ભૃગુસંહિતા · અધ્યાય 11

ઇતિ શ્રીવૈખાનસે ભગવચ્છાસ્ત્રે ભૃગુપ્રોક્તાયાં સંહિતાયાં પ્રકીર્ણાધિકારે દશમો ઽધ્યાયઃ
અથૈકાદશો ઽધ્યાયઃ.
અથૈકાદશો ઽધ્યાયઃ.
ભગવત્પ્રતિષ્ઠાવિધિઃ
અથાતસ્સંપ્રવક્ષ્યામિ પ્રતિષ્ઠાવિધિમુત્તમમ્
સુપ્રશસ્તે મુહૂર્તે વૈ પ્રતિષ્ઠાં કારયેદ્બુધઃ

આચાર્યલક્ષણમ્
વૈખાનસેન સૂત્રેણ નિષેકાદિક્રિયાન્વિતાન્ ।
વિપ્રાન્ વેદવિદશ્શ્રેષ્ઠાન્ ધાર્મિકાન્ જ્ઞાપતત્પરાન્

સૌમ્યાન્ જિતેન્દ્રિયાન્ શુદ્ધાન્ વિષ્ણોરારાધને પરાન્ ।
ઊહાપોહવિધાનેન ધ્વસ્તસંશયમાનસાન્

પત્ન્યપત્યયુતાન્ શાન્તાન્ સ્નાનશીલાન્ સુરૂપિણઃ ।
આહૂય પૂજ્યતત્રૈકં સર્વકાર્યોપદેશકમ્

આચાર્યં વરયિત્વૈવ તેનોક્તં સર્વ માચરેત્ ।
ભૂમિઃ પરીક્ષિતા યેન ગુરુણા વિધિપૂર્વકમ્

કર્ષણાદિપ્રતિષ્ઠાન્તં કર્મ તેનૈવ કારયેત્ ।
ઊર્ધ્વેપ્યાચાર્યકર્માણિ તત્ર તેનૈવ કારયેત્

તદભાવે તુ તત્પુત્રં પૌત્રં નપ્તારમેવ વા ।
તસ્યૈવ ભ્રાતરં શિષ્યં પ્રશિષ્યં ગુરુમેવ વા

સબ્રહ્મચારિણં વાપિ પૂર્વાભાવે તથોત્તરમ્ ।
તદનુજ્ઞાત મિતર માચાર્યત્વે નિયોજયેત્

અન્યધા ચે ન્મહાન્દોષો રાજા રાષ્ટ્રં ચ નશ્યતિ ।
ક્ષીયન્તે વર્ણધર્માશ્ચ જાયતે વર્ણસંકરઃ

અગ્નિહોત્રા ન સીદન્તિ સ્વાધ્યાયો ન પ્રવર્તતે ।
વિપરીતાનિ ચાન્યાનિ ભવિષ્યન્ત્યધરોત્તરમ્

તસ્માચ્છાસ્ત્રોક્તવિધિના સર્વકર્માણિ કારયેત્ ।
શ્વેતગન્ધાનુલેપૈશ્ચ શ્વેતપુષ્પાંગુલીયકૈઃ

આચાર્યાદીન્ સમફ્યર્ચ્ય નમસ્કૃત્ય સ્વદૈવવત્ ।
"કર્મેદં મે કુરુઽષ્વેતિ યાચે દાચાર્ય માદરાત્

શિષ્યઃ સમર્પયેત્સર્વં ભરમાચાર્યપાદયોઃ ।
આચાર્યઃ સુપ્રસન્નાત્મા શિષ્યાનુગ્રહતત્પરઃ

તથૈવેતિ સુસંકલ્પ્ય કુર્યાચ્ચૈવાંકુરાર્પણમ્ ।
અઙ્કુરાર્પણકાદૂર્ધ્વ મારંભદિવસાદધઃ

કૂશ્માણ્ડહોમ મબ્જાગ્નૌકારયેદ્ગુરુરત્વરઃ ।
શુદ્ધદન્તનખશ્ચૈવ શ્વેતવસ્ત્રોત્તરીયકઃ

ત્રિષવણસ્નાનનિરતો હવિષ્યાશી જિતેન્દ્રિયઃ ।
એવં ક્રમેણવૈ વિદ્વાન્ ઋત્વિગ્ભિઃ સાર્થમાચરેત્

