ભૃગુસંહિતા · અધ્યાય 9

ઇતિ શ્રીવૈખાનસે ભગવચ્છાસ્ત્રે ભૃસુપ્રોક્તાયાં
સંહિતાયાં પ્રકીર્ણાધિકારે ઽષ્ટમો ઽધ્યાયઃ.
અથ નવમો ઽધ્યાયઃ.
અથ નવમો ઽધ્યાયઃ.
રજ્જુબન્ધનમ્
અથાતસ્ સંપ્રવક્ષ્યામિ રજ્જુબન્ધવિધિં ક્રમાત્ ।
યથોક્તં ચ મૃદસ્સર્વાસ્સમાહૃત્ય વિધાનતઃ

સંપિષ્ય શોધયિત્વૈવ યથોક્તં સર્વ મૌષધમ્ ।
ચૂર્ણાનિ ચ યથોક્તાનિ કષાયાણિ વિધાનતઃ

યોજયિત્વા યથાભાગં ગવ્યૈરપિ ઇહૈવચ ।
નિર્યાસેન કપિદ્ધસ્ય યુક્તં નાદેયવારિણા

પેષયિત્વા મૃદા સમ્યક્સંપિષ્ય ચ વિધાનતઃ ।
સાધયિત્વાથ વા વામં સાર્ધંવાપિ નિધાય ચ

નાલિકેરસ્ય સારેણ ત્રિવૃતાં રજ્જુમાહરેત્ ।
સરજ્જું બન્ધયેચ્ છૂલં યથાતત્સુદૃઢં તથા

બન્ધયિત્વાષ્ટબન્ધં ચ શૂલમાલિપ્ય સર્વશઃ ।
મૃદં ચ તાં સમાદાય શૂલ માલોપયેત્તથા

શૂલોપરિ પ્રમાણં યચ્ચતુર્ભાગં વિભજ્યચ ।
તત્ત્રિભાગં મૃદાકુર્યા દ્રજ્જુબન્ધસમાયુતમ્

ઘટશર્કરયા વસ્ત્રમૌક્તિકૈર્ વર્ણકૈર્ યુતમ્ ।
પૂરયે દન્યભાગં ચ તત્પ્રમાણવિધાનતઃ

શર્કરાં ચ સમાલિપ્ય પટં સંયોજ્ય પૂર્વવત્ ।
મૌક્તિકાકૃતિ માલિપ્ય ભૂષણાનિ પ્રકલ્પ્યચ

યથોક્તેન વિધાનેન વર્ણાનપિ સુયોજયેત્ ।
મૃણ્મયં ધ્રવબેરં ચેત્કારયે દેવમૈવ તત્

અર્ધચિત્રં ન કુર્વીત ધ્રુવબેરં તુ મૃણ્મયમ્ ।
શૂલાર્ધં તુ દ્વયં કુર્યાત્તામ્રનાલસમાયુતમ્

ખાદિરં તામ્રદણ્ડં વાભિત્તિસ્થં સુદૃઢં ચરેત્ ।
છિદ્રં કૃત્વાતદાધારે શૂલં યન્ત્રેણ યોજયેત્

દૃઢં તદ્યોજયિત્વૈવ બેરપૃષ્ઠસ્ય મધ્યમે ।
તત્પૃષ્ઠેસ્કન્ધમધ્યે ચ તદાધારેણ યોજયેત્

શૂલે છિદ્રં નકર્તવ્યં કુર્યાચ્છેત્સ વિનશ્યતિ ।
તામ્રેણ ધ્રુવબેરં ચેન્મધૂચ્છિષ્ટવિધાનતઃ

મૃણ્મયં દ્વિવિધં પ્રોક્ત મપક્વં પક્વમિત્યપિ ।
પૂર્વોક્તં મૃણ્મયં યત્તદપક્વ મભિધીયતે

મૃદાકૃત્વાગ્વિનાદગ્ધં યત્તત્પક્વમિતીરિતમ્ ।
અપક્વં મૃણ્મયે વિષ્ણોઃ કારયેત્તુ વિધાનતઃ

યદિ પક્વં તુ કુર્યાચ્છેત્તદ્વિનાશકં ભવેત્ ।
યોગાદિસ્થાનાનિ
સ્થાનં ચતુર્વિધં વિન્દ્યાદ્યોગં ભોગં તથૈવ ચ

સૃષ્ટિઃ સંહાર ઇત્યેષાં સ્થાનભેદઃ પ્રવક્ષ્યતે ।
સર્વતો ભદ્રકં નન્દ્યાવર્તકં શ્રીપ્રતિષ્ઠિતમ્

