિધઃ પ્રોક્તો દેવસ્યાવિષ્કૃતૌ પુનઃ

ક્રમાદાદિવરાહશ્ચ વરાહઃ પ્રલયાત્મકઃ ।
યજ્ઞવારાહ ઇત્યેવં ત્રિવિધિસ્સંપ્રકીર્તિતઃ

વિમાને પર્વતાકારે શ્રીપ્રતિષ્ઠિતકે તથા ।
દશતાલેન માનેન દેવં સૂકરમાચરેત્

ચતુબાન્હુસમાયુક્તં શઙ્ખચક્રધરં પરમ્ ।
વામપાદં સમાકુઞ્ચ્ય મહીમુદ્ધૃત્ય સાદરમ્

દક્ષિણં ચણ્ડિતં કુર્યાન્મહીમૂરૌ સમાચરેત્ ।
મહીં ચ શ્યામવર્ણાં તુ કુર્યાચ્ચૈવ વિધાનતઃ

એવમાદિવરાહન્તુ કારયેલ્લક્ષણાન્વિતમ્ ।
અવાન્તરમનુપ્રાપ્ય યદા તુ પ્રલયં હરિઃ

તત્તોયમુપસંહર્તું વરાહં રૂપમાસ્થિતઃ ।
તતઃ પ્રલયવારાહં પુરાભૂતં ચ કારયેત્

શઙ્ખચક્રધરં સૌમ્યં પીતાંબરધરં હરિમ્ ।
દક્ષિણં ચાભયં હસ્તં વામં કટ્યવલંબિતમ્,

મહીં તુ દક્ષિણે કુર્યાત્સશ્યામનિભાં તથા ।
સુખાસનક્રમેણૈવ ચાસીનાં વા સ્વલઙ્કૃતામ્

એવં પ્રલયવારાહં કારયેત્તુ વિચક્ષણઃ ।
હિરણ્યાક્ષઃપુરા રક્ષો બલવાન્ બલિનાં વરઃ

વરેણ ગર્વાદ્દુર્બુદ્ધિર્યજ્ઞવિદ્વેષકો ઽવૃધત્ ।
અવાતરત્તદા વિષ્ણુવન્ રસૂકરમૂર્તિમાન્

હત્વા સદૈત્યં સબલં પશ્ચાદ્યજ્ઞાન્ન્યવર્તયત્ ।
તસ્માદ્યજ્ઞવરાહં તુ તઞ્ચ કુર્યાદ્વિધાનતઃ

શ્વેતં યજ્ઞવરાહં તુ શ્રીભૂમિભ્યાં સહૈવ વા ।
સુખાસને સમાસીનં કુર્યાલ્લક્ષણસંયુતમ્

ત્રયાણાં ચ વરાહાણાં સ્થાપને ભેદ ઉચ્યતે ।
પૂર્વોક્તેન ક્રમેણૈવ સર્વં કૃત્વા વિશેષતઃ

સભ્યાગ્નિકુણ્ડે રાત્રૌતુ હૌત્રશંસનમાચરેત્ ।
"વરાહં વરદં વિષ્ણુમુર્વીસંધારણં તથા

વજ્રદંષ્ટ્રઽમિતિ પ્રોચ્ય દેવમાદિવરાહકમ્ ।
"મહીં તાં પૃથુલામુર્વીઽમિતિ દેવીં મહીં ક્રમાત્

આવાહયેદ્યથાન્યાયમન્વત્સર્વં સમાચરેત્ ।
"વારાહં પ્રલયહરં ભૂતેશં વિષ્ણુમેવ ચ

જગત્ત્રયાત્મકંઽ ચોક્ત્વા વરાહં પ્રલયાત્મકમ્ ।
"વરાહં દેવરૂપં ચ યજ્ઞેશં યજ્ઞવર્ધકમ્

વિષ્ણુંઽ ચેતિ તથા દેવં યજ્ઞવારાહમાહ્વયેત્ ।
આવાહનાદિસર્વત્ર પૂર્વવત્કારયેદ્બુધઃ

"ક્ષ્મામેકાઽમિતિ મન્ત્રેણ યજેદષ્ટોત્તરં શતમ્ ।
હરેરુક્તવિધાનેન સર્વં પૂર્વવદાચરેત્

નારસિંહઃ
હિરણ્યકશિપુર્નામ દૈત્યાનાં પ્રબલો ઽભવત્ ।
વરેણ ગર્વાદ્દૈત્યેન્દ્રો હિરણ્યકશિપુસ્તદા

દેવૈર્મૃગૈર્મનુષ્યૈર્વા જીવિભિર્વાપ્યજીવિભિઃ ।
દિવા વા યદિ વા રાત્રૌ વધો મે ન ભવેદિતિ

લોકાનુદ્વેજયમાસ તદા તં દૈત્યસત્તમમ્ ।
હન્તુકામઃ કૃતોદ્યોગશ્ચિન્તયિત્વા હરિઃ પ્રભુઃ

તત્પાલિતપુરાદ્બાહ્યે મહાપર્વતમસ્તકે ।
રક્ષસા પીડિતૈર્દેવૈઃ પ્રાર્થિતઃ કરુણાનિધિઃ

નરસિંહવપુર્ભૂત્વા દિવા રાત્રિં વ્યપોહ્ય ચ ।
સંધ્યાકાલે ઽવધીત્તન્તુ ભુવઙ્ગે સ નખાયથઃ

