ભૃગુસંહિતા · અધ્યાય 10

ઇતિ શ્રીવૈખાનસે ફગવચ્છાસ્ત્રે ભૃગુપ્રોક્તાયાં સંહિતાયાં પ્રકીર્ણાધિકારે નવમો ઽધ્યાયઃ.
અથ દશમો ઽધ્યાયઃ.
અથ દશમો ઽધ્યાયઃ.
અઙ્કુરાર્પણમ્
અતઃપરં પ્રવક્ષ્યામિ ભૂપરીક્ષાદિકર્મણામ્ ।
દેવદેવસ્ય વિષ્ણોર્તુ વિધિના ચાંકુરાર્પણમ્

નવમે સપ્તમેવાપિ પઞ્ચમે વાત્ષહે ઽથ વા ।
આલયાભિમુખે વાપિ ઐશાન્યે ચોત્તરે ઽપિ વા

રુદ્રહસ્તં દ્વિજાતીનાં નૃપાણાં નવહસ્તકમ્ ।
વૈશ્યાનાં મુનિહસ્તન્તુ શૂદ્રાણાં પઞ્ચહસ્તકમ્

ષોડશસ્તંભ સંયુક્તં ચતુર્દ્વારસમાયુતમ્ ।
મણ્ડપં વાત કૂટં વા પ્રપાં વા વિધિના ચરેત્

ગોમયાલેપનં કૃત્વા "શામ્યઽન્ત્વિતિ ચ? મન્ત્રતઃ ।
શ્વેતતન્ત્તુલચૂર્ણં વા સુધાચૂર્ણ મથાપિ વા

સૂક્ષ્મચૂર્ણં ચ કૃત્વા તુ વાલુકૈર્મિશ્રિતં તથા ।
પ્રાગ્રગં ચોત્તરાગ્રં ચ "સોમંરાઽજેતિ મન્ત્રતઃ

યુગ્મં ચ સ્રાયિત્વાતુ દર્શનીયં ચ સુન્દરમ્ ।
ચક્રવાલાદ્યલઙ્કૃત્ય પાલિકાંકુરશોભિતૈઃ?

મધ્યેચક્રં ચ કૃત્વાતુ દર્શનીયં ચ કારયેત્ ।
વિતાનૈસ્ સ્તંભવેષ્ટૈશ્ચ દર્ભમાલાદ્યલઙ્કૃતમ્

ધર્મં જ્ઞાનં ચ વૈરાગ્ય મૈશ્વર્યં ચ ચતુષ્ટયમ્ ।
અન્તસ્ત્સંભ ચતુષ્કોશે સ્થાપયેદધિદેવતાઃ

બાહ્યાનાં દ્વાદશાદિત્યા દ્વાદશાનાન્તુ દેવતાઃ ।
અર્ચયિત્વા યધાન્યાય્યં તત્તદ્વિધિમધાચરેત્

પઞ્ચહસ્તં ત્રિહસ્તં વા એકહસ્ત મથાપિવા ।
પઞ્ચવિંશત્પદં કૃત્વા મધ્યે બ્રહ્માસનં ચરેત્

સંચારાર્થં ફવન્ત્યષ્ટ પરિતશ્ચ પદાનિ વૈ ।
પ્રાગાદિમધ્યમાઃ પ્રોક્તા દ્વારા શ્ચત્વાર એવચ

શેષિતાર્કપદે ધીમાન્ પાલિકાનાં સ્થિતિં ચરેત્ ।
વ્રીહિભિ સ્તણ્ડુલૈર્વાપિ પઙ્ક્તિં કુર્યા દ્વિધાનતઃ

ષોડશાંગુલ માયામં યથાલાભસમુન્નતમ્ ।
ત્રિવેદિસહિતં કુર્યા દ્વેદાશ્રં બ્રાહ્મ માસનમ્

પૂર્વદ્વારોત્તરે શેષં દક્ષિણદ્વારપૂર્વકે ।
વક્રતુણ્ડસ્ય પીઠં સ્યાત્ પશ્ચિમદ્વારદક્ષિણે

પઙ્ક્તીશ મુત્તરદ્વાર પશ્ચિમે સોમપીઠકમ્ ।
કુંભે વાથ સમભ્યર્ચ્યેત્ તત્પૂર્વેશાન્ત મર્ચયેત્

ષણ્ણાં પીઠં પ્રકલ્પ્યૈવ બ્રહ્મણ શ્ચોક્તવચ્ચરેત્ ।
ઐન્દ્રાદિચ તથૈશાન્તં જયાદ્યપ્સરસોર્ઽચયેત્