અરણીં સ્રુક્ચ્રુવૌચૈવ જુહૂમુપભૃતં તથા ।
મઙ્ગલાનિ ચ દર્વીં ચ તોરણાનિ યથાક્રમમ્

ન્યગ્રોધપ્લક્ષા પશ્વદ્થં પિતૃવૃક્ષયુતં તથા ।
તોરણાર્થં સમાહૃત્ય લક્ષણેન સમન્વિતમ્

અથાષ્ટમઙ્ગલં વક્ષ્યેદ્વિતાલાયતમેવ ચ ।
પ્રાદેશવિસ્તૃતં કુર્યાત્ ષડઙ્ગુલ મથાપિ વા

ઘનં સ્યાચ્ ચતુરઙ્ગુલ્ય? મત વા દ્વ્યઙ્ગુલંભવેત્ ।
તસ્ય મધ્યે લિખે દ્વિદ્વાન્ તત્તદ્રૂપં પૃથક્ પૃથક્

શ્રીવત્સં પૂર્ણકુંભં ચ ભેરી માદર્શનં તથા ।
મત્સ્યયુગ્માઙ્કુશૌ શઙ્ખ માવર્તં ચાષ્ટમઙ્ગલમ્

આવર્તલક્ષણં વક્ષ્યે પઞ્ચવિંશત્પદં તથા ।
ઈશાદિનૈરૃતાન્તન્તુ પદં ત્રિસ્ત્રિઃક્રમેણ ચ

પૂર્વમધ્યમપાશ્ચાત્યપદાન્યેવતુ યોજયેત્ ।
વાયુવ્યે ત્વગ્નિકોણાન્ત મુદઙ્મધ્યમદક્ષિણે

અન્તરાલપદાંશ્ચાષ્ટૌ વિનૈવ તુ વિચક્ષણઃ ।
એતૈશ્ચ સપ્તદશભિ રાવર્ત મભિધીયતે

શઙ્ખચક્રગદાચાપા અસિઃ પઞ્ચાયુધાન્યપિ ।
સ્રુચઃ સ્રુવસ્ય દણ્ડં તુ પ્રાદેશત્રય માયતમ્

મૂલં પ્રાદેશમાત્રં સ્યા દગ્રનાહં તદર્ધકમ્ ।
અગ્રે બિલ્વફલાકારં પ્રાદેશ પ્રતિમણ્ડલમ્

દ્વ્યઙ્ગુલં સ્યાત્તદાસ્યન્તુ કર્તં માષદ્વયાવધિ ।
સ્રુવમેવં પ્રકુર્વીત દ્વિપ્રાદેશ મથાપિવા

જુહૂદણ્ડસમાયામં ચતુર્વિંશતકાઙ્ગુલમ્ ।
નાહં તદર્ધ મિત્યુક્તં પદ્મસ્ય મુકુલોપમમ્

ષડઙ્ગુલં તુ તસ્યાગ્રં નાહં તસ્ય વિચક્ષણઃ ।
યુગાઙ્ગુલાગ્રવિસ્તાર મષ્ટાંગુલ મથાયતમ્

શેષં તુ ત્ષશ્ર મિત્યુક્તં વિસ્તૃતોન્નત મઙ્ગુલમ્ ।
મધ્યગર્તાનુપૂર્વ્યેણ જુહ્વાશ્ચૈવક્રમં વિદુઃ

પશ્ચાદુપભૃતં કુર્યાત્ પ્રાદેશત્રય માયતમ્ ।
પ્રાદેશં નાહમિત્યુક્તં મૂલાદગ્રં તદર્ધકમ્

આનુપૂર્વ્યાત્કૃશં દણ્ડં ગલાન્તમિતિ સંજ્ઞિતમ્ ।
ઊર્ધ્વે પ્રાદેશમાયામં ચતુરશ્રં ષડઙ્ગુલમ્

તદૂર્ધ્વેર્ઽધાઙ્ગુલાયામં કણ્ઠ મેવં પ્રચક્ષતે ।
શેષં તુ ત્ષશ્રકં કુર્યાત્ તત્ર તેનૈવ કારયેત્

ઉન્નતાસ્યાઙ્ગુલાર્ધં સ્યાદ્ભિત્ત્યુચ્ચમિતિ કથ્યતે ।
ઓષ્ઠ મેકાઙ્ગુલં જ્ઞાત્વા તન્મધ્યેનિમ્ન માચરેત્

