ભિક્ષુણીવિનય · અધ્યાય 3

પાચત્તિકધર્મ 90
કુલમાત્સર્યેણ
204. ભગવાન્ શ્રાવસ્તીયમ્ વિહરતિ । સ્થૂલનન્દા નામ ભિક્ષુણી કાલસ્યૈવ નિવાસયિત્વા પાત્રચીવરમ્ આદાય મહાત્મેહિ કુલેહિ દ્વારકોષ્ઠકેહિ તિષ્ઠતિ । ભિક્ષૂણાં પ્રવિશન્તાનામ્ આહ । પ્રવિશન્તુ આર્યાઃ પ્રવિશન્તુ આર્યમિશ્રાઃ અસ્માકં કૃતેન સિધ્યતિ । અગ્રપિણ્ડન્ તાવદ્ દત્ત્વા યુષ્માકં પ્રથમાનામ્ એવ પશ્ચાદ્ આત્મના પરિભુઞ્જિષ્યન્ તિ । મા અન્યાનિ કુલાનિ ઉપસંક્રમથ । નહિ અન્યેહિ સિધ્યતિ । તે દાનિ વ્રીડિતાઃ પ્રત્યોસક્ષન્તિ । ભિક્ષુણીનામ્ અપ્ય્ એવં કર્તવ્યં । એવં ચરકપરિવ્રાજકાજીવકનિર્ગ્રન્થાઃ યાવદ્ ધર્મચિન્તકાઃ પ્રવિશન્તિ । સા દાનિ તેષાં પ્રવિશન્તાનામ્ આક્રોશતિ । ચણ્ડાયૂ નષ્ટાશા ભગ્નાશાઃ । સુરાભ્રસ્તા યાના ગર્દભાઃ નગ્નાઃ અહ્રીકાઃ અનોત્રાપિણો મિથ્યાદૃષ્ટિકાઃ વિનિપતિતાઃ પ્રવિશથ યુષ્માકં કૃતેન સિધ્યતિ । યુષ્માકમ્ અગ્રપિણ્ડન્ તાવદ્ દત્ત્વા પ્રથમાનામ્ એવ પશ્ચાદ્ આત્માનં પરિભોક્ષ્યન્ તિ । મા અન્યાનિ કુલાન્ય્ ઉપસંક્રમથ । નહિ અન્યેહિ ક્લેશેહિ સિધ્યતિ । તે દાનિ વ્રીડિતાઃ પ્રત્યોસક્ષન્તિ । એવં સર્વભિક્ષાચરણામ્ આવરણં કરોતિ । એતં પ્રકરણં ભિક્ષુણીયો મહાપ્રજાપતીયે ગૌતમીયે આરોચયેંસુઃ । પેયાલં । યાવદ્ ભગવાન્ આહ । શબ્દાપયથ નન્દાં । સા દાનિ શબ્દાપિતા । તદ્ એવ સર્વં । ભગવાન્ વિસ્તરેણ પૃચ્છતિ । યાવદ્ આમ ભગવન્ । ભગવાન્ આહ । દુષ્કૃતન્ તે નન્દે યાવદ્ એવન્ નામ ત્વં કુલમાત્સર્યં કરોષિ । તેન હિ ન ક્ષમતિ કુલમાત્સર્યં કરોષિ । તેન હિ ન ક્ષમતિ કુલમાત્સર્યં કર્તું । અથ ખલુ ભગવાન્ માહાપ્રજાપતીં ગૌતમીમ્ આમન્ત્રયતિ । સન્નિપાતય ગૌતમિ । પેયાલં । યાવત્ ।
યા પુન ભિક્ષુણી કુલમાત્સર્યં કુર્યાત્ પાચત્તિકં । યા પુન ભિક્ષુણીતિ ઉપસમ્પન્ના । કુલમાત્સર્યન્ તિ આવરણં કુર્યાત્ પાચત્તિકં યાવત્ પ્રજ્ઞપ્તિઃ । ન ક્ષમતિ ભિક્ષુણીય કુલમાત્સર્યં કર્તું । કરોતિ પાચત્તિકમ્ આસાદયતિ । યદિ તાવદ્ ભિક્ષુર્ વા ભિક્ષુણી વા પૃચ્છતિ ભૂતો ગુણો વક્તવ્યો । અથ દાનિ અન્યતીર્થિકા પૃચ્છન્તિ મા એતે મિથ્યાદૃષ્ટિં ગ્રાહયિષ્યન્તીતિ ભૃકુટિં કરોતિ અનાપત્તિઃ । ભિક્ષુર્ અપિ કુલમાત્સર્યં કરોતિ વિનયાતિક્રમમ્ આસાદયતિ । તેન ભગવાન્ આહ ।