આઢકં વા તદર્ધં વા પાદં વા તણ્ડુરૈઃ પૃથક્ ।
બાહ્યે ઽષ્ટાંગુલિવિસ્તારે પીઠે વા સ્થણ્ડિલે ઽપિવા

ચતુરશ્રં સુવૃત્તં ચત્રિકોણં ધનુરાકૃતિ ।
દણ્ડાકારં ચ પદ્માભં વસ્વશ્રં સમવૃત્તકમ્

જયાદીનાં ક્રમાત્પીઠં પાલિકાબાહ્યત શ્છરેત્ ।
દિક્પાલાનાન્તુશક્તશ્ચે ન્મણ્ડલાનિ તુ કારયેત્

ભૂમ્યાં વા પૂજયેત્ તદ્વત્કુશકૂર્ચેષુ સત્વરઃ ।
ચતુરશ્રં ત્રિકાણં ચ સુવૃત્તં વજ્રમેવ ચ

અર્ધચન્દ્રં ચ ષટ્કોણં વૃત્તં નૂપુરમેવ ચ ।
દિગીશમણ્ડલાકાર મન્યેષાં ચતુરશ્રકમ્

અશ્વદ્થપલ્લવં દૂર્વાં કુશં ચાબદ્ધ્ય મધ્યમે ।
પાલિકાદીન્ ક્રમેણૈવ મૃદા વાપૂરયેચ્ છુચિઃ

ગાયત્રીમન્ત્રમુચ્ચાર્ય પ્રણવેનાદાયમન્ત્રવિત્ ।
મેદિનીમન્ત્ર મુચ્ચાર્ય ચૈશાન્યાદિષુ પાલિકાઃ

સન્ન્યસ્યૈવ તતઃ કુંભાન્ દ્વારવામે ચ સન્ન્યસેત્ ।
"રાકામહંઽ સમુચ્ચાર્ય દ્વારદક્ષિણતઃ પુનઃ

"સિનીવાઽલીતિ મન્ત્રેણ આચાર્યઃ સન્ન્યસેત્ક્રમાત્ ।
જાતિક્રમેણ ચૈશાસ્તં પાલિકાનાં પદે પદે

બ્રહ્મણો દક્ષિણે પાર્શ્વ આચાર્ય શ્ચોત્તરામુઘઃ ।
બ્રાહ્મમાસન માસ્થાય દેવદેવ મનુસ્મરન્

બ્રહ્માદ્યાન્ હૃદયાત્પૂર્વં પ્રણિધ્યાં સન્નિવેશયેત્ ।
સ્થણ્ડિલોપરિ કૂર્ચેષુ પાત્રા દાવાહયેત્ક્રમાત્

ચતુર્મુખં ચતુર્બાહું સર્વાભરણ બૂષિતમ્ ।
અભયં દક્ષિણં હસ્તં વામમૂરુપ્રતિષ્ઠિતમ્

કુણ્ડિકા મક્ષમાલાઞ્ચ વહન્તં દક્ષવામયોઃ ।
પદ્માસનસ્થં હેમાભં શ્યામવસ્ત્રઞ્ચ પદ્મજમ્

મૂર્તિમન્ત્રૈસ્સમાવાહ્ય બ્રહ્માણં પ્રાઙ્મુખં યજેત્ ।
પ્રાગ્દ્વારે પ્રાઙ્મુખં ચૈવ દક્ષિણદ્વારકે તથા

પ્રત્યગ્દ્વારવિમાને ઽપિ ચોત્તરદ્વારકે તધા ।
અબ્જજં પ્રાઙ્મુખઞ્ચાન્યાન્ યથાવિધિ ચ સંસ્મરેત્

ભવનં પ્રાઙ્મુખાદીનાં પ્રાઙ્મુખશ્ચ પ્રજાપતિઃ ।
પઙ્ક્તિમધ્યે સમભ્યર્ચ્યે દ્બ્રાહ્મમન્ત્રં સમુચ્ચરન્

હેમાઙ્ગં પીતવસ્ત્રં ચ દ્વિભુજં પદ્મધારિણમ્ ।
સ્ધિતં કરણ્ડિકામૌલિં શેષં તત્પશ્ચિમામુખમ્

અનન્તં સર્વનાગાના મધિપં વારુણીપતિમ્ ।
ફણસપ્તકસંયુક્તં સિતાભં પ્રાઞ્જલિં સ્મરેત્

પ્રવાલાભં ગજમુખ માસીનં ચોત્તરામુખમ્ ।
કદલીચૂતપનસપાશાંકુશધરં પ્રભુમ્

એકદંષ્ટ્રં ચતુર્બાહું વગ્રતુણ્ડં સ્મરેદ્બુધઃ ।
પીતાંબરે તં શ્યામાભં ખડ્ગખેટકધારિણમ્