પૂર્ણચન્ત્રાકૃતિં કૃત્વા પ્રાદેશં તસ્ય નાહકમ્ ।
નિમ્નં ચતુર્યવાગાઢ મગ્રાન્તસ્તુ ક્રમાદ્બુધઃ

અથ દર્વ્યાસ્તથાયામં ચતુર્વિંશતિકાંગુલમ્ ।
ષડઙ્ગુલં તદગ્રં સ્યાત્ પુચ્છં પઞ્ચાંગુલં ભવેત્

શેષં ત્રયોદશાંગુલ્યાદણ્ડ મિત્યુચ્યતે ક્રમાત્ ।
મૂલસ્થૂલં ભવેન્નારી અગ્રસ્થૂલં નપુંસકમ્

મૂલાદગ્રં ક્રમાદ્વૃત્તં પુંરૂપ મીતિકથ્યતે ।
દર્ભૈર્માલાં ચ કૃત્વૈવ તસ્યાં પર્વણિ પર્વણિ

દ્વૌદ્વૌદર્ભૌ વિવિક્ષિપ્ય દ્વિતાલં લંબયેત્ક્રમાત્ ।
દ્વિતાલાયામસંયુક્તં ખાદિરં દણ્ડમેવ ચ

દશાંગુલપરીણાહં સમવૃત્તં તથૈવ હિ ।
શાખાંગુલસમાયુક્તં મૂલાદગ્રં તુ બન્ધયેત્

તત્તામ્રાયસપટ્ટૈર્વાબન્ધયિત્વા વિચક્ષણઃ ।
તન્મૂલે સુષિરં કૃત્વા ગોલકં તત્પ્રમાણકમ્

એવન્તુ મન્થદણ્ડસ્સ્યાત્ કુર્યાત્ તચ્છાસ્ત્રપારગઃ ।
શમીજાત મથાશ્વદ્થ મરણ્યર્થં પ્રગૃહ્ય ચ

ષડઙ્ગુલં તુ વિસ્તારં ગોલકં તુ ઘનં ભવેત્ ।
દૈર્ઘ્યં તસ્ય દ્વિતાલં સ્યાત્ફલકાં કારયેદ્બુધઃ

તથૈવોપરિ પટ્ટિં ચ કૃત્વા તત્ર વિચક્ષણઃ ।
મૈઞ્જ્યૈવ ત્રિવૃતાં રજ્જું મન્થનાર્થાય કારયેત્

દશાષ્ટનવભિર્હસ્તૈર્વસ્ત્ર માયત મુચ્યતે ।
ત્રિચતુઃપઞ્ચતાલં વાવિસ્તૃતં વસ્ત્રમુચ્યતે

ગવ્યં ઘૃતં ચાહરેત કાપિલં તુ ગવાદિષુ ।
આજં ચ માહિષં ત્યાજ્યં પક્ષાતીતં ચ વર્જયેત્

પાદૌપ્રક્ષાલ્યચાચમ્ય પૂર્વોદઙ્મુખ એવવા ।
બ્રાહ્મમાસસ માસ્થાય વૈષ્ણવં મન્ત્રમુચ્ચરન્

પરિસ્તરણકૂર્ચાદીન્ સમિથાદીન્ પ્રગૃહ્યચ ।
કૂર્ચં પ્રદક્ષિણાવર્તં ગૃહ્ણીયા દ્વિધિવિત્તમઃ

પ્રમુખે દક્ષિણે વાપિ યાગશાલાં પ્રકલ્પયેત્ ।
યાગશાલા
ષોડશસ્તંભસંયુક્તં મણ્ડપં કૂટમેવવા

પ્રપાં વા તત્ર કુર્વીત મધ્યે કૂટં ચ કારયેત્ ।
નિમ્નોન્નતં વિભજ્યૈવ જલસ્થલસમીપકમ્

પૂર્વોક્તેન વિધાનેન અલઙ્કૃત્ય યથાક્રમમ્ ।
મધ્યે વેદિં પ્રકલ્પ્યૈવબિંબાધ્યર્ધ પ્રમાણતઃ