સ્વસ્તિકં પર્વતાકારં વૃત્તભેદં તથૈવચ ।
પ્રલીનક મથોદ્યોગં પદ્મઞ્ચૈવ ચતુર્મુખમ્

બ્રહ્માદીશાનપર્યન્તં ક્રમેણૈવ નિવેશયેત્ ।
યોગકાન્તં ભવેદ્યોગં સ્થાનકસ્ય વિધીયતે

ચતુરશ્રં વૃત્તગેહં પ્રાસાદં સ્થાનકસ્ય તુ ।
આસનાનાં ચતુર્ભેદં પૂર્વોક્તેન ક્રમેણ તુ

પ્રલીનં સર્વતોભદ્રં વિમાનં વા ચતુર્મુખમ્ ।
વિષ્ણુછન્દવિમાનં ચ શ્રીપ્રતિષ્ઠિતકં તથા

પર્વતાકૃતિકઞ્ચૈવ નન્દ્યાવર્તં તથૈવ ચ ।
મહાપદ્મવિમાનં ચ પ્રલીનક વીમાનકમ્

અષ્ટાઙ્ગં સર્મતોભદ્રં ચિત્રશિલ્પં તથૈવ ચ ।
મહાપદ્મં ચ વૃત્તં ચ ચતુર્મુખવિમાનકમ્

એવં વિમાનકં ચૈવ આસનસ્ય વિધીયતે ।
સ્વસ્તિકં વૃત્તભદ્રં ચ વૃત્તગર્ભ મવેદિકમ્

પ્રેક્ષ્ય ગૃહાલ્પભૂરાજછન્દં ચ શ્રીપ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
મર્તલં ચ શનૈર્યોગં માર્તાણ્ડં ચ ચતુષ્ફુટમ્

ગણિકાવિશાલં સંશુદ્ધં સ્વસ્તિકં ધ્વજમાનકમ્ ।
એવમાખ્યાય તન્ત્રાણિ વર્તુલાદ્યાયુતાનિ ચ

શયાનકેન યોગ્યાનિ કથિતાનિ મનીષિભિઃ ।
આયાદિવિચારઃ
આયવ્યયાદિ ઋક્ષાંશ્ચયોનિઃ પશ્ચાદ્વિધીયતે

બેરોદયં ત્રિગુણિતં શિષ્ટમાયં નગે હૃતે ।
ચતુર્ભિર્ગુણિતં સપ્ત સૌરવારાદિકં દિનમ્

બેરોચ્ચ મષ્ટગુણિતં સપ્તવિશદિભિર્હૃતમ્ ।
શિષ્ટ મશ્વ્યાદિભં વિન્દ્યાત્તચ્છેષં સ્યાચ્ચતુર્ગુણમ્

રન્ધ્રેહૃતે નવાંશં તચ્છેષં ભાંશયુગૈર્હૃતમ્ ।
બેરોદયં ત્રિગુણિતં યોનિસ્સ્યા દષ્ટભિર્હૃતમ્

આયાધિક્યે શુભં પ્રોક્ત મૃણવૃદ્ધિર્ વ્યયાધિકે ।
વારેષુ સૌરિસૂર્યારૈર્વિનાન્યે શુભદાસ્સ્મૃતાઃ

તસ્કરં ભુક્તિશક્તી ચ ધનં રાજ્યં ક્લિબાદિ ચ ।
નિર્હૃત્ય ચાધનં પ્રેષ્યં તન્નામસદૃશં ફલમ્

નામકર્તૃનૃપર્ક્ષાદ્યા નામર્ક્ષાનુગુણં ભવેત્ ।
યદાકારં ધ્રુવાકારં તદાકારં ચ કૌતુકમ્

આસને સ્થાનકંવાપિ શયાને સ્થાન માસનમ્ ।
દેવે સ્થિતે ન દેવ્યૌ ચ આસીને સ્થાનકાસને

વિપરીતં ન કુર્વીત સર્વશાસ્ત્રવિશારદાઃ ।
તાલનિયમઃ
શ્રેષ્ઠં પ્રાદુર્ભવં તાલં કેવલં કેશવસ્ય તુ