દ્વિભુજં
કરણ્ડિકામૌલિં પઙ્ક્તીશં પ્રાઙ્મુખં સ્મરેત્ ।
સિતં શ્યામાંબરં સૌન્યું દ્વિભુજં દણ્ડધારિણમ્

કરણ્ડમકુટસંયુક્તં સુસ્થિતં દક્ષિણામુઘમ્ ।
અભ્રાભાંરક્તવસ્ત્રાન્તાં દ્વિહસ્તાંબુજધારિણીમ્

સર્વભૂષાભૂષિતાઙ્ગાં જયામૈન્દ્રપદેર્ઽચયેત્ ।
નીલાભાં પીતવસ્ત્રાં તાં દ્વિકરાંબુજધારિણીમ્

ભૂષાભૂષિતસર્વાઙ્ગાં વિજયા મનલેર્ઽચયેત્ ।
કુમુદાભાં હરિદ્વસ્ત્રાં દ્વિકરાંપઙ્કજાઙ્કિતામ્

નાનાભૂષાભૂષિતાઙ્ગાં વિન્દાં યામ્યપદેર્ઽચયેત્ ।
ધાતકીપત્ર સંકાશાં નીલનીલાંબરાવૃતામ્

દ્વિકરામંબુજધરાં નન્દાંનૈરૃતિપદેર્ઽચયેત્ ।
ધૌતાભાં પીતવસ્ત્રાં તાં દ્વિહસ્તાંબુજધારિણીમ્

પુષ્પાભરણસંયુક્તાં પુષ્ટિકાં વારુણેર્ઽચયેત્ ।
સ્વર્ણાભાં રક્તવસ્ત્રાં તાં દ્વિહસ્તાંબુજધારિણીમ્

કુમુદ્વતીં ભૂષિતાઙ્ગાં વાયવ્યે ચાર્ચયેત્ક્રમાત્ ।
રક્તાભા મભ્રસંકાશવસનાં ભૂષણૈર્વૃતામ્

દ્વિકરા મંબુજધરાં સૌમ્યે ચોત્બલકાં યજેત્ ।
હાટકાભાં હરિદ્વસ્ત્રાં પદ્મસંયુતબાહુકામ્

સર્વાલઙ્કાર સંયુક્તાં વિશોગા મર્ચયેત્તતઃ) ।
રક્તાભાં હાટકાભાં ચ હરિણીં નીલવર્ણકામ્

ધાતકીપદ્ર સંતાશાં કુમુદોત્પલસન્નિભામ્ ।
અશોકાભાં ક્રમાદેતા દ્વિભુજાઃ પદ્મધારિણીઃ

વિપરીતાંબરધરાઃ સુખાસીના સ્તદાસનાઃ ।
જયાદ્યાસ્સર્વભૂષાંગા ધ્યાયેદત્રેતિ કેચન

મેદિનીં ચૈવ રાકાં ચ સિનીવાલીં સ્મરેદ્બુધઃ ।
મેદિનીં પીદવસ્ત્રાન્તાં શ્યામાઙ્ગીં દ્વિભુજાં સ્થિતામ્

હસ્તયોઃ પાલિકાં ધૃત્વા સુકેશીં તદ્દિગાનનામ્ ।
પૂર્ણચન્દ્રપ્રિયાં દેવીં પૂર્ણચન્દ્રનિભાનનામ્

હેમાઙ્ગીં રક્તવસ્ત્રાન્તાં રાકાં કુંભધરાં સ્થિતામ્ ।
શેષં તદ્વચ્છિનીવાલીં સિતાંગીં શ્યામલાંબરામ્

શરાવં દધતીં મન્યે મેદિનીસદૃશાં તથા ।
ધ્યાત્વાતત્તત્પદે સમ્યગાસીનાં વાથ ચાર્ઽચયેત્

બીજેસોમં તથા ધ્યાત્વા હસ્તાભ્યાં બીજધારિણમ્ ।
સ્થાનકં વાથચાસીવં ચોત્તરે દક્ષિણામુખમ્

એવં ધ્યાત્વા તતોદેવ માસનાદિભિરર્ચયેત્ ।
હવિઃ સમ્યઙ્મિ વેદ્યૈવ બલિં વા દાપયે દ્બુધઃ

જયાદીનાં ક્રમાદ્વર્ણઃ પ્રાદક્ષિણ્યક્રમેણતુ ।
વિતસ્તિઃ પાલિકોત્સેધં તદર્ધં વિપુલં મુખમ્

અધોવિપુલનાહેન મધ્યનાહં દશાંગુલમ્ ।
કુંભોદયં તુ તત્તુલ્યં રસમાત્રં મુખાયતમ્

કુંભોષ્ઠમિવ વક્તવ્યં કુંભકુક્ષિર્દશાંગુલમ્ ।
આશ્રમદ્વાર સંયુક્તં શેષં તત્પાલિકાસમમ્