યા પુન ભિક્ષુણી કુલમાત્સર્યં કુર્યાત્ પાચત્તિકં । ઌં ॥ ઉદ્દાનં ।
દેતિ [81] । ચિકિત્સિતિ [82] ।
વાચયતિ [83] । ગૃહિવૈયાવૃત્તઃ [84] ।
સમ્ભોજનીયં [85] । સંસર્ગો [86] ।
ઉપશપતિ [87] । રોદતિ [88] ।
ક્ષિયતિ [89] । કુલમાત્સર્યેણ [90] ॥
પૂર્યતે નવમો વર્ગઃ ।
પાચત્તિકધર્મ 91
સમ્મુખં
205. ભગવાન્ શ્રાવસ્તીયમ્ વિહરતિ । ગર્તોદરો ચ ગર્તોદરમાતા ચ ગર્તોદરપિતા ચ આગારસ્યાનગારિયં પ્રવ્રજિતાહ્ । પે । યાવત્ સો મહલ્લકો ભુઞ્જાતિ । સા ગર્તોદરમાતા પરિવિષતિ । સો દાનિ તાયે કાનિચિત્ પૂર્વચરિતાનિ જલ્પતિ સ્ત્રીઉત્સદદૌષ્ઠુલ્યાનિ યાનિ તસ્યા અમનઆપાનિ । સા દાન્ આહ । ચણ્ડાયુઃ । અખલ્લમહલ્લઃ । અવ્યક્તઅકુશલઅપ્રક્ર્તિજ્ઞ । અદ્યાપિ ત્વમ્ અજલ્પિતવ્યાનિ જલ્પસિ । એતં પ્રકરણં ભિક્ષુણીયો મહાપ્રજાપતીયે ગૌતમીયે આરોચયેંસુઃ । પેયાલં । યાવદ્ આમ ભગવન્ । ભગવાન્ આહ । દુષ્કૃતં તે ગર્તોદરમાતે । પેયાલં । તેન હિ ન ક્ષમતિ ભિક્ષું સમ્મુખમ્ આક્રોશિતું પરિભાષિતું । અથ ભગવાન્ યાવત્ પર્યવદાતાનિ ભવિષ્યન્તિ ।
યા પુન ભિક્ષુણી ભિક્ષુણીભિક્ષું સમ્મુખમ્ આક્રોશયેદ્ રોષયેદ્ પરિભાષયેત્ પાચત્તિકં । યા પુન ભિક્ષુણીતિ ઉપસમ્પન્ના । સમ્મુખન્ તિ ચાતુરક્ષં । આક્રોશયેદ્ ઇતિ અકારશકારએકારૈઃ રોષયેત્ પરિભાષયેત્ ચણ્ડાલુ । અખલ્લમહલ્લઅકુશલઅપ્રકૃતિજ્ઞ તિ પાચત્તિકં યાવત્ પ્રજ્ઞપ્તિઃ । ન ક્ષમતિ ભિક્ષુણીયે ભિક્ષુણીય ભિક્ષું સમ્મુખમ્ આક્રોશિતું રોષિતું પરિભાષિતુમ્ । આક્રોશતિ રોષતિ પરિભાષતિ પાચત્તિકં । અથ ભિક્ષુણ્યા પિતા વા ભ્રાતા જ્ઞાતિકો વા પ્રવ્રજિતકો ભવતિ । સો ચ ભવતિ ઉદ્ધતો ઉન્નડો અસમાહિતો લભ્યા દાનિ સો વક્તું । ન દાનિ ક્ષમતિ ધર્ષિય વક્તું । અથ ખલુ પ્રજ્ઞયા સમ્જ્ઞાપયિતવ્યો । યદિ તાવત્ તરુણકો ભવતિ વક્તવ્યો । સાલોહિત ઇદાનીં ત્વં ન શિક્ષસિ કદા ત્વં શિક્ષિષ્યસિ । યદા જીર્ણો વૃદ્ધો ભવિષ્યસિ । અથ દાનિ મહલ્લકો ભવતિ વક્તવ્યો । ઇદાનીં ત્વં ન શિક્ષસિ કદા શિક્ષિષ્યસિ યદા મણ્ડલદ્વારમ્ અનુપ્રાપ્તો ભવિષ્યસિ । ભિક્ષુણાપિ ભિક્ષુણીયો ન ક્ષમતિ સમ્મુખમ્ આક્રોશિતું મુણ્ડસ્ત્રી વેશ્યસ્ત્રી તિ । પે । સા એષા ભિક્ષુણી ભિક્ષું સમુખમ્ આક્રોશતિ પાચત્તિકં