તદ્બહિઃપૂર્વભાગેતુ સભ્યકુણ્ડં પ્રકલ્પયેત્ ।
સભ્યસ્ય પૂર્વભાગેતુ કુણ્ડ માહવનીયકમ્

ઉત્તરેવાપુનઃ કુર્યા દૌપાસનવિધાનતઃ ।
સભ્યસ્ય દક્ષિણે કુણ્ડં પૈણ્ડરીકં પ્રકલ્પયેત્

વેદ્યાસ્તુ દક્ષિણેકુણ્ડમન્વાહાર્યં પ્રકલ્પયેત્ ।
નૈરૃતે દેવતાસ્થાનં કલ્પયેત્ત દ્વિચક્ષણઃ

વૈદ્યાન્તુ પશ્ચિમે ભાગે ગાર્હપત્યં પ્રકલ્પયેત્ ।
વાયવ્યે સંચયસ્થાનં કલ્પયેત્ તદ્વિધાનતઃ

વેદ્યાસ્તથોત્તરે ભાગે ત્વાવસધ્યં પ્રકલ્પયેત્ ।
ઐશાન્યે સ્નાપનશ્વભ્રં કલ્પયેત્ તદ્વિધાનતઃ

સભ્યસ્ય પૈણ્ડરીકસ્ય મૈખલાત્રયમુચ્યતે ।
અન્યેષાં ચૈવ કુણ્ડાનાં મેખલાદ્વયમેવ હિ

એકૈકવેદ્યા વિસ્તાર મુન્નતં ચતુરઙ્ગુલમ્ ।
સભ્યસ્ય મધ્યમં પઞ્ચ પદ્મસ્યાધષ્ષડઙ્ગુલમ્

ઔપાસનનોર્થ્વવેદ્યાસ્સ્યા દુન્નતં તુ દ્વિયઙ્ગુલમ્ ।
દક્ષિણોત્તરયોશ્ચૈવ સંસ્થાનં બ્રહ્મસોમયોઃ

દ્વાદશાંગુલસંયુક્તં ચતુરશ્રં સુવૃત્તકમ્ ।
શલ્યલોષ્ટતુષાંગારતૃણભસ્માદિહીનયા

મૃદા વા વાલુકૈસ્ તત્ર પૃથક્કુણ્ડં પ્રકલ્પયેત્ ।
યાગસ્થાનસ્ય પૂર્વેતુ પ્રપાં કૃત્વા વિચક્ષણઃ

નયનોન્મીલનાર્ઽથાય યાગશાલાં પ્રકલ્પયેત્ ।
નયનોન્મીલનમ્
ઉક્તક્રિયાવસાને તુ બેરમાદાયચાત્વરઃ

શિલ્પિના શાસ્ત્રમાર્ગેણ કારયેદક્ષિમોચનમ્ ।
દેવસ્ય પ્રમુખે કુર્યાદ્ ધાન્યરાશિં વિશેષતઃ

હેમશ્રુઙ્ગાં રૌપ્યખુરાં સવત્સાં કાંસ્યદોહનામ્ ।
સવત્સાંગાં સમાદાય દેવસ્ય પ્રમુખે ન્યસેત્

ઘૃતં મધુદધિક્ષીરં ગૃહીત્વા કાંસ્યભાજને ।
રુક્મન્તત્રૈવ નિક્ષિપ્ય દીપયુક્તં તુ વિન્યસેત્

હેમપાત્રૈસ્તુ સૂચીભ્યાં રજતૈર્વાપિ ચાહરેત્ ।
હૂલિકાં તાટનીઞ્ચૈવ શીલાં લોહમયસ્યવૈ

બિંબસ્ય ચોત્તરે પાર્શ્વે વાસ્તુહોમં યજેત્તતઃ ।
પર્યગ્નિ ચૈવ કૃત્વાતુ પ્રોક્ષયેત્ પઞ્ચગવ્યકૈઃ

ઉત્તરાભિમુખો દેહઘુદ્ધિં કૃત્વા ગુરુસ્તતઃ ।
હૂલિકાં તાટનીઞ્ચૈવ ગૃહીત્વા મન્ત્રપૂર્વકમ્

"વિષ્ણુસ્ત્વાં રક્ષઽત્વિત્યુક્ત્વા વિષ્ણુસૂક્તં ચ સંસ્મરન્ ।
પટસ્ય ચાન્તર્દેવસ્ય મૂર્ધાદીન્ સંસ્પૃશેત્ક્રમાત્