બાહ્યમાભ્યસ્તરં હિત્વા જીવાજીવૈર્નખૈશ્શુભૈઃ ।
એવં દૈત્યવધં કૃત્વા પર્વતે ઽન્તરભૂત્ હરિઃ

તતસ્તમર્ચયેદ્ભક્ત્યા વિજયાર્થં વિવૃદ્ધયે ।
પર્વતાકૃતિકે વાપિ શ્રીપ્રતિષ્ઠિતકે ઽપિવા

દશતાલેન માનેન નરસિંહં પ્રકલ્પયેત્ ।
ગિરિજં સ્થૂણજં ચૈવ સુદર્શનનૃસિંહકમ્

તથા લક્ષ્મીનૃસિંહં ચ પાતાલનરસિંહકમ્ ।
તથા પુચ્છનૃસિંહં ચ નૃસિંહં ષડ્વિધં વિદુઃ

સિંહાસને સમાસીનં સર્વાભરણ ભૂષિતમ્ ।
નારસિંહં ચતુર્બાહું શઙ્ખચક્રધરં પરમ્

પાદૌ દ્વૌ ચ સમાકુઞ્ચ્ય ન્યસ્ય સિંહાસને સ્થિતમ્ ।
પ્રસાર્ય હસ્તૌ દ્વૌ જાન્વોસ્તયોરૂર્ધ્વે નિધાય ચ

વસ્ત્રેણ ચોરૂ બદ્ધ્વૈવમાસીનં ગિરિજં તથા ।
શ્રિયં કનકવર્ણાભાં મેદિનીં શ્યામસન્નિભામ્

બ્રહ્મેશૌ વન્દમાનૌ તુ દક્ષિણોત્તરયોઃ ક્રમાત્ ।
વાહનં સામવેદં ચ પ્રમુખે સંપ્રકલ્પયેત્

સામ શ્યામનિભં કુર્યાત્સર્વાભરણભૂષિતમ્ ।
ભૂમીશો નામગન્ધર્વો શૈષિકસ્થાનમાશ્રિતઃ

કારયેદુક્તવર્ણન્તં સર્વાભરણભૂષિતમ્ ।
સ્થૂણજં સંપ્રવક્ષ્યામિ સ્થૂણાદાવિર્બભૌ હરિઃ

વામપાદં સમાકુઞ્ચ્ય દક્ષિણં સંપ્રસાર્ય ચ ।
ચતુર્ભુજધરં દેવં શઙ્ખચક્રેચ કારયેત્

હસ્તં તુ દક્ષિણં પૂર્વં કુર્યાદ્દાનકરં તધા ।
વામહસ્તં પ્રબદ્ધ્યૈવ ઊરૌ ચ તુ સુવિન્યસેત્

સટાકન્ધરસંયુક્તં તીક્ષ્ણદંષ્ટ્રં ભયાનકમ્ ।
શઙ્ખકુન્દેન્દુધવલં સર્વાભરણભૂષેતમ્

સુદર્શનનૃસિંહસ્ય લક્ષણં સંપ્રવક્ષ્યતે ।
સૂર્યકોટિપ્રતીકાશં ચક્રં વિમલમુજ્જ્વલમ્

બૃહદ્ભાનુપુરદ્વન્દ્વં ચક્રમધ્યે પ્રકલ્પયેત્ ।
ચક્રમધ્યે સમાસીનં નૃસિંહમરુણપ્રભમ્

અત્યન્તભીષણાકારં ભક્તાનામભયપ્રદમ્ ।
ચક્રાયુધં ચતુર્બાહું દેવદેવં પ્રકલ્પયેત્

વક્ષ્યેલક્ષ્મીરૃસિંહસ્ય લક્ષણં મુનિસત્તમાઃ ।
વામપાદં સમાકુઞ્ચ્ય દક્ષિણં સંપ્રસાર્ય ચ

વામોરૌ શ્રિયમાસીનાં પ્રાંજલીકૃતવાસ્તકામ્ ।
વામહસ્તેન દેહ્યશ્ચ કુર્વન્તમુપગૂહનમ્

દક્ષિણં ત્વભયં કુર્યાત્પરાભ્યાં શઙ્કચક્રકે ।
પાતાલનારસિંહાખ્યમાસીનં પૂર્વવત્તથા

ફણૈસ્તુ પઞ્ચભિસ્સમ્યક્ છન્નમૂર્ધાનમેવ ચ ।
દક્ષિણાદક્ષિણં હસ્તં વરદં કટીકં તથા

વક્ષ્યે પુચ્છનૃસિંહસ્તુ પુચ્છયુક્તં તુ કારયેત્ ।
અભયં દક્ષિણં હસ્તં વામમૂરુપ્રતિષ્ઠિતમ્

દક્ષિણં પાદમાકુઞ્ચ્ય સર્વાભરણભૂષિતમ્ ।
નારસિંહમિદં કૃત્વાસ્થાપનારંભમાચરેત્

તત્રચાહવનીયાગ્નૌ હૌત્રશંસનમાચરેત્ ।
"નારસિંહં તપોનાથં મહાવિષ્ણું મહાબલમ્

ભક્તવત્સલઽ મિત્યુક્ત્વા નરસિંહં સમાહ્વયેત્ ।
"તપોનિધિંઽ સમુચ્ચાર્ય શતમષ્ટાધિકં યજેત્

સ્નાપનં ચોત્સવં ચૈવ હરેરિવ વિધાનતઃ