પાચત્તિકધર્મ 92
ઊનદ્વાદશવર્ષા
206. ભગવાન્ શ્રાવસ્તીયમ્ વિહરતિ । ભિક્ષુણીયો દાનિ એકવર્ષા દ્વિવર્ષા યાવત્ ષટ્વર્ષા ઉપસ્થાપેન્તિ । તે નૈવ ઓવદન્તિ નાનુશાસન્તિ । તા ઇન્દ્રગવા ઇવ વર્ધન્તિ શિવચ્છગલા વિય વર્ધન્તિ । અનાકલ્પસમ્પન્ના અનીર્યપથસમ્પન્ના ન જાનન્તિ કથમ્ ઉપાધ્યાયિનીયે પ્રતિપત્તવ્યં । કથમ્ આચાર્યાયે પ્રતિપત્તવ્યં । કથં વૃદ્ધાતરકાણાં ભિક્ષુણીનાં પ્રતિપત્તવ્યં । કથં ગ્રામે । કથમ્ અરણ્યે । કથં સંઘમધ્યે । કથં સંઘાટીપાત્રચીવરધારણે પ્રતિપત્તવ્યં । એતં પ્રકરણં ભિક્ષુણીયો મહાપ્રજાપતીયે ગૌતમીયે આરોચયેંસુઃ । પે । યાવદ્ ભગવાન્ આહ । શબ્દાપયથ તાયો ભિક્ષુણીયો । તા દાનિ શબ્દાપિતાઃ । એતદ્ એવ સર્વં ભગવાન્ વિસ્તરેણ પૃચ્છતિ । યાવદ્ આમ ભગવન્ । ભગવાન્ આહ । તેન હિ ન ક્ષમતિ ઊનદ્વાદશોદકવર્ષાય ઉપસ્થાપયિતું । અથ ખલુ ભગવાન્ મહાપ્રજાપતીં ગૌતમીમ્ આમન્ત્રયતિ । સન્નિપાતય ગૌતમિ ભિક્ષુણીયો યાવત્ પર્યવદાતાનિ ભવિષ્યન્તિ ।
યા પુન ભિક્ષુણી ઊનદ્વાદશવર્ષા ઉપસ્થાપયેત્ પાચત્તિકં ॥
યા પુન ભિક્ષુણીતિ ઉપસમ્પન્ના । ઊનદ્વાદશવર્ષા તિ ઊનદ્વાદશવર્ષા નામ ઊનદ્વાદશોદકવર્ષો ઊનદ્વાદશો સમ્વત્સરો ઊનદ્વાદશવર્ષા ભિક્ષુણી ।
ઊનદ્વાદશોદકવર્ષો પૂરદ્વાદશો સમ્વત્સરો ઊનદ્વાદશવર્ષા ભિક્ષુણી ।
ઊનદ્વાદશોદકવર્ષો અતિરેકો દ્વાદશો સમ્વત્સરો ઊનદ્વાદશવર્ષા ભિક્ષુણી ।
હેમન્તે ઉપસમ્પન્ના તેન દ્વાદશમેન ઉપસમ્પાદિતિ । અકૃતાયાં પ્રવારણાયાં ઊનદ્વાદશવર્ષા ભિક્ષુણી । એવં ગ્રીષ્મે વર્ષાસુ ઉપસમ્પન્ના ।
એવં પુરિમિકાયાં વર્ષોપનાયિકાયાં ઉપસમ્પન્ના । અકૃતાયાં પ્રવારણાયાં ઉપસમ્પાદેતિ । પશ્ચિમિકાયાં વર્ષોપનાયિકાયાં ઉપસમ્પન્ના । અકૃતાહિ દ્વિહિ પ્રવારણાહિ ઉપસમ્પાદેતિ ઊનદ્વાદશવર્ષા ભિક્ષુણી ।
પૂરદ્વાદશોદકવર્ષો ઊનદ્વાદશો સમ્વત્સરો પૂરદ્વાદશવર્ષા ભિક્ષુણી ।
પૂરદ્વાદશોદકવર્ષો પૂરદ્વાદશો સમ્વત્સરો પૂરદ્વાદશવર્ષા ભિક્ષુણી ।
પૂરદ્વાદશોદકવર્ષો અતિરેકદ્વાદશો સમ્વત્સરો પૂરદ્વાદશવર્ષા ભિક્ષુણી ।
હેમન્તે ઉપસમ્પન્ના તેન દ્વાદશમેન ઉપસમ્પાદેતિ કૃતાયાં પ્રવારણાયાં પૂરદ્વાદશવર્ષા ભિક્ષુણી ।