વિષ્ણુગાયત્રી મુચ્ચાર્ય તત્ર કર્મ સમાચરેત્ ।
દેવીભ્યાં ચ ક્રમેણૈવ તત્તન્મસ્ત્રં જપેત્તદા

પશ્ચાત્તુપાત્રે સૂચીભ્યાં કૃહીત્વા ચાક્ષિમોચનમ્ ।
ષણ્મણ્ડલાનિ સંસ્કુર્યાદધિદેવ મનુસ્મરન્

પક્ષ્મવર્મ ચ રક્તઞ્ચ શ્વેતં કૃષ્ણં ચ તૈજસમ્ ।
એતૈસ્તુ મણ્ડલં ધ્યાત્વા દૃઢીકૃત્વાત્વરઃ ક્રમાત્

હિત્વાર્ઽકરાહુસૌરાણા મુદયન્તુ દ્વિલોચને ।
નયનોન્મીલનં કુર્યાત્સર્વસંપત્સમૃદ્ધયે

અન્ધનક્ષત્રકે કુર્યાત્સર્વનાશં ન સંશયઃ ।
પુરુષસૂક્તં જપિત્વૈવ દક્ષિણે નયને ન્યસેત્

તધૈવ વામનેત્રેતુ વૈષ્ણવં મન્ત્ર મુચ્ચરન્ ।
તત્સૂક્તાભ્યાં વિશેષેણ શ્રીભૂમ્યોશ્ચ સમાચરેત્

દેવસ્યાંગં સ્પૃશન્ હુત્વા મૌલિમાલાદિપૂર્વકમ્ ।
તથા દેવ્યોશ્ચ હુત્વાતુ દદ્ભ્યસ્સ્યાહાદિના પૃથક્

વિમાનં નૂતનં ચેત્તુ સ્ધૂપ્યાદીનાં હુતં ચરેત્ ।
પર્ષદાં મૂર્તિમન્ત્રેણ કારયેન્મન્ત્રવિત્તમઃ

વૈષ્ણવં વિષ્ણુસૂક્તઞ્ચ સ્વિષ્ટાકારં ચ હૂયતામ્ ।
ગોદાનસૂક્ત મુચ્ચાર્ય કવાદીનભિમૃશ્ય ચ

પટં પશ્ચા દ્વિસૃજ્યૈવ ગવાદીન્ સંપ્રદર્શયેત્ ।
ગવાદિદ્રવ્ય માદાય દદ્યાચ્ચ ગુરવે તતઃ

કૌતુકાદી ન્વિશેષેણ પૂર્વોક્તેન ક્રમેણવૈ ।
બેરપીઠે ચ સંપાદ્ય રત્નાદીનિ વિનિક્ષિપેત્

રત્નં ધાતૂંશ્ચ બીજાનિ સુવર્ણં ચા ઽત્ર નિક્ષિપેત્ ।
એવં સંસ્થાપ્ય મતિમાન્ સંતાપ્યૈવ દૃઢં યથા

ધ્રુવબેરોક્તવત્કૃત્વા નયનોન્મીલનં ચરેત્ ।
પશ્ચાજ્જલાધિવાસાદીન્ કુર્યાત્ તન્મન્ત્રપારગઃ

પઞ્ચગવ્યં પ્રગૃહ્યૈવ પ્રોક્ષયિત્વા વિચક્ષણઃ ।
વસોઃપવિત્રમિત્યુક્ત્વાતત્ર કાર્યં સમ્ચરેત્

પશ્ચાત્ ક્ષીરં સમાદાય પ્રોક્ષયિત્વા સમાહિતઃ ।
"શન્નો દેવીઽરિતિપ્રોચ્ય તેન કર્મ સમાચરેત્

અર્થદર્શી પ્રગૃહ્યૈવ દેવસ્યાગ્રે નિધાયચ ।
પ્રદીપ મર્પયે દ્વદ્વાન્ જલે તત્રાધિવાસયેત્

એવઞ્ચાત્રાધિવાસ્યૈવ ચાસ્યબેરેષુવૈ પુનઃ ।
પઞ્ચગવ્યાધિવાસં ચ તથા ક્ષીરાધિવાસનમ્

એતદ્દ્વયં વિના તત્ર કુર્યાત્તોયાધિવાસનમ્ ।
ગ્રામે સર્વત્ર તદ્રાત્રૌ પ્રભૂતં નિક્ષિપેદ્બલિમ્