તારોત્સેધં શરાવં સ્યાન્મુખં તત્પાલિકાસમમ્ ।
આલયસ્યોત્તરે વાપિ ઐશાન્યે વા વિશેષતઃ

ગોમયેનોપલિપ્યૈવ મેદિનીં તુ સમર્ચયેત્ ।
ચક્રં શાન્તં સમભ્યર્ચ્ય હરેત્તજ્જઠરે મૃદમ્

કાંસ્યપાત્રે નુસન્ન્યસ્ય શિષ્યસ્ય શિરસિ ન્યસેત્ ।
ગ્રામં પ્રદક્ષિણં કૃત્વા આલયં વા પ્રદક્ષિણમ્

પાલિકાદીન્ પ્રપૂર્યૈવ ગાયત્રીમન્ત્ર મુચ્ચરન્ ।
ઐશાન્યાદિષુ કોણેષુ સ્થાપયેત્ તાશ્ચ પાલિકાઃ

દ્વારવામે તુ કુંભં સ્યાચ્છરાવં દ્વારદક્ષિણે ।
નવવસ્ત્રૈસ્સમાવેષ્ટ્ય પાલિકાદીન્ સમર્ચયેત્

કઙ્કુમુદ્ગયવાશ્ચાપિનિષ્પાવાઃ સર્ષપાસ્તથા ।
ચણકા સ્તિલતિલ્વાશ્ચ પાત્રેધાન્યાનિચાહરેત્

હવિઃપાત્રં તુ સંગૃહ્ય વાયવ્યે સોમ મર્ચયેત્ ।
પુણ્યાહં વાચ્ય તત્કાલે તૂર્યઘોષણ માચરેત્

"ઇમેબીઽજેતિ મન્ત્રેણ વાપયેદઙ્કુરાં સ્તતઃ ।
વિષ્ણુસૂક્તં સમુચ્ચાર્ય યજમાનયુતો ગુરુઃ

"સોમં રાઽ જેતિ મન્ત્રેણ વાપયેદઙ્કુરાં સ્તતઃ ।
વારુણં મન્ત્રમુચ્ચાર્ય જલનેકં તુ કારયેત્

શૂદ્રસ્તુ યજમાનશ્ચેન્ નપપસ્ત્રૈર્ગુરું પુનઃ ।
સંપૂજ્ય દક્ષિણાં દત્વાતતસ્તેનૈવ વાપયેત્

પ્રણવેનાર્ કપત્રૈર્વાતથા ચૈરણ્ડપત્રકૈઃ ।
આચ્છાદયે દ્યાવદન્તં ત્રિકાલાભ્યર્ચનં મતમ્

અત્ર દેવાન્ વિસૃજ્યૈવ ગુપ્તેદેશે નિધાપયેત્ ।
વસ્ત્રૈર્નવૈઃ સમાચ્છાદ્ય પાલિકાદીન્ સમર્ચયેત્

અમાવાસ્યાવ્યવહિતે કુર્યાત્ સદ્યા એંકુરાર્પણમ્ ।
સંક્રમવ્યવધાને ઽપિ સદ્ય એવેતિ કે ચ ન

સદ્યા એંકુરશ્ચેદ્રાત્રૌ વા દિવાવાપિ ચ કારયેત્ ।
તથા સર્વક્રિયાં કૃત્વા પુષ્પૈર્વા તણ્ડુરૈસ્ તથા

વાપયેત્કર્મણ સ્તસ્યસદ્ય એવતુ કારયેત્ ।
પાત્રાલાભેશરાવેવા યથાલાભં ચ કારયેત્

અર્ચયેત્તણ્ડુલાન્ શુદ્ધાન્ સદ્યઃકાલાંકુરાર્પણે ।
ગૃહ્ણીયાત્ પાલિકા એવ નવપઞ્ચૈકકલ્પને

બ્રહ્મણો ઽભિમુખેચૈકં શેષાન્તુ પરિતોદિશિ ।
તત્તદ્દિગીશ મભ્યર્ચ્ય તત્તન્મન્ત્રેણચાર્ઽચયેત્

એષ એવ વિશેષસ્સ્યા દન્યત્સર્વં ખિલોક્તવત્ ।
લક્ષણં ચ તથૈવોક્તં તત્રૈવ ચ ગુણાગુણાઃ

અજસ્રદીપદાનં તુ સર્વત્ર વિધિના ચરેત્ ।
કર્માન્તે જલમધ્યેતુ નિક્ષિપે દ્વિજયાંકુરાન્