એવં ગ્રીષ્મે વર્ષાસુ ઉપસમ્પન્ના ।
એવં પુરિમિકાયાં વર્ષોપનાયિકાયાં ઉપસમ્પન્ના કૃતાયાં પ્રવારણાયામ્ ઉપસમ્પાદેતિ પૂરદ્વાદશવર્ષા ભિક્ષુણી । પશ્ચિમિકાયાં વર્ષોપનાયિકાયાં ઉપસમ્પન્ના તેન દ્વાદશમેન ઉપસમ્પાદેતિ કૃતાહિ દ્વિહિ પ્રવારણાહિ પૂરદ્વાદશવર્ષા ભિક્ષુણી ।
ઊનદ્વાદશવર્ષા ઉપસમ્પાદયેત્ પાચત્તિકં । સા એષા ભિક્ષુણી ઊનદ્વાદશવર્ષા ઉપસ્થાપયતિ પાચત્તિકં પ્રવ્રાજયતિ વિનયાતિક્રમમ્ આસાદયતિ । ભિક્ષુર્ અપિ ઊનદ્વાદશવર્ષો ઉપસમ્પાદયતિ વિનયાતિક્રમમ્ આસાદયતિ । તેન ભગવાન્ આહ ।
યા પુન ભિક્ષુણી ઊનદ્વાદશવર્ષા ઉપસ્થાપયેત્ પાચત્તિકં ॥
પાચત્તિકધર્મ 93
અનઙ્ગોપેતા
207. ભગવાન્ શ્રાવસ્તીયમ્ વિહરતિ । ભગવતા શિક્ષાપદં પ્રજ્ઞપ્તં । ન ક્ષમતિ ઊનદ્વાદશવર્ષાય ઉપસ્થાપયિતું । તેન દાનિ કાલેન તેન સમયેન ષડ્વર્ગિણીયો ભિક્ષુણીયો પૂરદ્વાદશવર્ષા ભવન્તિ । તાયો દાનિ પ્રવ્રાજેન્તિ ઉપસ્થાપેન્તિ । તા નૈવ ત્-ઓવદન્તિ નાનુશાસન્તિ । પેયાલં । યાવત્ કથં સંઘાટીપાત્રધારણે પ્રતિપત્તવ્યં । એતં પ્રકરણં ભિક્ષુણીયો મહાપ્રજાપતીયે ગૌતમીયે આરોચયેંસુઃ । પે । યાવચ્ છબ્દાપિતા । તદ્ એવ સર્વં ભગવાન્ વિસ્તરેણ પૃચ્છતિ । યાવદ્ આમ ભગવન્ । ભગવાન્ આહ । તેન હિ ન ક્ષમતિ અનઙ્ગોપેતાય ઉપસ્થાપયિતું । અથ ખલુ ભગવાન્ મહાપ્રજાપતીં ગૌતમીમ્ આમન્ત્રયતિ । યાવત્ પર્યવદાતાનિ ભવિષ્યન્તિ ।
પૂરદ્વાદશવર્ષા પિ ચ ભવતિ સા ચ અનઙ્ગોપેતા ઉપસ્થાપયેત્ પાચત્તિકં ।
પૂરદ્વાદશવર્ષા તિ યથા પ્રથમકે શિક્ષાપદે ।
સા ચ અનઙ્ગોપેતા ઇતિ અઙ્ગોપેતા નામ યસ્યા દશાઙ્ગાનિ સમ્વિદ્યન્તે સંયથઈદં ।
પ્રાતિમોક્ષસમ્વરસંવૃતા ભવતિ ॥ [1] ॥ બહુશ્રુતા ભવત્ય્ અભિધર્મે

બહુશ્રુતા ભવત્ય્ અભિવિનયે

પ્રતિબલા ભવત્ય્ અધિશીલશિક્ષાયાં નિવેશયિતું

પ્રતિબલા ભવત્ય્ અધિચિત્તશિક્ષાયાન્ નિવેશયિતું

પ્રતિબલા ભવત્ય્ અધિપ્રજ્ઞશિક્ષાયાં નિવેશયિતું

પ્રતિબલા ભવત્ય્ આપત્તિમ્ આપન્નાં વ્યુત્થાપયિતુમ્ વા વ્યુત્થાપાયયિતુમ્ વા

પ્રતિબલા ભવત્ય્ આપદાસુ વ્યુપકર્ષયિતું વા વ્યુપકર્ષાપયિતુમ્ વા