તદ્દેવીનાં સરસ્વત્યા મધ્યમં દશતાલકમ્ ।
ચન્દ્રેન્દ્રાનલકીનાશવરુણાનિલશૂલિનઃ

ઋષયો વસવો રુદ્રા માર્કણ્ડેયો ઽમિતો ભૃગુઃ ।
આર્યાશ્ચૈવ ગુહો હીનદશતાલમિતા મતાઃ

મરુતો ઽપિ ચ યક્ષેશદેવવધ્વશ્શુભાગ્રહાઃ ।
તધાન્યેતુ ત્રિધા સાધ્યા નવતાલમિતા મતાઃ

દૈત્યયક્ષેશ? રન્ધાશ્ચ સિદ્ધગન્ધર્વચારણાઃ ।
કુજાર્કરાહવ શ્શ્રેષ્ઠનવતાલેન સમ્મતાઃ

નવતાલૈર્ મુનીંશ્ચૈવ ગણાંશ્ચૈવ તુ માનયેત્ ।
ઉઙ્ગાશ્ચારણાશ્ચાન્યે નવતાલમિતોદયાઃ

મર્ત્યાશ્ચાષ્ટાયતાઃ પ્રોક્તાઃ પ્રેતાનાં સપ્તતાલકમ્ ।
ષડ્યમાઃ કુબ્જકાઃ પ્રોક્તા વામનાઃ પઞ્ચતાલગાઃ

ભૂગતાનાં ચતુસ્તાલં કિન્નરાસ્તુ ત્રિતાલકાઃ ।
કૂશ્માણ્ડા દ્વિતયાશ્ચૈવ કબન્ધા સ્ત્વેકતાલકા?

શ્રેષ્ઠમધ્યકનિષ્ઠાનિ ત્રિતાલાનાન્તુ તત્ર નૈ ।
પ્રવક્ષ્યામિ મધૂચ્છિષ્ટક્રિયાં પ્રતિવિધાનતઃ

યજમાનગૃહેવાપિ આલયે વા મનોરમે ।
અલઙ્કૃત્ય વિતાનાદ્યૈઃ કુણ્ડ મૌપાસનં ક્રિયાત્

આઘારં વિધિવત્કૃત્વા વૈષ્ણવં ચ યજેત્તથા ।
વિષ્ણુસૂક્તં ચ હુત્વાતુ બ્રાહ્મં રૌદ્રં તથૈવ ચ

વીશશૈષિકચક્રાંશ્ચ વિઘ્નેશં ચ સુહૂયતે ।
તસ્યાગ્નેર્ દક્ષિણે કુર્યા દ્વ્રીહિભિ સ્થ્સંડિલં તથા

ચતુરશ્રં તતો વૃત્તં સમાસ્તીર્ય યથા શુભમ્ ।
ચક્રશૈષિકવીશાંશ્ચ ક્રમેણૈવ સુપૂજયેત્

શોધિતં તુ મધૂચ્છિષ્ટ માદાય પ્રણવેન તુ ।
"ઇષેત્વોર્જેઽત્વેતિ મન્ત્રેણ પ્રધાનાંગં પ્રકલ્પયેત્

અક્ષરાણિ ચ સન્ન્યસ્ય ચૈવં ધ્યાત્વાભિમૃશ્ય ચ ।
વૈષ્ણવં ચ તતો હુત્વા દેવા નન્યાન્ વિસૃજ્ય ચ

દેવ્યાદીન્ પાર્ષદાં સ્તત્ર તત્તન્મન્ત્રેણ હૂયતામ્ ।
તત્સિદ્ધં શિલ્પિહસ્તે તુ નિધાયૈવ હરિંસ્મરન્

યથા નગેન્દ્રિયં ગ્રાહ્યં યોનિષ્વેવ સમર્પયેત્ ।
તથા તન્તુ ગૃહીત્વૈવ સ્થાપનીયન્તુ ગર્ભકમ્

માનોન્માનપ્રમાણેન મતિમાન્ શિલ્પિનાચરેત્ ।
શનૈરાલિપ્ય સંશોષ્ય મૃદ્ભિશ્ચ બહિરાયસૈઃ

પટ્ટૈરાબદ્ધ્ય વિધિના પુનરાલિપ્ય શોષયેત્ ।
યજમાનાનુકૂલર્ક્ષે પૂર્વવદ્ધોમ માચરેત્

તથા તુલ્યં ચ સંસ્થાપ્ય જલતુલ્યક્રમેણ વૈ ।
યુક્તાં સિદ્ધિં ચ સંપ્રાપ્ય તં ચ ગર્ભં પ્રતાપયેત્

શનૈર્ મૃદ્ભેદનં કૃત્વા વિધિના બેરમાહરેત્